Natiq Cəfərli: “Azərbaycanda aşırı tənzimləmə sistemi iqtisadiyyatı boğur”

ReAL Partiyasının sədri, tanınmış iqtisadçı Natiq Cəfərli “AzPolitika”ya müsahibəsində gündəmin aktual mövzuları, mövcud sosial-iqtisadi problemlər, onlardan çıxış yolları, hökumətin fəaliyyəti, perspektivdə Azərbaycanda ehtimal olunan iqtisadi mənzərə və s. barədə sualları cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

Əvvəli bu linkdə: https://azpolitika.info/?p=801617

- Natiq bəy, belə təəssürat yaranır ki, hökumət pulu iqtisadiyyatdan yığmaqla inflyasiyanı saxlamağa çalışır. Amma ölkənin investisiyaya ciddi ehtiyacı var, göstəricilər 2014-cü il səviyyəsindədir. İqtisadçı kimi bu mənzərəni necə təsvir edirsiniz, nə baş verir?

- Maliyyə naziri dəyişəndə, məlumatlı insanlar arasında fikir mübadiləsi oldu. Ad çəkmək doğru deyil, amma tanınmış insanlar arasında belə bir fikir yayıldı ki, yeni nazir dövlət büdcəsinə qənaət etməyə gəlib. Bu da qulağa xoş gəlir, çünki biz müxalif partiya və iqtisadçılar olaraq illərdir tənqid edirik ki, həddindən artıq israfçılıq var, büdcə xərcləri çoxdur, israfçılığın qarşısı alınmalıdır və s. İndi isə qulağa xoş gəlir ki, yeni nazir büdcə xərclərini azaldacaq və bu da Azərbaycan üçün xeyirli olacaq.

Amma fundamental problem ondadır ki, büdcə xərcləri üzərinə qurulmuş modeldə bunu edəndə sən bütün iqtisadiyyatda hərəkətliliyi iflic vəziyyətinə gətirirsən. Ümumiyyətlə, Amerika prezidentlərindən hansısa demişdi ki, “Amerikada iki vacib nazirlik var: Ədliyyə nazirliyii və maliyyə nazirliyi. Ədliyyə naziri deməlidir ki, qəbul etdiyimiz qərar hüquqa uyğundur, maliyyə naziri isə deməlidir ki, pul var, ya yoxdur”. Yəni bu, doğrudan da vacibdir. Amma qənaət Maliyyə Nazirliyinin yalnız funksiyalarından biridir. Əgər sən əsas funksiyanı qənaət elan edirsənsə və dövlət büdcəsində artıq qalan pulu depozitə yerləşdirirsənsə, bu, sənin əsas funksiyan deyil. Sənin əsas funksiyan iqtisadiyyatın canlanması, iqtisadiyyatda qan-damar sistemində maliyyə axınının təşkil olunmasıdır. Təəssüf, görünən odur ki, əsas hədəf qənaət götürülüb. Bu isə iqtisadiyyatda daralmalara səbəb olur.

- Beynəlxalq Valyuta Fondunun yarım illə bağlı hesabatında Azərbayan iqtisadiyyatının cəmi 0.9 faiz artdığı qeyd olunub...

- Bəli, bu ilin ilk yeddi ayında iqtisadiyyatın cəmi 0,9 faiz artması - Ümumi Daxili Məhsulun zəif böyüməsi həm də bunun nəticəsidir. Qənaət olunan vəsaitin, yəni büdcə pullarının qısamüddətli 4-5 böyük sistem bankına depozit qoyulması və oradan, tutalım ki, 50 milyon manat gəlir götürülməsinin Azərbaycana nə xeyri var?

- Maraqlıdır, nazirlik bu pulları banka qoyur, bəs bank kimlərə satıb qazanır?

- Qısamüddətli kreditlərdə, həftəlik və ya gündəlik hərraclarda istifadə edə bilirlər. Çünki bilirsiniz, repo hərracları da var və orada bu vəsaitlərdən istifadə edə bilirlər. Günlük və ya həftəlik borc verə bilirlər və aldıqları faizdən 1 faiz, bəzən 1,5 faiz artıq qazanırlar. Amma bunun da iqtisadiyyata real xeyri yoxdur. Niyə? Çünki mən bir çox dövlət və hökumət nümayəndələri ilə görüşdə də izah etməyə çalışmışam ki, Azərbaycana uzunmüddətli pullar lazımdır, qısa yox. Məsələn, yaxşı bir iş adamına 5 illik kredit verirsən ki, getsin zavod, fabrik, iş yeri açsın, istehsalı təşkil etsin. Buna uzun və ucuz pullar deyilir. Bizdə isə o uzun və ucuz pullar yoxdur. Bizdə qısa və baha pullar var. Bu da iqtisadiyyatın “qanını” çəkib sovurur, iqtisadiyyatı zəiflədir. Digər tərəfdən, məsələn, Vergilər Nazirliyinin sahibkarlarla davranışı ciddi suallar yaradır.

- Məşhur bir iş adamı video çəkib deyir ki, xırda bir məbləğə görə bütün bank hesablarına həbs qoyublar və o, heç bir maliyyə əməliyyatı edə bilmir. Siz qeyd etdiniz ki, köklü islahatlara ehtiyac var. Hazırda sahibkarlığın bu vəziyyətdə olmasında vergi sistemi nə dərəcədə rol oynayıb?

- Üç maneə var və onlardan biri də qanunvericilik bazasıdır. Məsələn, sizin çəkdiyiniz misalda vergi iş adamının hesablarını niyə dondura bilir? Vergilər Departamenti və ya İqtisadiyyat Nazirliyi qanuna əsasən belə bir səlahiyyət alıb. Halbuki, bu səlahiyyət məhkəməyə aid olmalıdır. Sən qanunla belə səlahiyyəti verirsənsə, bu da həmin qurumun kefindən asılı olaraq istədiyi kimi səlahiyyətindən istifadə etməsinə gətirir.

- İqtisadiyyat Nazirliyi ölkədə iqtisadi inkişafa cavabdehdir...

- Bəli, o cavabdehdir. Vergiləri toplayıb yalnız raport verməyə çalışır ki, keçən ilə nisbətən çoxdur. Bunun üçün də iş adamlarını boğmağa hazırdır. Amma problem ondadır ki, vergi qanunvericiliyi sıfırdan yazılmalıdır. Azərbaycanda vergi qanunvericiliyinə baxanda, 2016-cı ildən bu günə qədər - 9-10 il ərzində Vergi Məcəlləsinə 1000-dən çox əlavə və dəyişiklik edilib. Rəsmi saytlarda buna baxmaq mümkündür.

Mənim dəfələrlə rəsmi şəxslərlə görüşlərdə bir təklifim olub ki, Azərbaycanda Vergi Məcəlləsi maksimum 10 səhifə olmalıdır. Daha artığına ehtiyac yoxdur. Mən bir dəfə video da çəkmişdim, göstərmişdim ki, o qalın Vergi Məcəlləsi kitabını iş adamının başına vursan, ölər. Yəni bu qədər ağır, dolaşıq qanun kitabına ehtiyac yoxdur. Azərbaycanda 80-ci, 90-cı illərdəki təcrübəni deyil, Dubay vergi sisteminə bənzər sadə, anlaşılan və dövriyyəyə əsaslanan bir vergi sistemi tətbiq olunmalıdır.

- Gürcüstanda belə bir model var…

- Bəli, Gürcüstanda bir az fərqlidir, amma oxşarlıq da var. Orada da qəliz məqamlar var. Amma bu, kiçik və orta sahibkarlar üçün yaxşıdır. Məsələn, 500 min lariyə qədər dövriyyəsi olan sahibkar üçün cənnətdir, sadəcə 1 faiz vergi verir. Amma dövriyyə artdıqca sistem də təbii olaraq qəlizləşir. Mənim təklifim ondan ibarətdir ki, ölkə iqtisadiyyatı sahələrə bölünməlidir, təqribən 11–12 sahə. Hər sahənin dövriyyəsinə görə vergi olmalıdır, vəssalam. İstəyirsən fiziki şəxs ol, istəyirsən hüquqi şəxs – fərqi yoxdur, ancaq dövriyyədən asılı olaraq vergi tətbiq olunmalıdır.

Məsələn, istehsalçısansa, başımızın üstündə yerin var - 2 faiz. Amma sən xidmət sahəsindəsənsə, məsələn, restoran sahibisənsə, 15 faiz. Çünki mən restorana gedəndə bilirəm ki, 50 manat hesabım gələcəksə, üzərinə 15 faiz – yəni, 7 manat 50 qəpik də vergi gələcək. Əgər vergi vermək istəmirsənsə, restorana getmə. Gedirsənsə, vergisini də verməlisən. Yəni istehsaldan xidmətə qədər bütün sahələrdə sadəcə dövriyyəyə əsaslanan vergi sistemi tətbiq olunmalıdır.

- Bəs buna niyə hökumət getmir?

- Çünki ilk ildə doğrudan da vergi yığımları azala bilər. Bundan çəkinirlər. Çünki Prezidentə İqtisadiyyat Nazirliyi necə məruzə etsin ki, keçən il 8 milyard yığılmışdı, indi isə 5 milyard olub? Bunun səbəbini izah etmək üçün gərək iqtisadiyyatın anatomiyasını açıb ortaya qoyasan. Bu niyə lazımdır? Çünki üç ildən sonra sənin o yığdığın 8 milyard olacaq 15 milyard. İqtisadiyyatda canlanma yaranacaq.

Bir sözlə, dövlət balıq paylamamalıdır, tilov verməlidir ki, insanlar gedib öz balığını tutsun. Azərbaycan dövləti bu qədər sosial öhdəlik götürür və onun altında əzilir. Sonra da narazılıq yaranır, hamı dövlətdən sosial müavinət və ya hansısa yardım gözləyir. Dövlət də bunu edə bilmir. Büdcəmiz çox böyük deyil, idarəetmə isə zəifdir.

- Nə təklif edirsiz?

- Mənim fikrimcə, Gömrük Komitəsi ümumiyyətlə ayrıca qurum kimi ləğv edilməlidir. Çünki bu, ruslardan kopyalanmış bir modeldir. Nəyə lazımdır? Dünyanın çox az ölkəsində ayrıca gömrük orqanları var. Bizim ofis onların ofisi ilə yanaşıdır. Biz nahar fasilələrində onların əməkdaşları ilə tez-tez görüşürük. Orada çalışanlara sual verirəm ki, “Niyə hər birinizin hərbi rütbəsi var”. Çoxu bilmir. Amma səbəb odur ki, bu sistem ruslardan qalma bir sistemdir. Almanlardan ruslara, onlardan da bizə keçib. Nəyə lazımdır bu? Niyə hərbçi olmalıdır, niyə hərbi rütbəsi olmalıdır, niyə ayrıca dövlət qurumu olmalıdır? Gömrük Məcəlləsi və Vergi Məcəlləsi çox sadə, qısa və anlaşılan dildə yazılmalıdır. Vətəndaşın istənilən halda haqqını tələb edə biləcəyi bir sənədi olmalıdır. İstənilən halda haqlı olduğu vaxt o sənədi çıxarıb ortaya qoymalı və öz haqqını müdafiə edə bilməlidir. İndi isə siz ən yaxşı hüquqşünas və ən yaxşı mühasibi də tutsanız, Vergi Məcəlləsi o qədər dolaşıq vəziyyətdədir ki, onsuz da ilişdirəcəklər. Bir tərəfdə düz olsanız, başqa tərəfdə mütləq səhv çıxacaqsınız.

- Natiq bəy, sosial vəziyyətə dair dediniz ki, hökumət öhdəliklərini yerinə yetirə bilmir.  2024-cü ilin statistik məlumatına görə, əhalinin 13,2 faizi 270 manat, təxminən 27 faizə yaxını isə 400 manat civarında gəlir əldə edir. Bu mənzərə beş faizlik yoxsulluq göstəricisinə uyğun gəlirmi?

- Hökumətin “5 faizlik yoxsulluq həddi” rəqəmi artıq 10–12 ildir ki, dəyişməyib. 2005-ci ildən bu yana demək olar ki, eyni saxlanılıb. Bu isə göstərir ki, həmin rəqəm yumşaq desək, inandırıcı deyil. Çünki dinamik olmalıdır, ya aşağı enməlidir, ya yuxarı qalxmalıdır. İşsizlik rəqəmlərində olduğu kimi. Amma burada elə bil, hesablama qaydalarını özlərindən uydururlar, cədvəllərlə manipulyasiya edirlər. Əslində isə metodologiya məsələsi var. Bəzən deyirlər ki, “gündəlik 2 dollar xərclə” hesablayırlar. Amma konkret olaraq hansı sorğular əsasında, necə hesablama aparıldığı barədə ciddi açıqlama olmayıb. Ona görə də yoxsulluğu dəyərləndirmək üçün daha real göstəricilərə baxmaq lazımdır. Ən vacib göstəricilərdən biri median maaşdır. Hökumət bu rəqəmi açıqlamaq istəmir, çünki xoşuna gəlmir.

Median maaşa görə, əmək bazarında ortadan bir xətt çəkilir və işçilərin yarısı o məbləğdən az, yarısı isə çox qazanır. Azərbaycanda bu rəqəm hazırda 520 manat civarındadır. Yəni muzdla çalışanların yarısı 520 manatdan aşağı maaş alır. Bu da çox aşağı göstəricidir. Başqa bir yanaşma da var, məsələn, Türkiyədə dörd nəfərlik ailənin minimum xərcləri hesablanır. Həmin model Azərbaycanda tətbiq olunsa, yoxsul əhalinin sayı əslində yarıdan çox çıxar.

Digər vacib göstərici ərzaq xərclərinin payıdır. İqtisadi nəzəriyyədə deyilir ki, ailə büdcəsində ərzağa xərclənən pay yoxsulluğun göstəricisidir. Normal ölkələrdə bu, 15–20 faiz civarındadır. Amma Azərbaycanda bir insan ayda 100 manat xərcləyirsə, onun 55 manatı ərzağa gedirsə, bu, artıq yoxsulluq göstəricisidir.

- Bəs yaxın gələcəkdə əhalinin sosial durumu ilə bağlı gözləntiniz nədir, necə olacaq?

- Bizim hökumət yalnız “zənglər” olanda hərəkətə gəlir. Ümid edirəm ki, bizim bu müzakirəmiz də belə bir zəng ola bilər. Əgər idarəetmədən tutmuş məhkəmə hakimiyyətinə qədər köklü islahatlar aparılmasa, iqtisadiyyatda daralmalar davam edəcək. İqtisadiyyat elmdir, burada möcüzə yoxdur. Bu sistemdə istəsəniz beş Nobel mükafatçısı gətirin, heç nəyə nail ola bilməyəcəksiniz. Çünki problemin kökü sistemdədir - idarəetmədən tutmuş səlahiyyət və məsuliyyət bölgüsünə qədər. Azərbaycanda aşırı tənzimləmə sistemi iqtisadiyyatı boğur.

Məsələn, tikinti sahəsinə onlarla dövlət qurumu nəzarət edir. Amma buna baxmayaraq, “özbaşına tikililərin qarşısını almaq” adı ilə yenə yeni bir agentlik yaradılır. Fundamental problem də budur. Azərbaycan bəzi məsələlərdə Avropa Birliyinin yolunu kopyalayır. Təəssüf ki, bu, demokratiya və insan haqları sahəsində deyil, iqtisadiyyatda aşırı tənzimləmə sahəsindədir. Avropa bu səbəbdən Çinə və Amerikaya uduzur. Azərbaycanda da eyni yanaşma tətbiq olunur, yeni qurumlar, yeni icazələr, yeni məhdudiyyətlər… Bu isə iqtisadiyyatı boğur.

- Məsələn, Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi...

- Bəli. Onun yaradılması sahibkarlar üçün böyük bəlaya çevrilib. Bu agentliyin məqsədi nədir? Keyfiyyətli qida təmin etməkmi? Məqsəd budursa, niyə belə ağır sistem qurulub? Azərbaycanda 26 min yeməkxana və restoran var. Əgər məqsəd hər gün onları yoxlamaqdırsa, bunun üçün 26 min nəfərlik ordun olmalıdır. Bu isə mümkün deyil. Deməli, bu qurumun yaranması absurddur. Əslində, dünyada keyfiyyətin ən güclü təminatçısı vətəndaşdır – rəqabət və vətəndaş nəzarəti. Əgər dövlət vətəndaşa siqnal versə ki, “sən nəzarətçisən və qarşılığında bonus qazanacaqsan”, onda hamı “revizora” çevrilər. Məsələn, vətəndaş mağazada vaxtı keçmiş məhsul tapsa, bunu bildirəndə ona kiçik maliyyə kompensasiyası verilsə, sahibkarlar heç vaxt keyfiyyətsiz mal satmaz. Dünyada buna görə güclü məhkəmə sistemi var. ABŞ-də bir qadın “McDonald’s”da zəhərləndiyi üçün 2,7 milyon dollar kompensasiya aldı. Azərbaycanda isə məhkəmə sistemi işləmir, ona görə də əlavə və mənasız agentliklər yaradılır.

ƏDV məsələsində də böyük problem var. Azərbaycanda dövriyyəsi 200 min manatı keçən hər bir sahibkar 18% ƏDV ödəməlidir. Bu isə kiçik biznesi boğur. Halbuki, Gürcüstanda bu hədd 1 milyon lariyə qədərdir və cəmi 1% vergi tətbiq olunur. Azərbaycanda bu həddi heç olmasa 1 milyona, hətta 5 milyona qaldırmaq lazımdır.

Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi kimi qurumlar isə ləğv olunmalıdır. Orada işləyən bacarıqlı insanlar isə biznes qursunlar, öz biliklərini sahibkarlığa yönəltsinlər. Əslində bu, həm onlar üçün, həm də ölkə iqtisadiyyatı üçün daha faydalı olar. Azərbaycanda iqtisadiyyatın önünü açmaq üçün çoxlu agentliklərin, idarələrin ləgv edilməsi və sadə, şəffaf qaydaların tətbiqi lazımdır.

E.Rüstəmli

E.Bəyməmmədli

Azərbaycanla Ermənistan arasında real sülhün yaxınlaşmasına Rusiyadan gələn reaksiyalar bir daha göstərir ki, Kreml regionda əmin-amanlığın yaranmasında, qonşu ölkələrin inkişafında maraqlı deyil. Eyni zamanda, Kreml təbliğatı Zəngəzur dəhlizinin açılması perspektivinin Rusiyanın regiondakı maraqlarının tamamilə ziddinə olduğunu açıq şəkildə bəyan etməkdədir.

Bu arada Azərbaycanın sabiq XİN başçısı Tofiq Zülfüqarov da bu mövzu ilə bağlı paylaşım edərək, Rusiyanın Zəngəzur dəhlizinin açılmasının əleyhinə olduğunu yazıb. Amerikanın məşhur “Forbes” jurnalı isə yazıb ki, ABŞ Zəngəzur dəhlizinin işə salınması üçün kompromis mexanizm təklif edib. Nəşr yazır ki, ABŞ Cənubi Qafqazda Rusiya, Çin və İranın təsirini azaltmaq və Avropaya enerji təchizatı marşrutlarını şaxələndirmək üçün Zəngəzur dəhlizilə bağlı kompromis mexanizmlə çıxış edib.

“Forbes” qeyd edir ki, dəhlizin reallaşdırılması regionda geoiqtisadi tarazlığı əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə, İranın tranzit rolunu və Rusiyanın gəlirlərini məhdudlaşdıra bilər: “İran tranzit rolunun 30%-ə qədərini, Rusiya isə 20 milyard dollara qədər gəlirini və Avropanın enerji bazarlarındakı təsirinin 15%-ə qədərini itirə bilər. Dünya Bankının hesablamalarına görə, 2027-ci ilə qədər dəhlizin vasitəsilə yaradılacaq yeni marşrut illik ticarət dövriyyəsini 100 milyard dollara çatdıra və Avropa ilə Asiya arasında tranzit müddətini xeyli azalda bilər. Azərbaycan üçün isə ixracı 700 milyon dollar artıra və hər il neft ÜDM-ni 2% artıra bilər”.

“Forbes”-in də yazdığı kimi, Zəngəzur dəhlizinin yalnız Rusiyanın nəzarətindən kənarda açılması deyil, bu yolun ümumiyyətlə açılması Moskvanın təkcə regiondakı siyasi planlarına yox, həm də iqtisadi maraqlarına qəti uyğun gəlmir.

Nəşr yazır ki, ABŞ Rusiyanı kənarda qoymaqla, Bakı və İrəvanın maraqlarını eyni vaxtda nəzərə alan variant təklif edir: “Ermənistan rəsmi suverenliyini qoruyaraq zəmanətli tranziti təmin etməlidir. Bu, dalana dirənmiş danışıqları irəli apara bilər. Bundan əvvəl ABŞ-nin Türkiyədəki səfiri Barak bildirmişdi ki, Vaşinqton ölkələr arasında dalana dirənmiş danışıqları irəliyə aparmaq məqsədilə Ermənistan və Azərbaycan arasında nəqliyyat dəhlizinin idarəçiliyini öz üzərinə götürməyi təklif edib. Onun sözlərinə görə, həll yolu Vaşinqtonun həmin hissənin 32 kilometrini 100 il müddətinə icarəyə götürməsi ola bilər”.

C.Məmmədli

“AzPolitika.info”

Rumıniya və Azərbaycan ənənəvi qaz tədarükü çərçivəsindən kənara çıxaraq və iddialı infrastruktur və "yaşıl" layihələrin birgə həyata keçirilməsinə doğru irəliləyərək enerji sahəsində strateji tərəfdaşlığı daha da gücləndirir. Geosiyasi qeyri-sabitlik fonunda Buxarest Bakını enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və regionda dayanıqlı enerji inkişafı məsələlərində əsas tərəfdaş kimi görür.

Bu əməkdaşlığın əsas elementlərindən biri Cənub Qaz Dəhlizidir (SGC). Rumıniya bu dəhlizin genişləndirilməsini fəal şəkildə dəstəkləyir və Balkan regionu ölkələrinin ona qoşulmasını təmin etməyə çalışır. Hər iki ölkənin Qara dəniz vasitəsilə "Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsində iştirakı, həmçinin maye təbii qaz (LNG) təchizatı, bərpa olunan enerji mənbələrinin, o cümlədən "yaşıl hidrogen”in inkişafı kimi yeni əməkdaşlıq formaları bu istiqamətdə mühüm addımdır.

Rumıniyanın energetika naziri Boqdan-Qruya İvan “Report”a eksklüziv müsahibəsində SGC-nin genişləndirilməsi perspektivləri, SOCAR və “Romgaz” arasında LNG sahəsində əməkdaşlıq, eləcə də Avropada "yaşıl enerji”nin gələcəyi barədə danışıb.

Həmin müsahibəni oxuculara təqdim edirik:

- Hazırda Azərbaycan qazının Rumıniyaya tədarükünün bərpası və ya artırılması ilə bağlı danışıqlar aparılırmı? Yaxın gələcəkdə yeni sazişlərin imzalanması gözlənilirmi?

- Əminliklə deyə bilərəm ki, hələ 2022-ci ilin sonunda “Romgaz” və Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) arasında Azərbaycandan Rumıniyaya təbii qaz tədarükü haqqında müddətsiz çərçivə sazişi imzalanıb. Bu saziş tərəflərə tələbata uyğun olaraq operativ şəkildə konkret kommersiya müqavilələri bağlamağa imkan verir.

“Romgaz” Cənub-Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri üçün etibarlı qaz tədarükçüsü kimi rolunu genişləndirməyi hədəfləyir. Buna görə də şirkət mövcud çərçivə sazişi əsasında Azərbaycan qazının idxalının artırılması imkanını nəzərdən keçirir.

Rumıniya və Azərbaycan davamlı və dostluq münasibətləri sayəsində Cənub Qaz Dəhlizi, Xəzər və Yaxın Şərq regionlarından qaz tədarükü marşrutlarının təminatı üzrə Avropa təşəbbüsü, habelə Qafqazda istehsal olunan "yaşıl enerji"nin ötürülməsi üçün "Black Sea Energy" sualtı elektrik kabeli strateji layihəsi kimi əsas enerji istiqamətlərində sıx əməkdaşlığı davam etdirir.

- Cənubi Qaz Dəhlizinin mümkün genişləndirilməsi ilə bağlı Rumıniyanın mövqeyi nədən ibarətdir? Bu prosesdə Rumıniya və bütövlükdə region üçün hansı üstünlükləri və çağırışları görürsünüz?

- Mövcud reallıqlarda, yəni Avropanın sabit və şaxələndirilmiş enerji mənbələrinə kəskin ehtiyac duyduğu bir vaxtda Rumıniya Azərbaycanın qitənin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə verdiyi töhfəni yüksək qiymətləndirir. Azərbaycan SGC-nin inkişafında mühüm rol oynayır və Avropa bazarına tədarük həcmlərini ardıcıl şəkildə artırır.

SGC son dörd il ərzində özünü etibarlı və strateji cəhətdən vacib qaz nəqli sistemi kimi təsdiqləyib. Bu gün davam edən çağırışlar fonunda o, Avropanın enerji resursları ilə təmin edilməsində daha əhəmiyyətli rol oynamaq iqtidarındadır.

Əminik ki, SGC-nin genişləndirilməsi xüsusilə Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələri üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Onlara həm böyük həcmdə əlavə qaz, həm də yeni tədarükçülər lazımdır. Bu dövlətlərin mövcud marşrutlara etibarlı alternativə ehtiyacı var və onların bir çoxu genişləndirilmiş SGC şəbəkəsinə inteqrasiya oluna bilən infrastruktura malikdir.

Bu irimiqyaslı layihə Azərbaycan qazının ixrac coğrafiyasının şaxələndirilməsi və Avropanın enerji təhlükəsizliyi gücləndirilməsi baxımından qarşılıqlı faydalıdır. İştirakçı ölkələr bu genişləndirmə layihəsinin doğuracağı bütün aspektləri əvvəlcədən hərtərəfli təhlil etməli və onun həyata keçirilməsi üçün birgə səy göstərməlidir. Əlbəttə, enerji sahəsində qeyri-sabit və proqnozlaşdırılması mümkün olmayan bir vəziyyətdə bu layihənin uğurla həyata keçirilməsi üçün ümumi siyasi baxış, qətiyyət və səylərin koordinasiyasına hazırlıq əsas şərtlərdir.

- Azərbaycanın Avropanı, o cümlədən Rumıniyanı karbon-neytral enerji mənbələri ilə təmin etmək potensialını necə qiymətləndirirsiniz? Enerji əməkdaşlığının hansı istiqamətlərində daha böyük potensial görürsünüz?

- Rumıniya və Azərbaycan arasında enerji sahəsində möhkəm strateji dialoq qurulub. Son illərdə xüsusilə bərpa olunan enerji mənbələri sahəsində qarşılıqlı əlaqələr fəal şəkildə inkişaf edir ki, bu da dayanıqlı inkişaf və "yaşıl keçid" gündəliyinə tam uyğundur. Hazırda günəş və ya külək enerjisi sahəsində konkret birgə layihələr müzakirə olunmasa da, hər iki tərəf bu cür əməkdaşlığın inkişafında maraqlı olduğunu bildirib.

Rumıniya Azərbaycanla enerji əməkdaşlığının bir neçə əsas sahəsində böyük perspektivlər görür, bu, ilk növbədə, onun enerji resurslarının ənənəvi tədarükçüsü, həm də dayanıqlı enerji sahəsində gələcək transformasiya proseslərinin iştirakçısı kimi strateji rolu sayəsində mümkün olub. Rumıniya isə öz növbəsində, Avropa İttifaqının üzvü kimi regionun enerji dayanıqlığının artırılması, diversifikasiya və dekarbonizasiya məqsədlərini fəal şəkildə təşviq edir.

Rumıniya təbii qazın idxalını, "yaşıl enerji”nin ötürülməsini, Qara dəniz bölgəsində enerji nəqli infrastrukturunun inkişafını və regional enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsini Azərbaycanla əməkdaşlığın ən perspektivli sahələri hesab edir. Bu istiqamətlər Avropa İttifaqının prioritetlərinə tam uyğundur və ümumi məqsədə - Avropada daha dayanıqlı, müstəqil və ekoloji yönümlü enerji arxitekturasının yaradılmasına xidmət edir.

- Rumıniya Azərbaycanla günəş və külək enerjisi kimi bərpa olunan enerji sahəsində birgə layihələrlə bağlı danışıqlar aparırmı? Sizcə, Azərbaycandan "yaşıl hidrogen” tədarükü nə dərəcədə vacib istiqamətdir?

- Rumıniya və Azərbaycanın Macarıstan və Gürcüstanla birlikdə tərəfdaş olduğu əsas layihələrdən biri "Yaşıl Enerji Dəhlizi"dir. Bu transmilli layihə Qafqazda bərpa olunan enerji mənbələrindən istehsal olunan elektrik enerjisinin Avropa İttifaqı ölkələrinə tədarükü üçün Qara dənizin dibi ilə sualtı kabelin çəkilməsini nəzərdə tutur. Bu dəhliz həm ölkələrimiz, həm də bütün region üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. O, milli və regional enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək, Qara dəniz məkanında daha sıx bağlantını təmin edəcək və Avropanın enerji balansında bərpa olunan enerji mənbələrinin payının artırılması üçün möhkəm platforma yaradacaq.

Gələcəkdə bu layihə həm də "yaşıl hidrogen”in istehsalı və ixracı sahəsində gələcək əməkdaşlığın əsasını təşkil edə bilər. Rumıniya bu resursu sənaye və energetikanın uzunmüddətli dekarbonizasiyasının strateji vacib elementi hesab edir. Biz bu istiqamətə böyük əhəmiyyət verir və hesab edirik ki, burada Azərbaycanla əməkdaşlıq qarşılıqlı fayda verə bilər.

- SOCAR və “Romgaz”ın Xəzər regionundan qazın nəqli üçün mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) istehsalı zavodu, reqazifikasiya terminalları və digər infrastrukturun tikintisini nəzərdə tutan birgə layihəsi hansı mərhələdədir?

- 2022-ci ilin oktyabrında imzalanmış Anlaşma Memorandumu əsasında SOCAR və “Romgaz” Xəzər regionundan Rumıniyaya mayeləşdirilmiş təbii qazın tədarükü ilə bağlı irimiqyaslı layihənin hazırlanması istiqamətində əməkdaşlığa başlayıb. Layihənin həyata keçirilə bilməsi mümkünlüyünü qiymətləndirmək üçün tərəflərin cəlb etdiyi ixtisaslaşmış məsləhətçi şirkətlər texniki, iqtisadi və kommersiya məqsədəuyğunluğu baxımından hərtərəfli təhlil aparıb. İlkin hesablamalara görə, müvafiq maliyyələşdirmə və logistika modelində ildə 9 milyard kubmetrə qədər LNG tədarükü iqtisadi cəhətdən əsaslandırıla bilər.

Layihə Azərbaycandakı yataqlardan Gürcüstanın Qara dəniz sahilinə qədər qaz kəmərinin, Gürcüstanda qazın mayeləşdirilməsi qurğularının, Gürcüstan və Rumıniyada LNG terminallarının, həmçinin nəql üçün dəniz logistika infrastrukturunun tikintisini nəzərdə tutur.

Hazırda tərəflər növbəti mərhələyə keçmək üçün zəruri olan texniki və maliyyə parametrlərinin birgə qiymətləndirilməsi mərhələsindədirlər. Yekun qərar hələ qəbul edilməsə də, tərəflər arasında fəal şəkildə konstruktiv dialoq aparılır ki, bu da hər iki ölkənin alternativ qaz tədarükü marşrutlarının inkişafına və Qara dəniz regionunda enerji bağlantılarının gücləndirilməsinə strateji marağını təsdiqləyir.

- Rumıniyanın neft emalı sənayesinin hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz? Ölkə Azərbaycanla xam neftin emalı sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyi planlaşdırırmı?

- Rumıniyada neft emalı sənayesi təkcə zəngin tarixə malik bir sektor deyil, həm də milli iqtisadiyyatda, xüsusilə cari iqtisadi və enerji çağırışları şəraitində mühüm rol oynayan və dinamik inkişaf edən istiqamətdir. Biz bu sektoru Rumıniyanın gələcək inkişafında ciddi şəkildə arxalana biləcəyi sektorlardan biri hesab edirik.

Ölkədə dörd neft emalı zavodu fəaliyyət göstərir: “Petrobrazi “(“OMV Petrom”a məxsusdur), “Petromidia” və “Vega” (“Rompetroll” qrupuna məxsusdur), həmçinin “Petrotel” (“Lukoil”a məxsusdur). Bu zavodların ümumi emal gücü ildə təxminən 12 milyon ton təşkil edir. SOCAR-a gəlincə, şirkət Rumıniyada neft emalı zavoduna malik olmasa da, distribusiya infrastrukturunu - 79 yanacaqdoldurma məntəqəsi və 4 yanacaq anbarını fəal şəkildə inkişaf etdirir, bu isə onu Rumıniyanın neft məhsullarının pərakəndə və topdan satış bazarında nəzərəçarpan oyunçulardan birinə çevirir.

SOCAR fəal şəkildə yanacaq, sürtkü materialları, bitum və neft-kimya məhsullarının geniş çeşidini təklif edir. Davamlı investisiyalar və fəaliyyətin genişləndirilməsi sayəsində şirkət özünü Rumıniyanın yanacaq bazarında etibarlı tərəfdaş kimi tanıdıb. SOCAR ölkəmizdə mühüm layihələr həyata keçirir, Rumıniya isə yeni iş yerlərinin açılmasını təmin edən və həm neft və qaz hasilatına, həm də emalı və satışına böyük məbləğdə vəsait yatıran istənilən investor üçün ciddi tərəfdaşdır.

- “SOCAR Petroleum SA”nın Türkiyədəki “Petkim” və STAR neft emalı zavodlarında, eləcə də Azərbaycanın metanol və karbamid müəssisələrində istehsal olunan məhsulların tədarükü baxımından Rumıniya bazarındakı perspektivləri necədir?

- Rumıniyanın neft bazarı tamamilə liberallaşdırılıb və azad rəqabət prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir. Xam neft ticarəti beynəlxalq bazar qaydalarına uyğun olaraq həyata keçirilir və hər bir iştirakçı öz kommersiya strategiyasını bazar şərtləri və logistika imkanlarından asılı olaraq formalaşdırır.

Son illərin qlobal enerji zəncirlərinə əhəmiyyətli təsir göstərən geosiyasi dəyişiklikləri nəzərə alaraq, Azərbaycanın neft və neft məhsullarının etibarlı tədarükçüsü kimi rolu artmaqda davam edir. Əminik ki, orta və uzunmüddətli perspektivdə Rumıniyanın enerji təhlükəsizliyi də Azərbaycanın neft sənayesi ilə davamlı əməkdaşlığa əsaslanacaq.

Əgər SOCAR Türkiyədəki (o cümlədən STAR və “Petkim”) və ya Azərbaycandakı (metanol, karbamid və s.) zavodlarında istehsal olunan məhsulların ixracı üçün Rumıniyanı prioritet bazar kimi nəzərdən keçirirsə, biz bu cür təşəbbüsləri yalnız alqışlayırıq. Bu, mövcud enerji sazişləri və əməkdaşlıq platformaları çərçivəsində hər iki ölkənin şirkətləri arasında ilkin danışıqların mövzusu ola bilər.

- Rumıniya enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək və tədarük mənbələrini şaxələndirmək üçün hansı addımları atır? Bu prosesdə Azərbaycanla əməkdaşlığın rolunu qeyd edə bilərsinizmi?

- Rumıniya müasir, qarşılıqlı əlaqəli və yüksək səmərəli qaz nəqli infrastrukturuna malik regional enerji mərkəzi kimi aparıcı rol oynayır. Əsas obyektlər arasında BRUA qaz kəməri, Yassı-Ungenı-Kişineu interkonnektoru, Transbalkan dəhlizi ilə əks axın, həmçinin qonşu ölkələrlə etibarlı sistemlərarası bağlantılar var. Hazırda Qara dəniz-Podişor qaz kəməri və genişləndirilmiş Arad-Seged interkonnektoru kimi yeni mühüm layihələr həyata keçirilir ki, bunlar da Qara dəniz akvatoriyasından, Xəzər regionundan, eləcə də Türkiyə və Yunanıstandakı LNG terminalları vasitəsilə Mərkəzi və Şərqi Avropaya qaz tədarükü imkanlarını daha da gücləndirir.

İnfrastruktura sərmayə qoyuluşunu fəal şəkildə davam etdirən TRANSGAZ milli operatoru bununla təkcə Rumıniyaya deyil, həm də qonşu ölkələrə, o cümlədən Moldovaya tədarükün şaxələndirilməsini təmin edir. Bu səylər Avropanın enerji təhlükəsizliyi məqsədlərinə uyğundur və Azərbaycanın strateji tərəfdaş kimi nəzərdən keçirildiyi Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsini səmərəli şəkildə tamamlaya bilər.

Növbəti əsas istiqamətlərdən biri 2027-ci ildə istismara verilməsi gözlənilən “Neptun Deep” layihəsidir. Bu layihə Rumıniyada hasilatın həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa və ölkənin Aİ-də aparıcı qaz istehsalçılarından biri kimi mövqeyini gücləndirməyə imkan verəcək.

Qara dəniz üzərindən "Yaşıl Enerji Dəhlizi" və Rumıniya sahilində LNG terminalının tikintisi kimi flaqman təşəbbüslər çərçivəsində Azərbaycanla əməkdaşlığımız da olduqca vacibdir. Biz birlikdə həm ənənəvi enerji, həm də bərpa olunan enerji mənbələri sahəsində həllər işləyib hazırlayırıq.

Biz tarazlaşdırılmış enerji keçidinə çalışırıq. Bu kontekstdə təbii qaz enerji sisteminin etibarlılığını dəstəkləyən, eləcə də sosial cəhətdən dayanıqlı dekarbonizasiyanı təmin edən keçid dövrü yanacağı kimi önəmli rolunu qoruyub saxlayır.

- Rumıniya Azərbaycanla birgə qaz-kimya və ya neft-kimya layihələrinin həyata keçirilməsi, o cümlədən ixrac məhsullarının istehsalı imkanlarını nəzərdən keçirirmi?

- Rumıniya Azərbaycanla əməkdaşlığın genişləndirilməsinə açıqdır, bura neft-kimya və qaz-kimya sahələri də aiddir. Belə layihələr iqtisadi və strateji cəhətdən məqsədəuyğun hesab olunacağı təqdirdə ölkələrimizin müvafiq nazirlikləri, enerji sahəsində işçi qrupları və ya hökumətlərarası komissiyaları səviyyəsində nəzərdən keçirilə bilər.

Kimya və neft-kimya sənayesi İqtisadiyyat, Rəqəmsallaşdırma, Sahibkarlıq və Turizm Nazirliyinin səlahiyyətindədir. Biz həm xammal resurslarına, həm də sənaye zəncirinə əlavə dəyər qazandıran təşəbbüslərdə maraqlıyıq.

Bununla bağlı belə bir nümunə gətirim: hazırda Rumıniyanın ən böyük qaz istehsalçısı olan “Romgaz” şirkəti ölkənin ən böyük gübrə istehsalı zavodu olan “AZOMURES”in aktivlərinin alınması mümkünlüyünü nəzərdən keçirir. Bu, “Neptun Deep” yataqlarından çıxarılan qazın istifadəsi üçün yeni perspektivlər, eləcə də qazın daha dərin emalı və ixrac yönümlü məhsulların istehsalı üçün imkanlar yaradır.

- Rumıniya enerji sektoruna yeni investisiyalar üçün açıqdırmı? Hansı istiqamətlər Azərbaycan şirkətləri üçün daha çox maraq doğura bilər?

- Rumıniya enerji sahəsində yeni investisiyalara tamamilə açıqdır və uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün sabit, şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən biznes mühiti təklif edir. Biz Azərbaycan şirkətlərini ənənəvi enerji sektorundan başlayaraq dayanıqlı enerji sahəsindəki ən yeni istiqamətlərə qədər geniş imkanları nəzərdən keçirməyə dəvət edirik.

Qaz infrastrukturunun inkişafı və modernləşdirilməsi, LNG obyektlərinin tikintisi, bərpa olunan enerji mənbələri (günəş, külək enerjisi), "yaşıl hidrogen” də daxil olmaqla hidrogenin istehsalı və saxlanması, enerji saxlama sahəsində innovativ həllər xüsusi maraq doğuran sahələrdir.

Rumıniya və Azərbaycan arasında enerji tərəfdaşlığının strateji xarakterini nəzərə alaraq, biz həm ənənəvi qaz hasilatı və nəqli, həm də "yaşıl enerji" ilə bağlı yeni sektorlarda birgə layihələr üçün yüksək potensial görürük. Belə təşəbbüslər Rumıniyanın mənbələrin şaxələndirilməsi, emissiyaların azaldılması və enerji keçidinin sürətləndirilməsi kursuna tam uyğundur.

Biz enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə töhfə verən, innovasiyaları stimullaşdıran və davamlı iqtisadi artıma kömək edən tərəfdaşlıqları qiymətləndiririk. Rumıniya ölkənin enerji sektorunda ciddi və uzunmüddətli iştirakda maraqlı olan investorlar üçün etibarlı və açıq tərəfdaş olaraq qalır.

Karyerasını başa vuran Azərbaycanın güləş hakimi Natiq Hacıyev "Report"a müsahibə verib. Yunanıstanın paytaxtı Afinada keçirilən U-17 dünya çempionatında sonuncu dəfə idarəçilik edən təcrübəli referi 30 illik karyerasından danışıb. O, hakimlik dövründə keçdiyi çətin yollardan və Azərbaycan güləşinin hazırkı durumundan bəhs edib.

- Güləşə gəlişiniz necə olub?

- Özüm güləşlə məşğul olmuşam. 1995-ci ildə isə artıq yarışlara idmançı hazırlaşdırırdım. Həmin vaxtlarda hakimləri görürdüm və onların işi çox xoşuma gəlirdi. Qərara gəldim ki, mən də ədalət qoruyucusu olum. Federasiya şərait yaratdıqdan sonra bu işə başladım. Azərbaycan Güləş Federasiyasının Hakimlər Kollegiyasının sədri Qərib Əliyev bu işdə mənə çox kömək etdi. Həmin vaxtlar rayondan gəlmişdim, təcrübəm az idi. Amma o, mənə çox dayaq oldu.

- Güləşdən birdəfəlik getmək istəyirsiniz?

- Yox, hakimlikdən gedirəm. Amma doğma rayonum Göyçayda yeni-yeni uşaqlar yetişdirmək istəyirəm. Əvvəllər də bu işlə məşğul olmuşam. Yaxud ola bilsin, orada çalışan müəllimlərə mənəvi dəstəyimi göstərdim. Yəni güləşdə qalacağam.

- Arxada qalan illərdə hakimlik fəaliyyətinizi necə qiymətləndirərdiniz?

- Mən hakimlik edərkən çox çətinliklərlə üzləşmişəm. Azərbaycan Güləş Federasiyasının bir neçə dövr əvvəlki rəhbərliyi imkan yaratmırdı ki, imtahan verim, beynəlxalq yarışlara təyinat alım. Onlara dəfələrlə rus, ingilis dillərində bildiyimi söyləsəm də, sözlərimi ciddiyə almırdılar. Düşünürdülər ki, rayonda yaşamışam, onları aldadıram. Lakin sonradan vəziyyət dəyişdi. Bakıdan Dünya Güləş Birliyinə məktub göndərildi ki, bizdə yaşı çox olan hakim var və onu imtahanlara qəbul etməyinizi xahiş edirik. Qarşı tərəfdən müsbət rəy gəldi və ilk imtahandan uğurla keçdim. Müvafiq olaraq II və I kateqoriyalar üzrə imtahanları da uğurla adladım. Təəssüf ki, olimpiya kateqoriyası imtahanından keçə bilmədim.

- Azərbaycanlı güləş hakimlərinin səviyyəsi sizi qane edir?

- Bizim çox yaxşı hakimlərimiz var. Xüsusilə də fərqləndirə biləcəyimiz gənclər çoxdur. Əksəriyyəti də olimpiya kateqoriyasına malikdirlər. Onların hər biri öz üzərində işləyir. Deməyim odur ki, Azərbaycan güləş hakimliyinin gələcəyini çox yaxşı görürəm. Hətta bizim III kateqoriyalı hakimlərimiz Avropanın bəzi II dərəcəli referilərindən yaxşı idarəçilik edirlər. Bizim hakimlər qarşılaşma idarə edəndə dərhal hiss olunur və xüsusi rəğbət bəslənilir.

- Sizin üçün Azərbaycanın gəlmiş-keçmiş ən yaxşı üç güləşçisi kimdir?

- Fərid Mansurov, Hacı Əliyev və bir az da keçmişə nəzər salsaq, Məhyəddin Allahverdiyevin adını çəkə bilərəm.

- Olimpiya çempionlarımız Toğrul Əsgərov və Şərif Şərifovun adını çəkmədiniz...

- Məncə, Toğrul Allahın verdiyi istedad sayəsində olimpiya çempionu oldu. Sanki digərləri məşqlərdə əziyyət çəkərək güləşib çempionluqlar qazanıblar, Toğrul isə gözünü açandan xüsusi istedada malik olub. Təbii ki, Toğrul Əsgərov da mənim üçün çox dəyərli güləşçidir.

- 30 illik hakimlik karyeranızda unuda bilmədiyiniz qarşılaşmalar olub?

- Çox belə görüşlər idarə etmişəm. Bosniya və Herseqovinada dünya çempionatının final qarşılaşmasına təyinat almışam. Çox ağır görüş keçmişdi. Məsuliyyətli qarşılaşma idi. Və onu da bildirim ki, karyeramın son yarışı olan Yunanıstanın paytaxtı Afinada keçirilən U-17 dünya çempionatında da final qarşılaşmasını idarə etdim. Özbəkistan və Yaponiya təmsilçiləri üz-üzə gəlirdi. Çox uğurlu idarəçilik alındığını düşünürəm.

- Hakimlik karyeranızda sonradan peşman olduğunuz qərarlar vermisiniz?

- Hansı hakim desə ki, mən karyeramda səhvə yol verməmişəm, yalan danışar. Hər bir referinin işində səhv olur. Məndə də bir neçə dəfə belə anlar yaşanıb. Hansısa qərar qəbul etmişəm, idmançılardan biri qalib olub. Video vasitəsilə təkrara baxıb verdiyim qərardan utanmışam. Hər kəs insandır və səhv edə bilər.

- Azərbaycan çempionatını, yoxsa beynəlxalq yarışları idarə etmək çətindir?

- Daxili yarışlarda idarəçilik etmək daha çətindir. Çünki mənə görə Azərbaycan çempionatının final görüşünü idarə etmək dünya çempionatının həlledici qarşılaşmasında ədaləti qorumaqdan çətindir. Azərbaycan güləşinin səviyyəsini dünya arenasından da yüksəkdə hesab edirəm. İdmançılarımız dünya və Avropa arenalarına çıxanda çox hörmət edilir. Şəxsən özüm görmüşəm, idmançılarımızdan çəkinirlər, onları çox ciddiyə alırlar və belə də olmalıdır. Azərbaycan güləşçisinin rəqibi olimpiya çempionu olsa da, onun məşqçisinin gözündə daim narahatlıq hiss edilir. Hamı bilir ki, Azərbaycanda zəif güləşçi olmur.

Mediaxeberleri.Az “Qəbələ”nin idman direktoru Səbuhi Səfiyarlının QOL.az saytına müsahibəsini təqdim edir:

- Azərbaycanda ən yaxşı infrastruktura malik “Qəbələ” akademiyasının fəaliyyətinin dayandırması üçün son hədd nə oldu?

- Biz həmişə akademiyanı ayaqda saxlamağa çalışmışıq. Premyer Liqada çıxış etdiyimiz son mövsümdə dövlətin verdiyi yardım 3 milyon manat idi. İndi isə bu məbləğ 500 min azdır. Biz də hesablamalarımızı ona görə aparmışdıq. Ötən mövsümün əvvəlində isə AFFA klublar arasında belə bir sorğu keçirmişdi ki, əvəzedici liqa yarışı davam etdirilsinmi? Klublar Komitəsində də müzakirə olunmuşdu. Klubların əksəriyyəti buna “yox” demişdi. Biz də hesab edirdik ki, bunu soruşurlarsa, yəqin, ləğv olunacaq. Çünki saxlayacaqlarsa, soruşmağın nə mənası var? Sorğuda da daha çox yarışın keçirilməməsi istənildi. Biz də büdcədə hesabımızı buna uyğun götürmüşdük. İndi isə bizdə əlavə xərc yarandı.

- Əvəzedici komandanı saxlamaq, yarışda iştirak etmək üçün nə qədər vəsait lazım olur?

- Bir mövsüm bir komandanı saxlamalısan. Təxminən 300-350 min xərc tələb edir. Dövlət tərəfindən ayrılan vəasitin də 500 min azaldığını nəzərə alsaq, ümumilikdə təxminən 800 min manat edir. Bu da bizim üçün böyük məbləğdir. Bundan sonra gəlir və xərclərimizi hesabladıq və başa düşdük ki, artıq akademiyanı saxlaya bilməyəcəyik.

- AFFA-nın ayırdığı 700 min manat “Qəbələ” üçün nə dərəcədə yetərli oldu?

- Bu pul ötən mövsüm üçün ayrılıb. Onun yeni mövsümə aiddiyatı yoxdur. AFFA İcraiyyə Komitəsinin qərarı var idi ki, “Qəbələ”yə 2024-2025 mövsümündə akademiyanı və strukturu saxlamaq üçün 700 min manat ayrılsın. Bu vəsait isə bizə bu ilin may ayında ödənildi. Yəni mövsümün sonunda. O da bizim əvvəldən yığılan borclara getdi. Yəni o 700 minlə “Qəbələ”nin borcunun bir hissəi bağlanıb.

- Maliyyə dəstəyinin məbləğinin 700 min manat təyin olunması nəyə əsasən idi?

- AFFA bizdən xərcləri istəmişdi. Bizdə son mövsümün xərclərini hesablayıb demişdik. Akademiya ilə infrastrukturun qorunub saxlanılması üçün xərclər 1 milyon 400 min manat edirdi. Onlar da bizə 700 min manat yardım etdilər. Bu, bizə ötən mövsüm çox dəstək oldu. Biz kimisə ittiham edə bilmərik ki, niyə kömək etmirlər.

- Akademiya fəaliyyət göstərməsə belə, uşaq futboluna diqqət ayrılacaq?

- Əlbəttə. Biz yenə də imkan daxilində uşaq futbolu üçün fəaliyyətimizi davam etdirəcəyik. Dediyim kimi, akademiyanın yataqxana sistemi – qalmaq, qidalanmaq olmayacaq. Amma məsələn, kəndlərdən gələn futbolçularımız var ki, klubun avtobusları onları akademiyaya gətirir. 2-3 istiqamətdə belə marşrut olurdu. İndi o istiqamətləri artıracağıq. İndi qeyd etdiyim xərclər olmayacağı üçün marşrut sayını artıracağıq, Qəbələdən olan uşaqlar üçün imkanlar daha da genişlənəcək. Yəni bizim əsas məqsəd yenə də futbolçu yetişdirmək olacaq. Sadəcə yataqxana sistemi olmayacaq. Kütləviliyə daha çox diqqət ayırmağa çalışacağıq.

- Akademiya üçün xərclənməli olan vəsaitin əsas komandaya ayrılacağı ilə bağlı söz-söhbətlər gəzir.

- Xeyr. Biz akademiyanın fəaliyyətinin dayandırması ilə maliyyə baxımından qabağa düşmürük. Əsas komandanın büdcəsi bəllidir. Ən aşağı büdcələrdən biri bizdədir. Sadəcə, akademiyaya xərcləməyə pul olmadığı üçün belə qərar verildi. Elə deyil ki, biz pulu akademiyaya yox, əsas komandaya xərcləyirik. Əsas komanda öz büdcəsində qalacaq. Yəni akademiyaya ayrılan büdcə bundan sonra başqa istiqamətə yönələcək fikri yanlışdır.

- Klub akademiyanın fəaliyyətinin məhdudlaşdırıldığını bəyan edib. Yenidən işlərin bərpa olunma ehtimalı nə dərəcədədir?

- Bilmirik. Bəlkə, sabah şərtlər dəyişər, hansısa şəkildə akademiyanı bərpa edərik. Çünki Qəbələdə hər şey qurulub. Ölkədə ən yaxşı infrastruktur bizim akademiyadadır.

- Akademiyanın meydançalarına baxılmasa, tez bir zamanda yararsız hala düşəcək.

- Bəli. Buna görə də düşünürük ki, birdən-birə belə bir infrastrukturu dağıtmaq olmaz. Çalışırıq ki, imkan daxilində meydançaları qoruyub saxlayaq.

- Bütün meydançaları saxlamağı düşünürsünüz?

- Hələ ki, hamısını saxlamağa çalışırıq. Görək nə qədər davam edə biləcəyik. Çünki meydançaları saxlamaq çətin prosesdir və xeyli maliyyə tələb edir. Ona görə də bilirik ki, saxlamaq asan olmayacaq. Amma yenə də buna çalşacağıq.

- “Qəbələ”ni himayəsinə görürmək istəyən sponsor yoxdur? Hər hansı danışıqlar gedir?

- Yox, elə bir danışıq yoxdur.

- “Qəbələ”nin əsas komandasının Premyer Liqada hədəfi nə olacaq?

- Əsas komandanın büdcəsi öz yerindədir. Dediyim kimi, ən az büdcələrdən biridir. Kimlərsə düşünə bilər ki, biz pulu akademiyadan kəsib əsas komandaya ayıracağıq. Amma elə bir vəsait yoxdur ki, onu kəsib əsas komandaya sərf edək. Biz pul olmadığına görə akademiyanın fəaliyyətini dayandırırıq. Yəni qənaət rejiminə keçirik. Əsas komanda əvvəldən nəzərdə tutulmuş büdcə ilə davam edəcək. Az büdcə ilə “Qəbələ”nin adına layiq komanda formalaşdırmağa çalışacağıq.

- Heyətə legioner oyunçular cəlb ediləcək?

- Əlbəttə, almalıyıq. Çünki təkcə yerli oyunçularla Premyer Liqada qalmaq çox çətin olar. Legionerlər dəvət olunacaq. Təbii ki, şərtlər daxilində olacaq, büdcəmizə uyğun transferlər ediləcək.

Ramiq Ağaməmmədov

Nadir Azməmmədov: “Təəssüf ki, indi rejissor olmaq, kino və serial çəkmək adiləşib, bəzən bunun məsuliyyətini dərk etmirlər”

Əməkdar mədəniyyət işçisi Nadir Azməmmədov təpədən-dırnağacan kino adamıdır. Ömrünün çox hissəsi Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının pavilyonlarında, çəkiliş meydançalarında, dəhlizlərində, montaj otaqlarında keçib. Rejissor assistenti, ikinci rejissor, rejissor kimi filmlərimizin istehsalında yaxından iştirak edib, aktyor olaraq irili-xırdalı rollara çəkilib. Görkəmli sənətkarlarla çiyin-çiyinə çalışıb, həyatda dostluq edib.

Reyting.az xatırladır ki, N. Azməmmədovun rejissor assistenti olduğu “Qanlı zəmi” və “Yaramaz” filmləri Dövlət mükafatlarına layiq görülüb. Lakin təəssüf ki, quruluşçu rejissor kimi bədii ekran əsəri yaratmaq müxtəlif səbəblərdən Nadir müəllimə nəsib olmayıb. Ona görə də hesab edir ki, həm özü, həm də bu sənətdəki bir çox nəsildaşları yaradıcılıq potensiallarını tam realizə edə bilməyiblər.

- Nadir müəllim, “Azərbaycanfilm” kinostudiyası sizin təkcə iş yeriniz yox, həm də təhsil aldığınız bir məkan olub. Azsaylı sənət adamlarındansınız ki, ali məktəbdən əvvəl kinostudiyadakı aktyor kurslarında oxumusunuz. Yəqin ki, “Azərbaycanfilm”ə gəldiyiniz ilk günlər yaxşı yadınızdadır...

- Əlbəttə yaxşı xatırlayıram, axı bu məsələ təsadüfən alınan bir iş deyildi ki, yaddan çıxsın. Əksər yaşıdlarım kimi kinonun sehrinə düşmüşdüm, bu sahə ilə maraqlanırdım. Bu maraq da məni 1971-ci ildə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasına gətirdi. Görkəmli rejissor və aktyor, SSRİ Xalq artisti Ədil İsgəndərov kinostudiyanın nəzdində aktyorluq kursu açmışdı, özümü sınamaq üçün müraciət etdim və nəticədə kursa qəbul olundum. Ədil müəllim özü, rejissor və aktyor Əbdül Mahmudbəyov kursun tələbələrinə bu sənətin sirlərini öyrətməyə başladı. Hələ onda heç ali təhsilim də yox idi, yalnız bir il sonra o vaxt İncəsənət İnstitutu adlanan indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində rejissor Əşrəf Quliyevin kursuna daxil oldum.



1976-cı ildə ali məktəbi bitirəndə bizim kursun tələbələrinin əksəriyyətini Şəki Dövlət Dram Teatrına göndərdilər, çünki orda dövlət teatrı yenidən bərpa edilirdi, gənc və ali təhsilli aktyorlara ehtiyac var idi. Mənim təyinatımı isə kinostudiyaya verdilər. Amma həmin il kinostudiyada işə düzələ bilmədim.

- Niyə?

- Çünki hərbi xidmətə getdim, 1978-ci ildə əsgərlikdən qayıdandan sonra ştata götürdülər. Həmin vaxt tanınmış rejissorumuz Şamil Mahmudbəyov Əhmədağa Muğanlının ssenarisi ilə “Od içində” filminin çəkilişlərinə başlayırdı. Məni filmin rejissor assistenti təyin etdilər, həm də filmdə epizodik rola çəkildim.

- Filmin bəzi kadrları Lənkəranda lentə alınıb. Həmin vaxt mən orta məktəbdə oxuyurdum, bizim məktəbin yaxınlığında uşaq bağçası var idi, yerli bəylərdən birinin evi olmuşdu. Yadımdadır ki, həmin bağçada bir neçə gün “Od içində” filminin çəkilişləri aparılırdı...

- Bu mənim kinoda debütüm oldu. Film Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulması barədə idi, Səməndər Rzayev, Hamlet Xanızadə, Yaşar Nuri, Muxtar Maniyev çəkilirdi. Müğənni kimi tanınmağa başlayan Yalçın Rzazadə də rol almışdı.

Şamil Mahmudbəyov savadlı, geniş dünya görüşünə malik bir insan idi. Onun kimi rejissorla çalışmaq böyük məsuliyyət tələb edirdi, görünür, işim onu qane eləmişdi, sonra məni Həsən Turabovla birgə çəkdikləri “Tənha narın nağılı” filminə də dəvət elədi. Əkrəm Əylislinin povesti əsasında ekranlaşdırılan bu filmdə mən Sadığın atası roluna çəkildim.

- Sosial şəbəkələrdə bir fotonuzu gördüm, əfsanəvi sərkərdə, general Həzi Aslanov rolu üçün qrim olunmuşdunuz deyəsən...

- Mən rejissor assistenti, ikinci rejissor olduğum filmlərin əksəriyyətində həm də müxtəlif rollara çəkilmişəm. 1985-ci ildə kinostudiyada Həzi Aslanovun ömür yolundan, İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi qəhrəmanlığından bəhs edən film istehsala buraxılırdı. “Sizi dünyalar qədər sevirdim” adlanan həmin filmi Rasim İsmayılov çəkirdi, mən rejissor assistenti təyin olunmuşdum. Baş rol üçün aktyor axtarılanda Rasim müəllimin təklifi ilə Həzi Aslanov obrazı üçün fotoprob deyilən mərhələdə məni də yoxladılar. Amma axtarışlar davam edirdi.



Bir gün Ramiz Novruzla qarşılaşdıq. Həmin vaxtlar Ramiz Novruz Akademik Milli Dram Teatrının truppasına yeni qəbul olunmuşdu, təzə-təzə tanınmağa başlayırdı. Gördüm ki, Ramiz Novruzun həm sifətdən Həzi Aslanova bənzəri var, həm də yerişindən-duruşundan hərbçiyə oxşayır. Rasim İsmayılova bu barədə deyəndə ona çox qəribə gəldi, inanmadı ki, mən aktyor yoldaşıma görə rolumdan imtina edə bilərəm. Ramiz Novruzu sınaq çəkilişlərinə dəvət etdilər və bəyəndilər. O, kinodakı bu obrazı ilə məşhurlaşmağa başladı. Ramiz rəhmətlik dünyasını dəyişənə kimi hər dəfə bu barədə söhbət düşəndə deyirdi ki, məni Həzi Aslanov rolunda birinci dəfə Nadir gördü.

- “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının belə deyək də, ən qaynar dövrünün şahidisiniz, yaradıcılıq prosesinin içində olmusunuz. Həmin dövrü necə xatırlayırsınız?

- Həqiqətən də kinostudiyada əsl yaradıcılıq mühiti var idi, bədii və sənədləri filmlər, müasir dillə desək, animasiya filmləri, “Mozalan” üçün süjetlər çəkilirdi. Görkəmli rejissorlar, aktyorlar, operatorlar, rəssamlar, ssenaristlər və redaktorlar, kadr arxasında qalan, tamaşaçıların görmədiyi kino mütəxəssisləri burda çalışırdı. Hər gün belə insanlarla təmasda olmaq, yaradıcılıq prosesində iştirak etmək, sənət barədə müzakirə aparmaq şübhəsiz ki, insana zövq verirdi. Həmişə deyirəm, kinostudiyada təkcə sənət dərsi yox, həm də həyat dərsi almışam. Nəhəng sənətkarlarla dostluq etmişəm, onlardan çox şey öyrənməyə çalışmışam. Bir-bir onların adlarını çəksəm, çox uzun bir siyahı alınar, çox təəssüf ki, onların çoxu indi həyatda yoxdur...

Sizinlə söhbət edə-edə Əjdər İbrahimovla bir yerdə çalışdığım günlər yadıma düşdü. SSRİ xalq artisti Əjdər İbrahimov çox sanballı, nüfuzlu rejissor idi, Vyetnamın milli kinosunu yaratmışdı. Uzun müddət “Mosfilm” kimi böyük bir kinostudiyanın ilk partiya təşkilatının sədri olmuşdu. 1979-cu ildə Əjdər müəllim “Azərbaycanfilm”də Nazim Hikmətin ssenarisi əsasında “Qəribə adam” bədii filmini çəkirdi, mən də həmin filmdə rejissor assistenti kimi işləyirdim. Əsər Türkiyə həyatından bəhs etdiyindən filmə çəkmək üçün bizə xarici avtomobillər lazım idi. O dövrdə də Bakıda belə maşınları barmaqla saymaq olardı. Həmin maşınları da lazım olan günlərdə çəkiliş meydançasına gətirmək üçün Dövlət Avtomobil Müfəttişliyi bizə kömək etməli idi. Lakin bu proses nədənsə uzanırdı, hər gün bir bəhanə gətirirdilər. Bir gün məcbur qalıb məsələni Əjdər müəllimə dedim. Möhkəm əsəbiləşdi, getdik kinostudiyanın direktoru Cəmil Əlibəyovun kabinetinə, problemi ona danışdı. Mənə dedilər ki, sən get, özümüz həll edərik. Növbəti çəkiliş günündə xarici maşınlar bizim sərəncamımızda oldu. Sonra öyrəndim ki, Əjdər İbrahimovla Cəmil Əlibəyov dövlət telefonu ilə Mərkəzi Komitənin birinci katibi Heydər Əliyevlə danışıb filmin çəkilişində yaranan problem barədə məlumat veriblər. Heydər Əliyev də məsələnin həlli üçün dərhal göstəriş verib.

İllər öncə istehsal olunmasına baxmayaraq “Azərbaycanfilm”in çəkdiyi filmlərin əksəriyyətinə bu gün də tamaşaçılar maraqla baxır, filmlərdən sitatlar gətirirlər. Çünki həmin ekran əsərlərini istedadlı və peşəkar insanlar ərsəyə gətirirdi. Hər zaman fəxr edirəm ki, bu işlərdə mənim də zəhmətim olub. Mən Dövlət mükafatına layiq görülən iki filmimizin - Qaçaq Nəbi haqqında Həsən Turabovla Əbdül Mahmudbəyovun birgə çəkdikləri “Qanlı zəmi” və Vaqif Mustafayevin “Yaramaz” filmlərinin ikinci rejissoru olmuşam.

- Amma özünüz quruluşçu rejissor kimi film çəkə bilmədiniz...

- Sovet dövründə kinostudiyanın yazılmamış qaydaları var idi, Moskvada ali təhsil alıb gəlsəydin belə sənə birdən birə heç vaxt çəkməyə film verməzdilər. Gərək rejissor köməkçisi, assistenti, ikinci rejissor kimi mərhələləri keçəydin, sonra qısametrajlı bir film çəkə biləydin. Yalnız bu etapları keçəndən sonra sənə tammetrajlı film çəkməyə icazə verirdilər. Mən də bu mərhələlərin hamısını keçmişdim, sonuncu mərhələ yaxınlaşanda sovet dövləti dağıldı, siyasi-iqtisadi əlaqələr qırıldı, kinoprokat məhv oldu, “Azərbaycanfilm” ağır günlərini yaşadı. Quruluşçu rejissor kimi film çəkmək mənə qismət olmadı. Dediyim kimi, bir siyasi quruluşdan digərinə keçidi yaşadığımızdan tək mən yox, həmyaşıdlarımın çoxu öz istedadlarını, yaradıcılıq potensiallarını tam realizə edə bilmədi. Bu məsələdə özümü də “günahkar” görürəm, çünki həmişə zəmanə adamı yox, həqiqətin adamı olmağa çalışmışam. Elə o vaxt da, indi də belə hesab edirəm ki, zəmanə dəyişə bilir, amma həqiqət heç zaman dəyişmir.

- Deyəsən çəkiliş meydançaları üçün darıxırsınız. Bəzən teleseriallarda rol almağınız bununla bağlıdır?

- Uzun müddət qaynar kino mühiti görən adam üçün indiki dövrü yaşamaq çətindir. Təbii ki, çəkiliş prosesi üçün darıxıram, amma bu demək deyil ki, teleseriallardan gələn hər təklifə dərhal razılaşmalıyam. İndi kino adamı kimi bir çox şeylər məni qane etmir. Təəssüf ki, indi rejissor olmaq, kino və serial çəkmək adiləşib, bəzən bunun məsuliyyətini dərk etmirlər.

“Ata ocağı”, “Sonuncu fəsil” və “Vicdan haqqı” teleseriallarında çəkilmişəm. Adını çəkdiyim sonuncu iki teleserialın rejissoru Rövşən İsaxdır. Rövşənin işləri niyə maraqla baxılır? Çünki Rövşən İsax kinodan gəlib, bu işi bilir. Bayaq dediyim kimi, rejissor olmaq, kino çəkmək üçün gərək kinoda bir neçə mərhələni keçəsən. Təəssüf ki, bəziləri yazılmamış bu qanuna qeyri-ciddi yanaşır və ona görə də ortaya uğurlu bir iş qoya bilmir.

Etibar CƏBRAYILOĞLU
Reyting.az 

Tarix heç də hər zaman olduğu kimi yazılmır. Əksinə, tarix qlobal güclərin maraqlarına uyğun olaraq təqdim edilir. Bu təqdimatın arxasında isə onlarla xalqın faciəsi gizlədilir.

Bizim.Media bu dəfə həmin faciələrdən birinə - “Çərkəz soyqırımı”na işıq salacaq. Müsahibimiz isə ADPU-nun Quba filialının direktoru, Fizika elmləri doktoru, professor Yusif Alıyevdir (Afşar).

- Yusif müəllim, tez-tez deyirlər ki, “tarix unudulmur”. Doğrudanmı, bütün tarixi həqiqətlər unudulmur?

- Bilirsiniz, yüzilliklər boyunca beynimizə şüuraltı olaraq “tarix unudulmur!”, - deyə cəfəng bir fikir yerləşdirə biliblər. Gerçəkdə isə tarix unudulur və ya unutdurulur. Əzilmiş xalqları qəddarcasına idarə edən böyük imperiyalar əsarətləri altındakı xalqların tarixini də, mədəniyyətini də, adət-ənənələrini də məqsədli şəkildə, məcburən unutdururlar.

Əzərək kiçiltdikləri xalqlar üçün yeni tarix “yazırlar”. Bu tarixdə isə düşmən dost kimi, dost da düşmən kimi qələmə verilirdi. Necə ki, biz Azərbaycan türklərinin, çərkəzlərin, Krım tatarlarının dağlı xalqlarının, ahıskalıların başlarına gətirilmiş sürgün faciələri bir zaman az qala yaddaşlardan belə silinərək, unutdurulmuşdu. Bunu edən düşmən qüvvələr isə sanki heç nə olmamış kimi başımız üzərində var-gəl edərək, bizi “məzlum xalqlara” divan tutan millət kimi dünyaya təqdim edirdilər.  

- Elə isə bir qədər unutdurulan tarixdən danışaq...

- Unudulan tariximizi yenidən yazmaq dəyərli tarixçilərimizin ən müqəddəs şərəf borclarına daxildir. Mən isə gerçək tarixdən bəzi bilgiləri vermək istərdim. 1380-ci ildə Böyük Moskva knyazlığının knyazı Dimitri Donskoyun komandanlığı altındakı ruslarla Qızıl Orda xanı Mamay xan arasında baş verən Kulikovo döyüşündən sonra rusların cənuba və şərqə doğru işğalları genişlənməyə başladı.
 

21 il davam edən və 1721-ci ildə İsveç üzərində Rusiyanın qələbəsi ilə başa çatan Şimal müharibədən sonra I Pyotrun rəhbərliyi altında imperiya ideyaları Avropa və Asiyada böyük təlatümlərə gətirib çıxardı.

Bu imperiyanın qüvvətlənməsi ilə paralel olaraq türk dövlət və imperiyaları da zəifləməyə başladı. Ruslar imperiyanın sərhədlərini tarixi türk torpaqlarının hesabına genişləndirərək, bu millətə qarşı bənzəri olmayan faciələr yaşatdılar. Rusların bu ilhaq və işğal siyasətinə erməni və gürcülər kimi xırda etnoslar yetərincə yardımçı olmuşdular. O vaxtdan türklərin həqiqi tarixi gizlədilərək, yalançı “tarixlər” yazılmağa başladı. Bununla da unutdurulmuş tarix üzərindən bir neçə nəsil yetişdirilib, uydurulan tarixi həqiqi tarix kimi qəbul etdi.

- Belə vəziyyətlərdən daha çox yararlanan təbii ki, “ağac kölgəsində yatan”  ermənilər olub. Elə deyilmi?

- Tamamilə haqlısınız. Yada salaq ki, rusların 1828-ci il Türkmənçay “sülh” müqaviləsindən sonra həyata keçirdiyi erməni siyasəti, ermənilərin milli komitələr yaradaraq müstəqillik mücadiləsinə başlamasına yol açmış oldu.

Bununla paralel, Osmanlı İmperiyasında yüksək dövlət vəzifələri tutmuş, kifayət qədər zəngin olan ermənilər bu “mücadiləyə” gizlin və ya açıq formada yardım, dəstək göstərirdi. Xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır ki, 29 mart 1863-cü il tarixində Osmanlı dövlətində yaşayan ermənilər etnik durumlarını daha da möhkəmləndirmək üçün Erməni Patrix məclisləri tərəfindən hazırlanmış “Erməni millətinin nizamnaməsi” adlı sənədlə “dövlət içində dövlət” müstəqilliyi kimi yüksək imtiyaz aldılar.
 

Elə bu yerdə paralellik aparıb 1860-70-ci illər çar Rusiyasına dönsək, nələrin şahidi olduğumuza baxaq. Bu illərdə “II Aleksandrın islahatları” adı altında həyata keçirilən islahatlarda çar Rusiyası hədəf olaraq müsəlman xalqlarının, xüsusən də Qafqazda yaşayan müsəlman-türklərin torpaq sahələrinə, mal-mülklərinə, ən əsası da nüfuzlarına zərbə endirəcək addımlar atdı.

Qafqazda baş vermiş 1863-cü il Zaqatala üsyanı bu basqının dözülməzliyinə qarşı idi. Digər bölgələrdə yaşayan nüfuzlu din xadimləri rus təzyiqindən yaxa qurtarmaq üçün Osmanlı və Qacarlar dövlətinə məcburi köç etdilər ki, bunu da deportasiyanın bir növü kimi qiymətləndirmək olar.

- Beləcə ruslar “parçala hökmranlıq et” siyasətinin tətbiqinə başladılar...

- Bəli, zaman keçdikcə Qafqazdakı erməni forpostluğundan həssaslıqla istifadə edən Rusiya ermənilərə göstərdikləri himayədarlıqları sayəsində tarixi türk torpaqlarında “Dənizdən dənizə Böyük Ermənistan” yaratmaq xülyası ilə məşğul olduqları bir vaxtda, Qafqazda Türk-müsəlman xalqlarına faciələr və fəlakətlər yaşadılır, onlar məhv edilirdilər.

Qafqazın 80%-nin müsəlman və türklərdən təşkil olunması Rusiyanın imperiya maraqları daxilində cənuba genişlənməsinə mane olurdu. Ona görə də imperiya maraqları milli faciələrin baş verməsini labüd etdi. Bu fəlakətlərdən ən dəhşətlisi isə bütöv bir xalqın – çərkəzlərin kütləvi qətlə yetirilməsi, yaşadığı ərazidən tamamilə sürgün edilməsi olmuşdu.

- Yusif müəllim, istərdik ki, bu günə qədər çox az tədqiq edilən “Çərkəz faciəsi” haqqında ətraflı danışasınız...

- Məmnuniyyətlə. Bayaq qeyd etdiyim kimi, Qara dəniz sahil yolunun Rusiya üçün böyük önəmi olduğundan buranı yerli xalqlardan tamamilə təmizləməyi məqsəd olaraq qarşıya qoydular və bu məqsədlərinə də çatdılar. Cənubi Qafqazda, yəni bugünkü Çeçenistan, İnquşetiya, Dağıstan və Osetiya ərazilərində misli görünməmiş soyqırımı və sürgün planları hazırlandı. Belə ki, bu bölgələrdə yaşayan çərkəzlər, abxazlar doğma vətənlərindən sürgün edilməli idi.

Çar hökuməti boyunduruq altına salmaqda çətinlik çəkdiyi qürurlu çərkəzlərin strateji əhəmiyyəti önəmli olan bir bölgədə yaşamalarını istəmirdi. Coğrafi baxımdan Qara dənizə bitişik ərazidə gələcəkdə yaşana biləcək hər hansı hərbi əməliyyatlara  mane olduğu üçün sahil yolu üzərində yaşayan bu xalqlar həmin ərazilərdən sürgün yoluyla təmizlənməli idi.

Bu sürgünə mane ola biləcək qüvvə ancaq və ancaq Osmanlı dövləti ola bilərdi. O zaman zəif düşən və sərhəd problemləri yaşayan Osmanlı dövləti isə savaşa biləcək güc – əsgər axtarışındaydı. Belə bir acı reallıqda Osmanlı sultanı Rusiya çarının maraqlarına uyğun bir anlaşma imzaladı. Hətta bu anlaşmada əlavə olaraq bir “erməni öhdəliyi”ni də osmanlıların boynuna qoyuldu.

- “Çərkəz faciəsi” necə başladı?

- Min illər boyu yaşadıqları dədə-baba torpaqlarından çərkəzlərin soyqırımı və sürgün edilməsi XIX əsrin ikinci yarısında başladı. 21 may 1864-cü il uzun sürən Qafqaz-rus savaşlarının sonunda fədakar, əzabkeş çərkəzlərin müqavimətinin tükəndiyi gün oldu. Həmin gün dünya kültüründə savaşa, kinə, nifrətə qiymət verəcək bir xalqın – çərkəzlərin faciə günüdür.
 

O gün çərkəzləri əzablı və məşəqqətli bir yolçuluqla Osmanlıya doğru sürgünə yolladılar. Ruslar gələcəkdə burada yaşananların hesabını soracaq bir xalqın qalmasından ehtiyat edərək, ərazini aborigen əhalidən tamamilə təmizlədilər. 

Bu sürgün dəhşətli olduğu qədər də düşünülmüş bir plan idi. Ruslar bilirdilər ki, bu sürgündə bu xalq yollarda məhv olacaq. Osmanlıya çatan əhali isə müxtəlif əyalətlərdə yerləşdirilərək çoxluq içində əriyərək assimilyasiya olacaq və gələcəkdə ruslardan hesab soran çərkəz xalqı qalmayacaq. Gəlin indi sürgünün acı nəticələrinə qısa nəzər salaq: 1,5 milyon insan doğma vətənini tərk edərək çöllərə salındı. 500 mindən çox insan uzun sürgün yolunda və ilk yerləşdikləri yurdlarda həyat tərzinə uyğunlaşa bilməyərək həyatını itirdi. Təkcə Trabzonda, əksəriyyəti uşaq, qadın və yaşlı olmaqla 7 gün içində 53 min insan öldü.

Adıgey, abxaz və ubıhlərə məkan açıqlamasından baxdıqda, Türkiyə Cümhuriyyəti vətəndaşı olaraq yaşayanların, Qafqazda, yəni tarixi ana vətənində yaşayanlardan çox olması, sürgün dəhşətlərindən xəbər verir.

Bu xalqlar təbii və milli ortaqlıqlarından qoparıldı. Şimali Qafqazın aborigen xalqlarından olan ubıhlar tamamilə məhv edildi. Belə ki bu xalqın dilində danışacaq bir nəfər kimsə qalmayıb. Qafqazın yerli xalqlarından adıgeylərin bir qolu olan natuhayların adı, sadəcə, tarixin arxivində qaldı. Qafqazda gedən savaşlar, soyqırım və sürgünlər bu yerli xalqı da yox etdi.

- Rusların çərkəzlərə qarşı törətdiklərini soyqırımı adlandırmaq olarmı?

- Bəli, çərkəzlərin başlarına gətirilən faciəni həm sürgün, həm də tam mənada soyqırımı adlandırmaq olar. Bu qənaətə gəlmək üçün qeyd etdiyiniz iki məhfumun tam izahına diqqət yetirək. Belə ki, sürgün işğal edilən ölkədəki insanların bütövlüklə və zorla öz torpaqlarından çıxarılması və başqa yerlərə göndərilməsi, yurdlarına başqa xalqların yerləşdirilməsi olduğu halda, soyqırımı işğal edilən torpaqlardakı xalqları planlı şəkildə və bir daha toparlana bilməyəcək formada kütləvi məhv edərək yerlərinə işğalçıları və ya işğalçıları dəstəkləyən qonşu millətləri yerləşdirməkdir.
 

Bu fikrə diqqətlə baxdıqda çərkəzlərin başına gələn bu müsibətlərin soyqırımı olduğunu əminliklə deyə bilərik. Çərkəz soyqırımı və sürgünü barədə rəsmi sənədlər tam çılpaqlığı ilə bizə məlumat verir.

Belə ki, çərkəzlərin soyqırımı və tarıxi vətənlərindən sürgün edilməsi faktlarına dünya və rus hərbi arxivlərində, məşhur insanların qələmə aldıqları xatirələrdə də rast gəlinir. Yəni bu hadisələrdə iştirak etmiş şəxslərin yazılarına baxdıqda dəhşətə gəlməmək mümkün deyil.

- Tarixi mənbələrdə yəqin ki, müəyyən faktlar, etiraflar qalıb. Elə deyilmi?

- Əlbəttə, elədir. Tarixi mənbələr çərkəzlərin başına gətirilmiş böyük fəlakətlə bağlı məlumatlarla yetərincə zəngindir. Bunun üçün hansısa qapalı, məxfi qrifi olan mənbələrə müraciət etmədən, elə rus zabitlərinin, yazıçılarının, siyasətçilərinin memuar və xatirələrinə müraciət etsək, yetərincə bilgilər əldə etmək olar. Misal üçün rus hərbi coğrafiyaçısı, general Mixail Venyukov yazırdı ki, “…Savaş son dərəcə amansızcasına gedirdi. Biz, geri dönülməsi mümkün olmayacaq şəklildə, əsgərlərin ayaq basdığı hər yeri, son nəfərə qədər çərkəzlərdən təmizləyərək irəliləyirdik...”.
 

Bundan başqa çar naibi olmuş, Şimali Qafqaz xalqlarına amansızcasına divan tutmuş, knyaz, general-feldmarşal Aleksandr Baryatinski öz qeydlərində Qara dənizin bir rus dənizi, ətraf torpaqlarını bir rus torpağı halına gətirmək üçün dağlıları bu ərazilərdən təmizləmək məcburiyyətində olduqlarını və buna görə də bu xalqların bütünlüklə sürgün olunmasına qərar verildiyini qeyd edirdi.

Rus  imperializminin xidmətçilərinin fikirlərindən başqa, ruslara qarşı mübarizə aparmış tarixi şəxslərin bu fəlakət haqqında dəyərli məlumatları da günümüzə gəlib çatıb.  Rus-çərkəz savaşında çərkəz ordusunda rus imperializminə qarşı könüllü şəkildə müqavimət göstərmiş polyak əsilli zabit polkovnik Teofil Lapinski bu müsibətli sürgünü öz qeydlərində belə yazırdı ki, “Köçkünlərin sorunu fəlakətə dönürdü. Aclıq və xəstəlik tüğyan edir. Trabzona gələn 100 min insan 70 min nəfər oldu. Samsuna 70 min nəfər düşdü. Günlük ölü sayı 500-700 nəfərdir”.

Bu qeydlərdən başqa daha tərəfsiz olan Osmanlıda yaradılmış beynəlxalq Karantin Şurasının üzvü olmuş italyan həkim Barozzinin 13 iyun 1864-cü il raportlarında daha ilginc olaylar diqqət çəkir:

“Osmanlıya gələn insanlar uzun müddət bitkilər, bitki kökləri və çörək qırıntılarıyla “qidalanmağa” çalışırdılar, əgər buna qidalanma deyilərsə. Ona görə də bu insanların böyük bir qismi bir neçə günün içində xəstəlikdən, iqlim fərqinə dözməyərək vəfat etdilər”.
 

Bir məsələni də qeyd edim ki, Şimali Qafqazda, xüsusilə də çərkəzlərin yaşadığı müsibətli hadisələri obyektivliyi ilə seçilən məşhur rus ədəbiyyatçısı Lev Tolstoy ürəkağrıdan sətirlərlə belə qələmə almışdı: 

“Kəndlərə gecə vaxtı girmək adət halını almışdı. Gecənin qaranlığında rus əsgərlərinin ikibir, üçbir evlərə dolması səhnəsi o qədər qorxuncdur ki, heç bir rəhbər vəzifəli şəxs onları axtarmağa cəsarət etməzdi”.

Bütün bu qeydlərdə, xüsusən bu məsələdə heç bir qərəzli mövqeyi olmayan insanların məlumatlarında müsibətin ağrılı-acılı tərəfləri tam açıqlığı ilə qeyd edilib. Amma təəssüflər olsun ki, rus tarixçi Sulujiyen hadisələri təhlil edərkən sanki Rusiya imperiyasının vəhşi əməllərinə həqiqət donu geydirərək qeyd edir ki, “Dağlılar təslim olmurlar deyə, biz davamızdan vaz keçə bilməzdik”. Bax elə bu ifadə Rusiya hakim dairələrinin imperialist düşüncələrini yansıdır. Bu kimi faktları sadalamaqla bitirmək olmaz.

- Bəs ötən müddət ərzində çərkəzlərin geri dönüş təşəbbüsləri oldumu?

- Əlbəttə ki, Vətənlərindən zorla çıxarılmış, soyqırımına məruz qalmış çərkəzlər daim öz torpaqlarına qayıtmaq ümidi ilə Osmanlıya güvənirdilər. Geri dönüş üçün fürsət axtarışında idilər. Nəhayət həmin an çərkəzlər üçün yetişmiş göründü. 1877-ci ildəki Osmanlı-rus savaşı önəmli bir imkan idi. 15 yaşından 80 yaşınadək olan bütün çərkəz kişiləri türk ordusunda, türklərlə birgə Balkan və Şərq cəbhələrində ruslara qarşı ölüm-dirim savaşına qalxdılar.
 

Çərkəzlərin döyüşdüyü cəbhədə türklər hər zaman üstünlüklərə sahib olsalar da, bu dəfə də Tanrıdan qara gələn bəxt çərkəzlərin üzünə gülmədi. Osmanlı dövləti bu savaşdan böyük itkilərlə məğlub durumda çıxdı. Tarixin amansız dərsini aldılar, bu müharibədən. 

Acı təəssüf hissi ilə qeyd edim ki, sonradan tarix bir daha çərkəzlərə vətənə dönmək şansı bəxş etmədi. Qeyd edim ki, 150 il bundan əvvəl sürgün edilmiş 2 milyon çərkəzin bugünkü sayı 5 milyon nəfərə yaxın ola bilərdi. Məsələn, əhalisi 150 il bundan öncə 2 milyon nəfər olan slovak xalqı bu gün 5 milyon nəfərdən çoxdur.

- Yusif müəllim, dünya dövlətləri bu olaylardan, doğrudanmı, xəbərsizdir? 

- Birmənalı və konkret olaraq deyim ki, xeyr. Hər kəsin bu soyqırımından və etnik təmizləmədən yetərincə xəbəri var, sadəcə, buna göz yumurlar. 1864-cü il çərkəz sürgünü ruslar üçün ilk və son olmadı. İkinci Dünya Müharibəsi illərində SSRİ hökuməti 1,5 milyondan çox qaraçay-balkarı, çeçen-inquşu doğma yurdlarından zorla çıxararaq,  Orta Asiyanın qumsal çöllərinə və Sibirin ucsuz-bucaqsız qarlı düzlərinə sürgün etdi.

15 noyabr 1944-cü ildə bir gecənin içində 200 mindən çox ahıska türkü yük və heyvan vaqonlarına doldurularaq qatarlarla gedər-gəlməzə - Sibirə, Qazaxıstana, Qırğızıstana və Özbəkistana sürgün edildilər. 1948-1953-cü illərdə Azərbaycan türklərinin tarixi dədə-baba torpaqları olan Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunması da rusların məkrli soyqırımı və sürgün planlarının davamı idi.

- Bəs nə etmək lazımdır ki, sivilizasiya kimin kim olduğunu bilsin?

- Bilirsiniz, belə faktları sakitcə oxuyub üzərindən keçməyin necə ağır olduğunu yəqin ki, hər birimiz anlayırıq. Sürgün və soyqırımı acısını yaşayan bir xalq kimi, bu hadisələrin necə dəhşətli və dözülməz olduğunun fərqindəyik.
 

Bu gün dünyanın ən “zavallı xalqı”nı – erməniləri müdafiə edərək sanki türklərin və müsəlmanların gözündə özlərinin törətdiklərini kölgələmək istəyən düşmənlərə artıq “Dayan!” deyilməlidir. Bu cür soyqırımı və sürgünləri bizlərə yaşadan dövlətlərin, xalqların ədalət mühakiməsi qarşısında cavab verməsini tələb etmək isə bizlərin tam olaraq haqq vəzifəsidir.

Mən inanıram ki, çox yaxın zamanlarda Türk birliyinin qüdrəti sayəsində dünyada haqq-ədalət bərqərar olacaq. Bu ədalət Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin siyasi fəaliyyətinin önündə yer aldığından bir daha inanıram ki, yurd-yuvalarından qaçqın düşən, sürgün edilən insanlar öz dədə-baba ellərinə dönəcəklər. Necə ki, Qərbi Azərbaycana qayıdış platforması dövlətimizin dinc, sülh məqsədli planıdır, digər problemli sürgünlər, köçlər də sonunda belə haqq yolu ilə öz yerinə dönəcək.

Surxay Atakişiyev, Bizim.Media

Bu günlərdə baş verənlər mənim üçün gözlənilən idi və buna görə də son vaxtlar tez-tez yazırdım ki, “Rusiya Prezidenti Putinin arzusu keçmiş SSRİ-ni bərpa etməkdir”. Məhz buna görə Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı hücumu başlayan gün yazmışdım ki, “Ukrayna xalqı bu gün tək özünün yox, həm də bütün postsovet ölkələrinin azadlığı uğrunda mübarizə aparır”. 44 günlük Qarabağ savaşının ilk günlərində Rusiya tərəfindən Azərbaycan XİN Ceyhun Bayramovun 18 saat Moskvada saxlanılmasının özü elə həmin günlər Qarabağın azad olunmasının qarşısını almağa yönəlmişdi. Həmin vaxt diplomatik yolla bunun qarşısı alındı. 2023-cü ildə Qarabağda aparılmış 23 saatlıq xüsusi əməliyyatdan sonra Rusiyanın bizə qarşı ən gözlənilməz addımları, o cümlədən hərbi təcavüz də ola bilərdi. Bunun qarşısını Rusiyanın Ukrayna müharibəsində planlarının pozulması, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri və ölkə rəhbərinin xüsusi bacarığı aldı. Bu gün Rusiyada Azərbaycan vətəndaşlarına, o cümlədən azərbaycan əsilli Rusiya vətəndaşlarına qarşı keçirilən qanlı olaylar, zənnimcə, Rusiyanın ardı gələcək həmlələrindən biridir və məqsəd birinci növbədə Azərbaycanın son illər apardığı tam müstəqil xarici siyasəti ilə bağlıdır.

Pravda.az-ın xəbərinə görə, bunu tanınmış vəkil Aslan İsmayıov bildirib.

A.İsmayılov qeyd edib ki, baş verənlərin hansısa kriminal qrupların fəaliyyəti ilə bağlı olması tam uydurmadır: “Bu günlər heç kim bu hadisələrin hüquq-mühafizə orqanlarının işi olduğuna inanmasın, çünki Rusiyada heç bir kriminal qrup Rusiya Federal Təhlükəsizlik və Daxili İşlər Nazirliyinin icazəsi olmadan yarana bilməz, möcüzə nəticəsində yaransa da onlara aylıq haqq vermədən fəaliyyət göstərə bilməz. Bu sahədə canfəşanlıq edənlər məhz Putin hesabına var-dövlət sahibi olub, Rusiyanı özünə Vətən sayan, Azərbaycanda ucuz şoular hesabına “xeyriyyəçi” kimi tanınanlardır. Bu günlərdə eyni zamanda Ermənistanda və bizdə baş verənlər isə Azərbaycan və Ermənistan arasında artıq Rusiyasız mümkün olan sülh sazişinin bağlana bilməsi ilə əlaqədardır. Rusiya Prezidenti Putin çox yaxşı anlayır ki, Azərbaycan ərazisində Ermənistan adlı dövləti onlar yaradıb (bu barədə özü Ermənistan Parlamentində çıxışı zamanı da deyib) və ilk günlərdən bu iki xalq arasında düşmənçilik toxumunu onlar səpib və daim bundan istifadə edərək hər iki dövləti öz asılılığında saxlayıblar. Rusiya yaxşı bilir ki, Sülh sazişi bağlandıqdan sonra bu ölkələri əvvəlki kimi idarə edə bilməyəcək. Ermənistanda oliqarxlar və kilsə əli ilə çevriliş etmək istəyən Putin öz ərazisində azərbaycanlılara qarşı nifrət toxumu səpib, sonra onları kütləvi şəkildə Azərbaycana deport etməklə, burada yatmış agentlərini də işə salıb Azərbaycanda xaos yaratmaqla (İranı da qoşmaqla) onu da öz orbitinə qaytarmaq istəyir. Bütün bu işlərin başında duran Rusiya Prezidenti Vladimir Putindir. Buna heç kimin şübhəsi olmasın. 1994-cü il Bakı-Ceyhan sazişinin bağlandığından bu günə qədər əvvəllər rəhmətlik Heydər Əliyev, sonralar isə Prezident İlham Əliyevin xarici siyasətdə atdığı addımları diqqətlə izləyən bir insan kimi əminəm ki, bu məsələdə bu gün baş verənlər hansısa kampaniya deyil və ölkə rəhbərlərinin Azərbaycanın müstəqilliyi yolunda atdıqları ardıcıl addımların davamıdır və bu yolda nə qədər çətinlik olsa da, dönüş olmayacaq. Ona da əminəm ki, bu, Rusiya Prezidenti Putinin son və ən güclü (əgər bacarsa) həmləsi olacaq. Ona görə də hər birimiz vətəndaş olaraq bu günlər ölüm-dirim mübarizəsi olduğunu anlamalı və hazır olmalıyıq. Buna görə də hər birimiz ölkə daxilində yarana biləcək istənilən qeyri-sabitliyin qarşısını almalıyıq. Putinin Rusiyanın daim istifadə etdiyi milli, irqi, dini zəmində problem yaratmaq istəyəcəyinə şübhəm yoxdur. Xüsusilə, sosial şəbəkələrdə hər kəs diqqətli olmalı və məsuliyyətsiz yazılardan, paylaşımlardan uzaq durmalıdır. Ölkə daxilində heç bir milli, irqi, dini ayrı-seçkiliyə yol verilməməlidir, o cümlədən Azərbaycanda yaşayıb qanunlarımıza hörmətlə yanaşan, Azərbaycanı özünə Vətən sayan rus kökənli vətəndaşlarımıza, Rusiyadan gələn turistlərə qarşı mehriban davranmalıyıq. Bu, bəzilərinin yazdığı kimi hansısa qorxaqlıqdan yox, Putin kimi fitnəkarlara bəhanə verməmək üçündür. Xüsusilə, Rusiyada paylaşılacaq müsahibələrdə “biz Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıyırıq”, “onlara maddi və mənəvi yardım göstəririk” və s. kimi fikirlərin başı təbliğatla yuyulmuş rus xalqında qıcıq doğurduğuna şübhə etmirəm. Ona görə də bu tip fikirlərdən yayınmaq və onların qəbul edəcəkləri fikirləri yaymaq lazımdır. Məsələn, “Rusiyada olan bütün cinayətkar qruplar Rusiya hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən yaradılır” və “həmin qruplardan aylıq haqq alınır”. “Heç bir cinayət işi onlarsız açılmamış qala bilməz”. “Miqrantlar Rusiyada ən ağır və az maaş olan işlərdə çalışırlar”. “Bu gün miqrantlara qarşı aparılan təbliğat Ukrayna cəbhəsindəki uğursuzluqları, xalqın maddi rifahının pisləşməsini, ölkə rəhbərlərinin uğursuz fəaliyyətini ört- basdır etmək üçündür”. Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, “Azərbaycanda olan rus məktəblərinin sayı, Rusiya turistlərinə olan münasibət heç bir ölkədə yoxdur”, “Putin reytinqi düşən kimi, əhalinin maddi vəziyyəti pisləşən kimi xarici düşmən Ukrayna, indi də daxili düşmən miqrantları seçib” və s. Bu təklifi irəli sürməyin əsas səbəblərindən biri də Rus şovinistlərinin, ağlı təbliğatla yuyulmuş rusların Rusiyada yaşayan yüz minlərlə vətəndaşlarımıza, soydaşlarımıza qarşı aqressiv davranmasının qarşısını almaqdır”.

Ədalət, Hüquq, Demokratiya (ƏHD) Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev partiyanın mətbuat xidmətinin suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Qüdrət bəy, Rusiyada azərbaycanlıların qətlə yetirilməsi əhali arasında böyük hiddətə səbəb olub. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bu cinayət hadisəsi ilə əlaqədar Rusiyaya öz etirazını bildirib və cinayətkarların cəzalandırılmasını tələb edib. Sizin münasibətinizi bilmək istərdik, Rusiya niyə belə davranır?

- Açıq-aşkar görsənir ki, işgəncə verməklə insanların vəhşicəsinə qətlə yetirilməsi hansısa dairələr tərəfindən sanksiyalaşdırılıb. Məqsəd azərbaycanlılar arasında qorxu yaratmaq, Azərbaycanı aşağılamaqla dövlətlərarası münasibətlərə ziyan vurmaqdır. Rusiyada Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən və Rusiya Prezidentinin Ermənistan tərəfdən 44 günlük savaşa qatılmamasından narazı qalan qüvvələr var. Həmin dairələr Azərbaycanın Rusiya ilə dostluq münasibətlərinə, rus dilinə böyük önəm verməsini düzgün qiymətləndirə bilmirlər, bunu bizim zəifliyimiz kimi qəbul edirlər. Bölgədə öz varlıqlarını yalnız hərbi iştirakda görən bu qaba güc tərəfdarları bizim Ermənistanla sülh sazişi imzalamağımızı da istəmirlər. Zatulin kimilər açıq formada bəyan edirlər ki, münaqişənin sülh müqaviləsi ilə başa çatması Rusiyanın tərəflərə təsir imkanlarını itirməsinə səbəb ola bilər. Həmin dairələr bu ağır qətli sifariş etməklə həm də Azərbaycana ismarıc göndərmək istəyirlər ki, azərbaycanlıları Rusiyadan qovub, Azərbaycanda müəyyən sosial gərginlik yarada bilərik. Həm də zorakılığa məruz qalanların ifadələri ilə təsdiq olunur ki, bu yolla azərbaycanlıları qorxudub sındırmaqla, onları müharibəyə aparmaq istəyirlər. Konstitusiyamızın 31-ci maddəsinin 4-cü hissəsində düzünə göstəriş var ki, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarının hər zaman maneəsiz öz ölkəsinə qayıtmaq hüququ var. Heç bir əsasla bu hüquqdan istifadə məhdudlaşdırıla bilməz. Quru yolla vətəndaşlarımızın vətənlərinə qayıtmalarına icazə verməməyimizdən istifadə edən Rusiya, onları mənən sındırıb müharibəyə göndərir. Mən iqtidarı növbəti dəfə vətəndaşlarımızın ölkəyə girişini məhdudlaşdırmamağa çağırıram.

- 44 günlük savaşdan sonra Rusiya-Azərbaycan münasibətləri yüksələn xətlə inkişaf edirdi, nə baş verdi ki, Rusiyanın mövqeyi bu formada dəyişdi?

- Görünür, Rusiya ya Azərbaycanı hansısa qərarların qəbulundan çəkindirmək, yaxud hansısa qərarlar qəbul etməyə məcbur etmək və ya qəbul olunmuş hansısa qərara görə cəzalandırmaq istəyir.

- Azərbaycan hakimiyyətinə hansısa qərarları qəbul etdirmək üçün işgəncələr verməklə azərbaycanlıların qətlə yetirilməsi terror aktı deyilmi?

- Ona görə DTX və ya Baş Prokurorluq Cinayət Məcəlləsinin 214-cü (terrorçuluq) maddəsi ilə cinayət işi başlamalı və təqsirli şəxsləri beynəlxalq axtarışa verməlidir. Eynilə Qroznı üzərində sərnişin təyyarəsini vuranları da.

- Daha çox ağlabatan hansı fərziyyələr ola bilər?

- Azərbaycanı Rusiyanın liderliyi ilə yaradılmış qurumlara üzv olmağa məcbur etmək, yaxud Ermənistanla münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyən Türkiyəyə bu istiqamətdə mane olmamağımız. Təzyiqlər həm də Azərbaycanın xarici siyasəti ilə əlaqədar ola bilər. Məsələn, Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyimiz və həmin ölkəyə humanitar yardım etdiyimiz üçün bizi cəzalandırmaq məqsədilə də bu edilə bilər və s.

- İranın İsrail dronlarının Azərbaycan üzərindən İrana zərbələr endirməsinə dair “məlumatların” Azərbaycan tərəfindən araşdırılmasının zəruriliyi barədə açıqlamasını necə qarşıladınız?

- Bu absurd bir açıqlamadır. Azərbaycan dəfələrlə bəyan edib ki, bizim hər hansı dövlətlə əməkdaşlığımız üçüncü dövlətə qarşı yönəlməyib və Azərbaycan heç vaxt imkan verməz ki, azərbaycanlıların da vətəni olan İrana bizim ərazimizdən kimsə istifadə edərək zərbə endirsin. Biz, İsrailin hücumlarını pislədik, münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinin vacibliyini vurğuladıq. İsrail bizim dostumuz olsa da, biz, dostlarımızı onlar haqlı olanda müdafiə edirik. İran yaxşı olar ki, bir daha İsraili məhv edəcəyini söyləməsin, İsrail və ABŞ ilə barış üçün səy göstərsin, təcili ölkə daxilində islahatlara başlasın. Həmişə deyirəm ki, Pezeşkian İranın dinc inkişafı üçün bəlkə də son şansdır.

İran özü araşdırmalıdır ki, niyə onun vətəndaşları bu qədər geniş formada İsrailin xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq edib? İranın hərbi obyektlərinə zərbələr endirən dronların çoxu İran ərazisində yığılıb və İran ərazisindən də zərbələr endirilib. Axı, İran islam dövlətidir və dinimizə görə vətəni qorumaq imandandır. Bunun sadə cavabı bu atalar misalındadır - “Acın imanı, toxun amanı olmaz”.

Prezident İlham Əliyev aprelin 25-də Çinin CGTN (China Global Television Network) telekanalına müsahibə verib. Bu müsahibə zamanı jurnalist Liu Xin daha əvvəl tanış olduğu azərbaycanlı tələbə Tağı Məmmədovdan bəhs edib. Təsəvvür edin, uzaq Çində bir televiziya ekranında Prezident İlham Əliyev müsahibə verir, Azərbaycanın Çin ilə əlaqələri müzakirə olunur və müsahibənin sonunda sizdən bəhs edilir. Bu qürurverici anı yaşayan tələbə Tağı Məmmədov hisslərini, Çindəki fəaliyyətini, hadisənin pərdəarxasını "Kaspi" ilə bölüşür:

"Televizorun qarşısında cənab Prezidentə mənimlə bağlı məlumat verildiyini görəndə, bir anlıq ürəyim sürətlə döyünməyə başladı, əllərim əsdi. Bu mənim üçün tamamilə gözlənilməz idi. Dərhal jurnalist Liu Xin xanıma yazaraq təşəkkür etdim və "məndən bəhs etmisiniz" dedim. O da cavabında "xoş oldu" yazdı. Bu an mənim üçün o qədər dəyərli və yaddaqalan oldu ki, ömrüm boyu unutmayacağam".

Tağı Qubada anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Xəzər Universitetində marketinq ixtisası üzrə təhsil alır. Daha sonra təhsilini magistr pilləsi üzrə Çində Pekin Texnologiya İnstitutunda biznesin idarə edilməsi fakültəsində davam etdirir. Hazırda isə sözügedən ölkədə Jiangsu Universitetində idarəetmə üzrə doktorantura təhsili alır.

"Çin dilinə çox az maraq var idi"

Onu Çinə aparan, bu ölkədə tarixi anı yaşamasına səbəb olan məqam isə Çin dilini öyrənmək istəyi olub: "Xəzər Universitetində təhsil aldığım dövrdə tələbələrə xarici dil seçimi təklif olunurdu. Seçdiyimiz dildə bir il təhsil almalı idik. Seçimlər arasında alman, ingilis, rus, Çin və bir neçə başqa dil var idi. Mən isə qərara gəldim ki, Çin dilini seçəcəyəm. Çünki bu dil mənə çox maraqlı gəlirdi. Çin mədəniyyəti ilə ilk tanışlığım da elə bu şəkildə başladı. Xatırlayıram ki, sinifdə cəmi 6-7 nəfər idik. Digər dillərə isə minimum 40, maksimum 100 tələbə yazılmışdı. Çin dili o zaman daha az tələbə tərəfindən seçilirdi. Əslində, Çin dilini seçərkən mənim də bu ölkə haqqında geniş məlumatım yox idi. Yeddi il əvvəl mənə desəydilər ki, Çin dilini öyrənəcək və Çində yaşayacaqsan, inanmazdım. Mən də bir çox gənc kimi Avropa və ABŞ-yə üz tutmağı xəyal edirdim. Amma hər zaman fərqli yolları sınaqdan keçirməyi sevmişəm. Dil seçimində də gördüm ki, əksər tələbələr eyni dilləri - ingilis, fransız, alman dillərini seçirlər. Çin dilinə isə çox az maraq var idi. Bu da mənim üçün maraqlı gəldi və seçdim. Üstəlik, dərsləri Konfutsi İnstitutunun müəllimləri - yəni çinlilər aparırdı. Bu, məni daha da cəlb etdi. Öz-özümə dedim ki, maraqlı təcrübə olar, bir il oxuyaram, sonra yoluma davam edərəm. Amma heç vaxt ağlıma gəlməzdi ki, məhz bu dil mənim həyatımın və karyeramın əsas istiqamətinə çevriləcək".

"Çin mənim uğur hekayəmdir"

Tağı dil öyrənməklə kifayətlənməyib, Çinə yay məktəbinə də yollanıb: "Dil öyrənməyə başladıqdan sonra 2019-cu ildə "Bir kəmər, bir yol" layihəsi ilə yay məktəbi üçün Çinə getdim. Bu layihə Konfutsi İnstitutu tərəfindən həyata keçirilirdi. İnstitut Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərirdi. Konfutsi İnstitutunun müəllimlərindən biri bizə bu layihədə iştirakla bağlı təklif etdi. Dövlət tərəfindən təşkil olunan proqram olduğu üçün maraqlandım və müraciət etdim. O dövrdə Çinlə maraqlanan azərbaycanlı gənclərin sayı az idi. Xatırlayıram ki, yay məktəbinə sadəcə 15 azərbaycanlı tələbə seçilmişdi. Bu da qəbul şansımı artırırdı. Həmin il Xəzər Universitetindən biz üç nəfər tələbə olaraq layihəyə qatıldıq. Elə Çinlə ilk real tanışlığım da həmin səfərlə başladı. Orada çox böyük inkişaf və perspektivlər gördüm. Hiss etdim ki, mən burada həm karyeram, həm də şəxsi inkişafım baxımından daha böyük uğurlar əldə edə bilərəm. Yay məktəbi başa çatandan sonra Azərbaycana qayıtdım və Xəzər Universitetindən məzun oldum. Elə həmin ərəfədə də Çində magistratura təhsili almaq üçün müraciət etdim və Pekinə yollandım. Çinlə yaxından tanış olduqca anladım ki, bu ölkə mənim üçün sadəcə bir təhsil yeri deyil, həm də inkişaf və uğur platformasıdır. İndi qəti əminliklə deyə bilərəm ki, Çin mənim uğur hekayəmdir".

"Liu xanımla əlaqə saxladım və ona təşəkkür etdim"

Bu hekayədə ən böyük motivasiyası isə bütün ölkədə müzakirə olunan o müsahibədə haqqında danışılmasıdır. Müsahibəni izlədiyi anı belə bölüşür: "Bir neçə ay əvvəl cənab Prezidentdən müsahibə alan jurnalist Liu Xin məni Çində qış iqtisadiyyatı ilə bağlı efirə müsahibəyə dəvət etmişdi. Orada tanışlığımız yaranmışdı. Müsahibədən öncə Azərbaycan haqqında məlumat verdiyim zaman dedi ki, tanıdığı ilk azərbaycanlıyam. Daha sonra Prezident İlham Əliyevin Liu Xinə verdiyi müsahibəni onun sosial şəbəkə hesabında gördüm. Liu Xin paylaşımında müsahibənin yayımlanacağı saatı da qeyd etmişdi. Bu müsahibə mənə çox maraqlı idi və televizoru açıb izləməyə başladım. Çünki müsahibədə Azərbaycan-Çin dostluğundan danışılırdı və mənim tanıdığım jurnalist ölkə lideri ilə söhbət edirdi. Müsahibənin artıq 20 dəqiqəsi keçmişdi. Birdən Liu Xin mənə tanış səslənən "Əslində, mən Çinə "Bir kəmər, bir yol" vasitəsilə yay düşərgəsinə gələn və burada qalan gənc insan tanıyıram. O, fəlsəfə doktoru dərəcəsinə yiyələnmək üçün təhsil alır, özü üçün yeni gələcək qurur" ifadəsini işlətdi və dərhal anladım ki, məndən danışır. Duyğulandım. Müsahibədən sonra Liu xanımla əlaqə saxladım və ona təşəkkür etdim. O da mənə təsdiqlədi ki, Prezidentə məndən bəhs edib. Bu, mənim üçün inanılmaz və çox qürurverici bir hiss idi. Düşünürəm ki, dünya, doğrudan da, çox balacadır. Çində ölkə başçısının verdiyi bir müsahibədə adımın çəkilməsi mənim üçün unudulmaz bir an oldu".

"Videonu çəkib valideynlərimə göndərdim"

Tağının ailəsi üçün də bütün ölkədə oğlundan danışılması sürpriz olub: "Ailəm əvvəlcə bu barədə məlumatlı deyildi. Sadəcə bildirmişdim ki, cənab Prezidentlə müsahibə edən jurnalist mənimlə də müsahibə aparıb. O müsahibəni sosial şəbəkələrdə paylaşmışdım, çünki Liu Xin Çində tanınan və uğurlu jurnalistdir. Valideynlərim müsahibəyə baxmamışdılar, çünki ingilis dilində idi və Çin televiziyasında yayımlanırdı. Videonu çəkib valideynlərimə göndərdim və dedim ki, məndən bəhs edirlər. Onlar çox qürurlandılar. Bu hadisə ortaya çıxandan sonra valideynlərimə çoxlu təbriklər gəldi. Hər kəs zəng edib təbrik edirdi. Bu, valideynlərim və iki bacım üçün çox sevindirici və qürurverici bir an idi".

"Çində ağız dadımıza uyğun yeməklər var"

Həmsöhbətimiz deyir ki, Çində özünü Azərbaycanda olduğu kimi güvəndə hiss edir: "Təbii ki, ilk dəfə yeməklər və fərqli mədəniyyət mənim üçün çox təəccüblü idi. Azərbaycan və Çin mətbəxi arasında böyük fərqlər var. Amma bir müddət sonra başa düşdüm ki, Çin mətbəxi də olduqca zəngindir və burada ağız dadımıza uyğun yeməklər tapmaq mümkündür. Özümə uyğun yeməkləri tapdım və adaptasiya oldum. Məni təəccübləndirən ikinci məqam isə insanların enerjisi oldu. Yaşından asılı olmayaraq, buradakı insanlar çox aktivdirlər. Məsələn, küçədə 70 yaşlı bir xanımı görürsünüz, amma o, velosiped sürür və çox gümrah görünür. Ümumiyyətlə, insanlar çox pozitivdir, bir-birinin üzünə gülümsəyir, küçələr sakit və təhlükəsizdir. Burada elektriklə işləyən nəqliyyat vasitələrinin sayı çox olduğuna görə küçələrdə motor səsləri demək olar ki, eşidilmir. Bu, şəhər atmosferinə sakitlik və rahatlıq qatır. Ən önəmlisi isə, təhlükəsizlikdir. İstənilən saatda küçəyə çıxmaq mümkündür. Özümü burada öz ölkəmdə olduğum kimi güvəndə hiss edirəm".

"Məqsədim Azərbaycan və Çin arasında bir körpü yaratmaqdır"

Gələcək planlarından danışan həmsöhbətimiz bildirir ki, təhsilini bitirdikdən sonra Azərbaycan və Çin arasında dostluq əlaqələrinin inkişafı, investisiya münasibətlərinin qurulması sahəsində tədqiqatlar aparmaq niyyətindədir: "Düşünürəm ki, Azərbaycan və Çin dostluğu günü-gündən möhkəmlənir. Cənab Prezidentin son səfəri bunu bir daha sübut etdi. Çin-Azərbaycan münasibətləri artıq sabit və möhkəm bir bazaya əsaslanır. Gənclər üçün bu ölkədə çox sayda imkanlar mövcuddur. Xüsusilə, bu sahədə ixtisaslaşmış kadrların sayının az olduğunu nəzərə alsaq, gələcəkdə bu istiqamətdə fəaliyyət göstərmək istəyənlər üçün böyük potensial var. Əsas məqsədim Azərbaycan və Çin arasında bir körpü yaratmaqdır. Həm Azərbaycan mədəniyyətini Çində tanıtmaq, həm də Çin mədəniyyətini Azərbaycana tanıtmaq istəyirəm".

Əgər Çində yaşamaq istəyirsənsə...

Tağı Məmmədov sonda vurğuladı ki, Çində yaşamaq və təhsil almaq istəyirsənsə, əvvəlcə bu ölkəni sevməlisən: "Gedim, sadəcə pul qazanım" düşüncəsi ilə gələnlər üçün bu, asan olmur. Mətbəxi və mədəniyyəti bizimkilərdən çox fərqlidir. Fərqli mədəniyyətlərlə qarşılaşmağa hazır olmayan biri üçün bu, çətin təcrübə ola bilər. Amma əgər bu ölkəyə və onun mədəniyyətinə maraqla yanaşırsansa, burada çox şey qazanmaq mümkündür. Çin həm fərqli, həm də özünəməxsus gözəllikləri olan bir ölkədir. Burada təhsil alan bir çox dostum var. Bəziləri burada qalmağı seçdi, bəziləri isə məzuniyyət gününü səbirsizliklə gözlədi. Burada yaşamaq və uyğunlaşmaq mümkündür - əsas odur ki, niyyətin və marağın güclü olsun".