Qüdrət Həsənquliyev: “Çünki bu bəşəri bəla ölkənin, cəmiyyətin mənəvi əsaslarını dağıdır...”

Ədalət, Hüquq, Demokratiya (ƏHD) Partiyasının sədri Qüdrət Həsənquliyev partiyanın mətbuat xidmətinin suallarını cavablandırıb. Müsahibəni təqdim edirik:

- Qüdrət bəy, Milli Məclisin VII çağırış ilk iclası keçirildi və yeni rəhbərlik seçildi, sədrin müavinləri dəyişdi. Siz isə parlamentdə əvvəl təmsil olunduğunuz Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsinə yox, Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinə sədr müavini seçildiniz. Dəyişikliklərə münasibətinizi bilmək istərdik...

- VII çağırış Milli Məclisin üzvlərini, Sədri, sədr müavinlərini, komitə sədrlərini, müavinlərini təbrik edirəm, onlara uğurlar arzu edirəm. 7 rəqəmini xalqmız müqəddəs və uğurlu sayır. İnşallah, VII çağırış Milli Məclis xalqımız və dövlətimiz üçün daha uğurlu olar. Dəyişikliklərə, yerdəyişmələrə həmişə ehtiyac var. Demokratik ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, hər bir dəyişiklik, yerdəyişmə heç də həmişə uğurlu olmasa da, bir çox hallarda, bütövlükdə faydalı olur. Əli Əhmədov təcrübəli və tanınmış siyasətçidir, Ziyafət Əsgərov əvvəllər, hətta birinci müavin olub, Musa Qasımlı öz sahəsini dərindən bilən, peşəkar parlamentaridir. Mənə göstərilən etimada görə həmkarlarıma təşəkkür edirəm.

Əvvəllər təmsil olunduğum Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsində təcrübəli hüquqşünaslarla yanaşı Kamal Cəfərov, Bəhruz Məhərrəmov kimi savadlı, gənc hüquqşünaslar var. Komitəyə böyük təcrübəyə malik hüquqşünas Əli Hüseynov rəhbərlik etməkdə davam edəcək. Ümid edirəm bundan sonra da Komitə öz işini layiqincə yerinə yetirəcək. Bəzən Komitə üzvləri ilə fikir ayrılıqlarımız olsa da, birlikdə çalışmaqdan həmişə məmnun olmuşam və buna görə onlara təşəkkür edirəm. Bundan sonra fəaliyyət göstərəcəyim Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiyaya ilə mübarizə komitəsi də dövlət həyatının strateji bir sahəsi ilə əlaqədardır. Komitənin sədri Arzu Nağıyev müvafiq sahə üzrə mütəxəssis, təcrübəli deputatdır. Çalışacam üzərimə düşən vəzifəni layiqincə yerinə yetirim.

- Bu sahədə qanunvericiliyin dəyişdirilməsinə ehtiyac görürsünüzmü?

- Cəmiyyətin inkişafı ilə bağlı bütün sahələrdə qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac yaranır. Azərbaycan elə bir coğrafi məkanda yerləşir ki, burda böyük dövlətlərin maraqları toqquşur, Ermənistanla müharibə vəziyyətində qalırıq, ona görə müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərinə böyük diqqət yetirilir. Müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri həm də birbaşa xarici siyasətlə bağlıdır. Dövlətimizi zəiflətmək, öz iradələrini bizə qəbul etdirmək istəyən qüvvələr əsasən Prezidenti, sonra isə Daxili İşlər Nazirliyini, Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətini, Müdafiə Nazirliyini, Baş prokuroru hədəf seçirlər. Son vaxtlar xarici kəşfiyyat orqanlarına bağlı şəxslərin bu kampaniyanı necə gücləndirdiyinin şahidi oluruq. Onlar bəzən, hətta uşaq sadəlöhvlüyü ilə sabitliyə və təhlükəsizliyə cavabdeh olan dövlət qurumlarını, onların rəhbərlərini üz-üzə qoymağa çalışırlar. İş o yerə çatıb ki, terrorçu qrupların müraciətləri Qərb ölkələrində yerləşən internet tv-lərdən yayımlanır. O tv-lərdən ki, həmin şəxslərə Qərb ölkələri tərəfindən siyasi sığınacaq verilib. Terrorçuların müraciətlərini yaymaq öz xalqına xəyanət, terroru dəstəkləməkdir və ağır cinayət hesab olunur. Bizim komitə bu cür təxribatçıların ifşa olunmasında da yaxından iştirak etməlidir. Biz ölkəmizdə sabitliyi və təhlükəsizliyi qorumalıyıq. Bunsuz islahatlar həyata keçirmək, ölkənin inkişafını təmin etmək mükün olmaz. Korrupsiyaya qarşı mübarizə də strateji əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu bəşəri bəla ölkənin, cəmiyyətin mənəvi əsaslarını dağıdır, sosial ədalətə ciddi zərbə vurur, qanunun aliliyinin təmin edilməsinə və beləliklə də sürətli inkişafa imkan vermir.

Milli Məclisin komitələrinin qanun və qərarların qəbulundan kənar başqa bir səlahiyyəti yoxdur. Milli Məclisin Daxili Nizamnaməsinin 39-cu maddəsinə əsasən deputatların dövlət və kommersiya sirlərinə çıxışı qadağandır, ona görə biz mərkəzi icra hakimiyytı orqanları tərəfindən nə alındı, nə satıldı, hansı qiymətə alındı, hansı qiymətə satıldı onu bilə bilmərik. Müvafiq komitənin inkişaf etmiş Qərb ölkələrində olduğu kimi baş vermiş və böyük ictimai rezonans doğurmuş neqativ hallarla əlaqədar araşdırma aparmaq səlahiyyəti də yoxdur. Bunu ona görə qeyd edirəm ki, bəzən deputatlar mediada haqsız tənqidlə üzləşirlər ki, filan nazirlikdə korrupsiya cinayətləri, yaxud başqa neqativ hallar baş verdi, amma deputatlar reaksiya vermədi. Deputatlar yalnız qanun və qərar layihələrinin hazırlanması ilə əlaqədar müəyyən sənədləri müvafiq icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarından tələb edə, müzakirələr zamanı isə onların nümayəndələrini (ekspertləri) iclaslara dəvət edə bilər. Hər bir halda, Komitə mövcud səlahiyyətləri çərçivəsində Konstitusiyanın 7-ci maddəsinə uyğun olaq müvafiq icra hakimiyyəti orqanları ilə qarşılıqlı fəaliyyət göstərəcək, dövlətimiz və xalqımız üçün faydalı olmağa çalışacağıq.

- Yeni çağırış Milli Məclisin payız sessiyasında hansı qanun və qərarların qəbul olunmasını vacib hesab edirsiniz?

- İstərdim ki, Dövlət Suverenliyi günü münasibətilə amnistiya aktı qəbul olunsun. Bu amnistiya aktı dövlət və şəxsiyyət əleyhinə xüsusilə ağır cinayətlər törətmiş şəxslər istisna olmaqla cinayət təqibinə məruz qalmış bütün şəxslərə bu və ya digər formada şamil olunsun. COP 29 ərəfəsində belə bir qərarın qəbul olunması humanist bir addım olmaqla yanaşı ölkəmizin siyasi maraqlarına da cavab verərdi. Ümid edirəm amnistiya aktı qəbul olunarsa cinayət törətmiş şəxslər də düzgün nəticə çıxarar, bir daha cinayət törətməzlər. İnsanlara, hətta cinayət törətmiş şəxslərə belə həyatda ikinci şans verilməsinin tərəfdarıyam. Sabitliyə və təhlükəsizliyə cavabdeh olan dövlət orqanları da öz vəzifələrini layiqincə və peşəkarcasına yerinə yetirdikləri üçün, bu istiqamətdə də heç bir narahatlıq görmürəm.

Yeni qanunlarla bağlı isə onu deyə bilərəm ki, Konstitusiya islahatlarına ehtiyac var ki, dövlət idarəetməsi təkmilləşdirilsin, iqtisadi və məhkəmə-hüquq islahatları genişləndirilsin.

Göygöl rayonu, Toğanalı kənd orta məktəbinin müəllimi Günay Novruzzadə yeddi ildir şagirdlərinə dərs demək üçün hər gün 64 kilometr məsafəni qət edir.

Gənc müəllim yolun uzaq olmasının onun peşəsinə olan sevgisinə əngəl yaratmadığını söyləyib:

"Bəzən qış zamanı çətinliklər yaranır, amma yolun uzaqlığı mənim peşəmə olan sevgimə əngəl deyil. Həm də şagirdlərin məktəb qarşısında hər gün məni sevinclə gözləməsi ora getməyimin ən əsas səbəblərindən biridir. Şagirdlərin üzündəki, gözündəki o sevinci gördüyüm andan etibarən həm yorğunluğum azalır, həm də çəkdiyim əziyyəti tamamilə unuduram".

Günay Novruzzadə həmin məktəbdə həyat yoldaşı ilə birlikdə çalışdığını qeyd edib:

"Müəllimlik fəaliyyəti bizim taleyimizi də birləşdirib. Biz həm həyat yoldaşı, həm də iş yoldaşı olaraq orada fəaliyyətimizi davam etdiririk".

O, ucqar kənd məktəblərində çalışmaq istəməyən müəllimlərə də səslənib:

"Hazırda ucqar kənd məktəblərinə seçim edən müəllimlərin sayı azdır. Mən həmin müəllimlərə demək istəyərdim ki, məktəbin ucqar yerləşməsi sizin müəllimlik fəaliyyətinizə heç bir əngəl törətməsin. Əgər peşənizi sevirsinizsə, inanın ki, bunun öhdəsindən gələcəksiniz".

Daha ətraflı Baku TV-nin materialında:

Etibar Əliyev,

Təhsil eksperti, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru

Mən istəyirəm ki, şəhid övladları özəl orta məktəblərdə pulsuz təhsil alsınlar;

Mən istəyirəm ki, şagird və tələbələr ən yaxşı dərsliklərlə təmin olunsunlar;

Mən istəyirəm ki, bir uşaq belə təhsildən kənarda qalmasın;

Mən istəyirəm ki, uşaqların azı 70 faizi məktəbəqədər təhsilə cəlb olunsun;

Mən istəyirəm ki, çağımızın tələbinə uyğun tərbiyəçi-müəllim hazırlığı üçün proqram qəbul olsun;

Mən istəyirəm ki, uşaqlar məktəbə qayıtsınlar;

Mən istəyirəm ki, şagirdlər repetitorsuz fənn proqramlarını mənimsəsinlər;

Məm istəyirəm ki, təhsil üçün heç bir əhəmiyyəti olamayan qrant layihələrinə xərclənən (yeyilən) milyonlarla manat vəsait məzmuna və təhsil müəssisələrinin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılmasına xərclənsin;

Mən istəyirəm ki, Beynəlxalq Riyaziyyat və İnformatika olimpiadlarından şagirdlərimiz qızıl medal gətirsinlər;

Mən istəyirəm ki, müəllimlər dərs deməklə yanaşı, həm də tərbiyələndirsinlər; 

Mən istəyirəm ki, müəllim şagirdi döyməsin;

Mən istəyirəm ki, şagirdin əlində telefon yox, kitab olsun;

Mən istəyirəm ki, bütün məktəblərimiz keyfiyyətli təhsil versin, keyfiyyətdə coğrafiya faktoru götürülsün;

Mən istəyirəm ki, məktəblərə direktor seçimi tanışlıq, qohumluq və maddi maraqla olmasın;

Mən istəyirəm ki, elə dərsliklər yazılsın ki, şagirdlərin başqa mənbələrdə (test kitabçalarında) gözü qalmasın;

Mən istəyirəm ki, məktəb məzunlarının azı 40 faizi peşə məktəblərinə üz tutsunlar;

Mən istəyirəm ki, internat məktəblərində uşaqların payına göz dikilməsin;

Mən istəyirəm ki, valideyn məktəb rəhbərliyi arasındakı qarşıdurma səngisin;

Mən istəyirəm ki, ölkədə azı 20 müasir peşə təhsili məktəbi qurulsun;

Mən istəyirəm ki, bütün ixtisaslar üzrə ali təhsil alanlar özlərinə asanlıqla iş tapa bilsinlər;

Mən istəyirəm ki, ali məktəb müəllimləri o qədər maraqlı mühazirə oxusunlar ki, kənardan da dinləyicilər mühazirəni dinləməyə meyl etsinlər;

Mən istəyirəm ki, ali məktəb müəllimləri onlayn mühazirə aparsınlar; 

Mən istəyirəm ki, ali məktəb müəllimləri yeni biliklərin mənbəyini bilib tələbəyə göstərsinlər; 

Mən istəyirəm ki, müəllimlə tələbə oxuduqları kitabı müzakirə etsinlər;

Mən istəyirəm ki, müasir kitab mağazalarında ayda azı 10 universitet müəllimi ilə rastlaşım;

Mən istəyirəm ki, mütaliyə edən insanlara açıq olan zəngin universitet kitabxanları olsun;

Mən istəyirəm ki, pullu özəl orta məktəblər hər il kasıb istedadlı uşaqlara 10 faiz yer ayırsınlar. Buna borcludular, çünki Dövlət babamın pulu hesabına bu məktəbləri yaradıblar;

Mən istəyirəm ki, universitetlərə əsasən kitabı bilən və intellektual şəxslər rektor təyin olunsun;

Mən istəyirəm ki, azı 3 universitetimiz dünyanın aparıcı reytinqlərində əhəmiyyətli yer alsınlar;

Mən istəyirəm ki, tələbələr üçün kiçik də olsa Silikon vadisi yaradılsın; 

Mən istəyirəm ki, təhsilə təhsili bilən, onu duyan şəxslər rəhbərlik etsinlər;

Mən istəyirəm ki, Elm və Təhsil Nazirliyi özlərini güclə yaşadan ali məktəblərdən pul qoparmasın;

Mən istəyirəm ki, Elm və Təhsil naziri bir daha müəllimləri və alimləri aşağılamasın...

Azərbaycan cəmiyyətini narahat edən məsələlərdən biri də son son illərdə boşanmaların sayının getdikcə artmasıdır. Son statistikalara görə boşanmalar nigah sayına yaxınlaşır. Boşanmaların səbəbinə gəlincə, müxtəlif səbəblər göstərilir.  Ölkəmizdə ailə institututunun artıq sıradan çıxmasına dair həyəcan siqnalı da çalınır. 

Gənc hüquqşunaslar İctimai Birliyinin layihələr üzrə koordinatoru, “CDC Klinik”in icraçı direktoru Ümidə Kəngərli mövzu barədə Gununsesi.info-nun suallarını cavablandırıb. 

Qarabağın adını uca tutub, təhsil ocağına çevirilən Qarabağ Universiteti bu ildən etibarən öz doğma soydaşlarına qapılarını taybatay açır. Şəhərdən, qəsəbədən, kənddən, olmasından asılı olmayaraq, universitetə ölkənin hər bölgəsindən tələbələr toplanıb.

AzEdu.az Təhsil Portalı “Qarabağ Universitetinin tələbəsi” şərəfli adına layiq görülən tələbələri ictimaiyyətə tanıtmaq üçün onlarla silsilə müsahibələr alır.

Budəfəki müsahibəmiz Əli Həşimlidir. O, Qarabağ Universitetində kompüter mühəndisliyi ixtisası üzrə təhsil alacaq.

Əli həm təbrik etmək, həm də daha yaxından tanımaq üçün onunla əlaqə saxladıq.

-Əli, səni təbrik edir, gələcək fəaliyyətində uğurlar arzu edirik. Özün barədə daha detallı məlumat verə bilərsənmi?

-Mən, Həşimli Əli Ramil oğlu 2007-ci ildə anadan olmuşam. Sumqayıtda yerləşən Nizami Gəncəvi adına Texniki və Təbiət Elmləri Liseyinin məzunuyam. Bu il Qarabağ Universitetinin ilk tələbələrindən biri kimi kompüter mühəndisliyi ixtisasında təhsil alacam.

- Qarabağ Universitetində təhsil almağa necə qərar verdin?

-Qarabağ Universitetinin yaradılması barədə xəbərlərlə tanış oldum. Universitet barədə məlumatlandırıcı seminarlara qatılandan sonra qərar verdim ki, məhz orada təhsil alacam. Elə ixtisas seçimində də ilk yerə məhz Qarabağ Universitetinin kompüter mühəndisliyi ixtisasını qeyd etdim.

-Əli, gələcək karyeranı harada qurmağı planlaşdırırsan?

-Qarabağda mühəndis kimi işləməkdən məmnunluq duyardım. Ancaq ondan əvvəl xaricdə magistratura pilləsi üzrə təhsil alaraq biliklərimi daha da təkmilləşdirmək istəyərəm.

-Kompüter mühəndisliyi ixtisasını seçməyinin xüsusi bir səbəbi varmı?

- Mühəndislik həm maraq dairəmə uyğundur, həm də yüksək gəlirli peşədir. Mühəndisliyə marağımda dayımın da rolu var. O çox yaxşı kompüter mühəndisidir. Məhz bu amilləri nəzərə alaraq yolumu bu ixtisasdan saldım.  Zənnimcə, ixtisas seçərkən texnologiya dövrü ilə ayaqlaşan sahələrə üz tutmaq lazımdır.

-Qarabağ Universiteti bir vaxtlar Xankəndi Pedaqoji İnstitutu kimi fəaliyyət göstərib. Bizim hər birimiz də məhz bu universiteti o adla tanımışıq. Sənə nə vaxtsa Qarabağ Universiteti yaradılacaq və orada təhsil alacaqsan desəydilər inanardınmı?

-Mən 7-8-ci sinifdə oxuyanda hərbi sahəyə çox maraq salırdım. Hərbçi olmağı çox istəyirdim. Hədəfim Qarabağı özümün azad etməyi idi, qismət oxumaq oldu. Mən olmasam da, igid əsgərlərimiz Qarabağı bizə qaytardılar. Həmişə inanırdım ki, dövlətimiz və güclü ordumuz işğal altında qalan bütün torpaqlarımızı bizə geri qaytaracaq. Bu gün Qarabağda bizim rifahımız üçün bütün şərait qurulub. Orada təhsil alacağım üçün çox xoşbəxtəm.

-Təəssüratlarından aydın olur ki, Qarabağ Universitetində oxuyacağın üçün çox şadsan. Bəs, nəticələrin elan olunandakı hisslərin necə idi? Birgə o ana qayıda bilərik?

-Axşam təsadüfən telefona baxırdım bir də gördüm ki, 5-6 dəqiqə əvvəl qəbul nəticəmin olduğu mesaj gəlib. Mesaja baxanda gördüm ki, Qarabağ Universitetinə qəbul olmuşam. Necə qürur hissi keçirdiyimi sizə sözlə ifadə edə bilmərəm...

Yanımda əmim olduğuna görə ilk sevincimi onunla bölüşdüm, sonra ailəmin digər üzvlərini bu xəbərlə sevindirmək qismət oldu.

Lent.az-ın müsahibi Akademik Milli Dram Teatrının aktyoru, müxtəlif maraqlı obrazlarla tamaşaçı sevgisi qazanmış Cümşüd Zeynalovdur.

Qeyd: 1982-ci il oktyabrın 2-də Ağstafa rayonunun Həsənsu kəndində doğulub. 1994-1999 illərdə Hüseyn Arif adına musiqi məktəbində qarmon sinfində, 2003-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatr və kino aktyorluğu fakültəsində  təhsil alıb.
2007-2008-ci illərdə Bakı Bələdiyyə teatrı, 2012-2014-cü illərdə Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsi tərkibində Vahid Satira Teatrında işləyib. 2012-ci ildən Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrında çalışır.

Bakıda, dənizkənarı Milli Parkda müasir üslubda inşa edilmiş möhtəşəm tikililərdən biri də Beynəlxalq Muğam Mərkəzidir (BMM). Heydər Əliyev Fondunun milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması və dünyada geniş təbliği ilə bağlı reallaşdırdığı möhtəşəm layihələr sırasında xüsusi əhəmiyyəti olan bu mərkəzin inşası Fondun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilib. 15 ildən çoxdur ki, Beynəlxalq Muğam Mərkəzində gənc ifaçılar Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin mühüm qismini təşkil edən muğam sənətinin incəliklərinə yiyələnirlər. Mərkəzdə görkəmli muğam ustalarının konsertləri, muğam gecələri, beynəlxalq konfrans və festivallar təşkil olunur. Bir sözlə, Azərbaycan muğamının dünyada geniş təbliği məqsədilə yaradılmış bu mərkəz öz missiyasını uğurla yerinə yetirir.

AZƏRTAC-ın əməkdaşı hər il bir-birindən fərqli layihələrlə tamaşaçıların görüşünə gələn Beynəlxalq Muğam Mərkəzində olub, mərkəzin direktoru, Əməkdar artist , tarzən Sahib Paşazadədən müsahibə alıb

-Sizin ölkəmiz üçün xüsusi önəm daşıyan mədəni tədbir və festivallarda, müxtəlif musiqi tədbirlərində solo çıxışlarınız böyük maraqla qarşılanır. Həm solo ifaçısı kimi fəaliyyət göstərmək, həm də mərkəzə rəhbərlik etmək vaxt baxımından çətinlik yaratmır ki?

- Azərbaycanın milli musiqi mədəniyyətinin inkişafında müstəsna yer tutan alətlər sırasında tarın öz yeri var. Tar dünya ictimaiyyətini Azərbaycan musiqi səsinin sehrinə salmağı bacarıb. Tar bizim milli kökümüz, kimliyimiz, xalqın səsini dünyaya çatdıran bir musiqi aləti olaraq hər zaman var olacaq! Ata-babadan bizə yadigar qalan tarzənlik sənəti bu gün layiqincə yaşadılır. XX əsrdə tar sənətinin mahir biliciləri, bu alətin gözəl ifaçıları yetişib. Qurban Pirimov, Bəhram Mansurov, Hacı Məmmədov, Həbib Bayramov, Əlikram Hüseynov, Sərvər İbrahimov, Ramiz Quliyev, Ağasəlim Abdullayev, Möhlət Müslümov, Zamiq Əliyev və s. fədakar insanlar hesabına daim inkişaf edib. Mən də bu ənənəni layiqincə yaşatmağa və tar ifaçılığı sənətini gələcək nəsillərə ötürməyə çalışıram. Bunu özümə borc bilirəm. UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına salınmış Azərbaycan tar ifaçılığı sənətini yaşatmaq, gələcək nəsillərə ötürmək biz ifaçıların ən ümdə vəzifəsidir. Solo ifaçısı olaraq milli musiqi alətimiz olan tarı həm ölkəmizdə, həm də ölkəmizin hüdudlarından kənarda beynəlxalq festivallarda, tədbirlərdə layiqincə təbliğ etməyə, tanıtmağa çalışıram.

Sözsüz ki, Beynəlxalq Muğam Mərkəzinə rəhbər təyin olunduqdan sonra bir müddət vaxt “qıtlığı” yaşadım, amma artıq hər şey qaydasındadır. Hər iki işin məsuliyyətini anlayaraq onları vaxtı-vaxtında yoluna qoymağa çalışıram. Əgər insan qarşısına məqsəd qoyursa ki, bu işləri görəcəyəm, mütləq istəyinə nail olur.

- Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin fəaliyyətə başladığı vaxtdan 15 ildən artıq vaxt ötür. Ötən müddət ərzində burada irili-xırdalı çoxlu tədbirlər keçirilib. Mərkəz Azərbaycan musiqisinin zəngin fəlsəfi təməl üzərində təşəkkül tapmasında əvəzsiz rol oynayan muğamlarımızın tanınması, təbliği istiqamətində nə kimi işlər görür?

-Milli mənəvi dəyərlərin qorunması və Azərbaycan mədəniyyətinin təbliği sahəsində həyata keçirilmiş layihələr arasında UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş Azərbaycan muğamının dünyada geniş təbliği məqsədilə Bakı şəhərində Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması önəmli yer tutur. 2005-ci ildə Fondun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə görkəmli muğam ustaları ilə birlikdə dəyirmi masa keçirildi və Bakı şəhərində Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması qərara alındı. 2005-ci il aprelin 6-da Prezident İlham Əliyev Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması haqqında Sərəncam imzaladı. Muğam ustaları ilə mütəmadi görüşlərin, məsləhətləşmələrin nəticəsi olaraq Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin layihəsi tərtib edildi. 2005-ci il avqustun 24-də Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın, UNESCO-nun baş direktoru Koişiro Matsuuranın iştirakı ilə Dənizkənarı Milli Parkda Mərkəzin təməlqoyma mərasimi keçirildi. 2008-ci il dekabrın 27-də Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışını ediblər.

Yarandığı gündən burada irili-xırdalı yüzlərlə tədbir keçirilib. Təkcə son dövrlərdə mərkəzdə bir sıra mühüm layihələr reallaşdırılıb. Bu işdə mərkəzin kollektivi çox yaxından iştirak edib. Hazırda yeni layihələrimizdən biri də “Azərbaycan muğamı” adlanır. Layihənin məqsədi klassik ifaçılıq məktəbimizin yaşadılmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə, ustad-şagird ənənələrinin qorunmasına dəstək olmaqdır. İl ərzində mütəmadi olaraq təşkil edilən ustad dərslərində muğamlarımız, onların şöbələri, tar, kamança ifaçılığı, çox nadir ifa olunan guşələr, onların ifa xüsusiyyətləri barədə məlumat verilir. Həmçinin layihə çərçivəsində “Muğam mühazirələri” gecələrinə başlanılıb. Muğam konserti şəklində təqdim olunan ədəbi-bədii gecələrdə muğam və qəzəlin bir-biri ilə bədii-estetik, lirik-emosional bağlılığı, qəzəllərin məzmunu, obrazlılığı, muğam musiqisinə təsiri mövzusunda çıxışlar dinlənilir. Qəzəl janrının muğam ifaçılığında əhəmiyyətindən danışılır, muğam dəsgahları və təsniflər təqdim olunur.

“Muğam mühazirələri” tanınmış xanəndə, pedaqoq, Əməkdar incəsənət xadimi Aqil Məlikovun təqdimatında, “Ustad dərsləri” isə qocaman tarzən, muğam bilicisi Elxan Müzəffərovun rəhbərliyi ilə gerçəkləşib. Onlar muğamların xüsusiyyətləri, qəzəl seçimi, təsniflərin işlənməsi, uyğunluğu barədə geniş məlumatlar verib və onları ifaları ilə dinləyiciyə çatdırıblar.

- Gənc muğam ifaçılarının mərkəzin səhnəsində çıxış etməsinə şərait yaradılırmı?

- Bildiyiniz kimi, Heydər Əliyev Fondu, Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Televiziyasının təşkilatçılığı ilə 2005-ci ildən ölkəmizdə “Muğam” Televiziya müsabiqələri keçirilir. Hər il respublikamızın müxtəlif şəhər və rayonlarından müsabiqədə iştirak etmək üçün onlarla muğam həvəskarı müraciət edir. Təbii ki, bu qədər insanın müsabiqədə iştirakını təmin etmək mümkün deyil. Ona görə də müsabiqənin qəbul olunmuş şərtləri çərçivəsində iki turdan ibarət seçimlər aparılır. Muğam müsabiqəsinin keçirildiyi qısa zamanda televiziya ekranlarından bənzərsiz ifa tərzi ilə muğamsevərləri öz səsinin sehrinə salmağı bacaran onlarla gənc tanınır, sevilir. Sözsüz ki, bu musiqi yarışı ilk gündən sonadək demək olar ki, Beynəlxalq Muğam Mərkəzində təşkil olunur. Bu, olduqca çox gözəl ənənədir. Gənc muğam ifaçılarının yetişməsi mərkəzin əsas hədəflərindəndir. Biz də bu istiqamətdə çalışırıq.

Mərkəzdə keçirilən “Muğam mühazirələri”ni dinləmək üçün biz tədbirlərə daha çox Milli Konservatoriyanın, eləcə də konservatoriya nəzdində fəaliyyət göstərən Musiqi Kollecinin tələbələrini, musiqi məktəblərinin yuxarı sinif şagirdlərini dəvət edirik.

- Görkəmi muğam ustadlarının yubileylərində də gənc ifaçıların çıxışlarına şərait yaradılır...

- Bəli, qeyd etdiyiniz kimi, həmçinin biz muğamlarımızın bilicilərini, korifey sənətkarlarımız da unutmuruq, yaddan çıxarmırıq. BMM-nin müxtəlif layihələri var ki, bu layihələr bizim muğam korifeylərimizin irsinin təbliğinə, tanıdılmasına xidmət edir. “Dəyirmi masa” layihəsində biz elmi-tədqiqat xarakterli tədbirlərimizi təqdim edirik. Həmçinin səhnəmizdə konsert mövsümü müddətində görkəmli muğam ifaçılarımızın, sənətkarlarımızın yubiley tədbirləri keçirilir. Unudulmaz muğam ifaçılarımız, xanəndələr Xalq artisti Tələt Qasımovun 90 illiyi, Əməkdar artist Süleyman Abdullayevin 85, xanəndə və bəstəkar Qulu Əsgərovun 95 illiyi tədbirləri, həmçinin novator tarzən, professor, Əməkdar artist Həmid Vəkilovun anadan olmasının 75 illiyi, Əməkdar incəsənət xadimi, professor Məmmədağa Kərimovun 75 illik yubileyi və pedaqoji fəaliyyətinin 55 illiyinə həsr olunmuş tədbir, tarzən Zərif Qayıbovun xatirə gecəsi, eləcə də bu qəbildən olan neçə-neçə tədbirə gənc ifaçıları dəvət etmişik. Eyni zamanda, hazırda muğam sənətinin incəliklərini gənc nəslə öyrədən pedaqoq Xalq artisti Malik Mansurovun və digər tanınan pedaqoqların tələbələri ilə birgə konsertlərinin də mərkəzimizdə təşkili muğamsevərlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanır. Məqsədimiz onların püxtələşib yetişməsinə təkan verməkdir. Biz, həmçinin belə tədbirlərə peşəkarlığı olsa da az tanınan ifaçıları da dəvət edirik. Bir sözlə, Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin qapıları hər zaman istedadlı gənclərin üzünə açıqdır. Məqsədimiz muğam irsimizi yaşatmaq, gələcək nəsillərə ötürməkdir.

- Burada təkcə muğamlarımız deyil, bütövlükdə musiqinin müxtəlif janrları, eləcə də aşıq sənətinə həsr olunmuş tədbirlər də təşkil edilir. Həmin proqramlar mərkəzin profilinə nə dərəcədə uyğundur? Mərkəzin digər layihələri barədə də məlumat verərdiniz.

- Beynəlxalq Muğam Mərkəzində muğamlarımızla yanaşı klassik musiqi nümunələri, klassik əsərlər, fortepiano, skripka, violonçel ifaçıları, hətta caz musiqisinin tanınmış nümayəndələri, aşıq musiqisi səslənir.

Sözsüz ki, bura adından da göründüyü kimi, muğamlarımızla bağlı məkandır. Amma unutmamalıyıq ki, aşıq sənəti də bizim tarixi keçmişimizi yaşadır. Ona görə də bu, başa düşüləndir. Hər gün muğam konserti bəlkə də müəyyən qədər tamaşaçını yorar. Düşünürəm ki, keçirilən layihələr mütləq şəkildə rəngarəng olmalıdır.

Mərkəzin səhnəsində dünyanın müxtəlif yerlərindən - Rusiya, İtaliya, Almaniya və Fransadan klassik musiqi ifaçıları çıxış edir. Mərkəzdə musiqi gecələri, kvartetlər təşkil olunur. Həmçinin Beynəlxalq Muğam Mərkəzində görkəmli bəstəkarımız Fərəc Qarayevin 80 illik yubileyi keçirildi. Eyni zamanda, mərkəzdə bu ilin may ayında yeddi gün müddətində “Cadenza” orkestrinin ilk dəfə “Müasir musiqi günləri” festivalı təşkil olundu. Festivalda demək olar ki, dünyanın ən tanınmış bəstəkarlarının maraqlı əsərləri səsləndi. Çox maraqlı solistlər, vokal ifaçıları iştirak etdi. Yaponiya, Qazaxıstan, Özbəkistan, Rusiya və onlarla digər ölkələrin musiqiçilərinin səhnəmizdə çıxışları, folklor, milli və klassik musiqilərdən ibarət proqramları yaddaqalan konsertlər sırasındadır.

Həmçinin mərkəzin səhnəsində 2023-cü ilin oktyabr ayında caz festivalı keçirilib. Bizi yenə qarşıda həmin ənənəvi caz festivalı gözləyir. Hansı ki, dünyanın ən tanınmış musiqiçiləri bu festivalda iştirak edəcəklər.

Yeri gəlmişkən, onu da qeyd etməliyəm ki, burada poeziya gecələri də keçirilir, şəhidlərlə bağlı kitab, film təqdimatları olur. Mərkəzdə bir çox səfirliklər də tədbirlər keçirir. Beynəlxalq əlaqələrimiz də genişlənir. Müxtəlif ölkələrin musiqi kollektivləri, milli musiqisi, folklor nümunələri səhnəmizdə təqdim olunur. Onlar öz mədəniyyətini, mətbəxini Azərbaycan auditoriyasına təqdim edirlər.

Mərkəzdə rəngarəng tədbirlər təşkil olunur. Bu səbəbdən də hər zaman tamaşaçımız çox olur. Sevinirik ki, mərkəz belə gözəl tədbirlərə ev sahibliyi edir. Bizim bütün tədbirlərimiz və dəstək verdiyimiz layihələr Heydər Əliyev Fondunun muğama göstərdiyi diqqət və qayğı nəticəsində mümkün olur. Biz bu işi fəxr hissi duyaraq, məmnuniyyətlə görürük.

- Bu yaxınlarda Beynəlxalq Muğam Mərkəzi ilə Özbəkistan Dövlət Sənət və Mədəniyyət İnstitutu arasında birgə əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanıb. Bu kimi sənədlər mərkəzin beynəlxalq əlaqələrinin inkişafına necə təkan verir?

- Bəli, iyun ayında Beynəlxalq Muğam Mərkəzi ilə Özbəkistan Dövlət Sənət və Mədəniyyət İnstitutu arasında birgə əməkdaşlıq haqqında memorandum imzalanıb. Bu, Özbəkistanla bizim aramızda imzalanmış ikinci memorandumdur. Yaxın zamanda Özbəkistanla birgə qarşılıqlı tədbirlər, ustad dərslərinin keçirilməsi, seminarlar, konfranslar, konsertlər, eyni zamanda, müsabiqələrin təşkil olunması planlaşdırılır. Həmçinin ifaçılarımızın Özbəkistanda çıxışları, ustad dərsləri, Azərbaycan musiqisi haqqında təlimlər nəzərdə tutulur.

Belə sənədlər Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin fəaliyyətinə çox böyük təkan verməkdədir. Bundan əvvəl Beynəlxalq Muğam Mərkəzi bir çox beynəlxalq təşkilatlarla, səfirliklərlə memorandumlar imzalayıb. Bu gün də həmin tendensiya davam edir. Yaxın gələcəkdə bu memorandumlar nəticəsində Muğam Mərkəzinin fəaliyyəti çoxşaxəli şəkildə davam edəcək.

Yeri gəlmişkən, onu da xatırladım ki, Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə ölkəmizdə artıq 6-cı dəfə “Muğam aləmi” Beynəlxalq Muğam festivalı keçirilib. Festival çərçivəsində Türkiyə, İtaliya, Suriya, İraq, Çin, Mərakeş, Özbəkistan, İran, Misir, Hindistanın və digər ölkələrin musiqiçiləri Azərbaycana gəliblər. Festivalın keçirildiyi konsert salonları sırasında BMM-nin yer alması bizi çox sevindirir. Bu festival təkcə ölkələr deyil, həmçinin ifaçılar arasında geniş əməkdaşlıq imkanları yaradıb.

- Beynəlxalq Muğam Mərkəzi milli muğamlarımızın, milli musiqi alətlərimizin gənc nəslə tanıdılması, sevdirilməsi istiqamətində nə kimi işlər görür?

- Beynəlxalq Muğam Mərkəzinə daxil olan hər kəsi ilk andaca muğam korifeylərinin büstləri qarşılayır. Onların simaları daş büstlərə çevrilsə də, oxuduqları muğamlar insanların qəlbində canlı heykələ dönüb. O, daş büstlərin hər biri bir sənət xəzinəsi, bir sənət məbədidir. Bizim savadlı, peşəkar kollektivimizin üzvləri buraya üz tutan hər kəsə Azərbaycanın musiqisi, muğam ifaçıları haqqında ətraflı məlumatlar verirlər.

Eyni zamanda, mərkəzdə tez-tez gənc xanəndə və ifaçılar üçün ustad dərsləri təşkil olunur, həmçinin bayramlarda tələbələr üçün nəzərdə tutulmuş maarifləndirici proqramlarımız olur. Bilirsiniz ki, Muğam Mərkəzinin foyesində Azərbaycanın qədim musiqi alətlərindən ibarət muzey kolleksiyası var. Sentyabr ayından sonra muzeyin fəaliyyəti daha da genişləndiriləcək. Muzeyə tələbələr üçün giriş ödənişsiz olacaq. Muzeydə yer alan milli musiqi alətlərimiz barədə gənclərə geniş bilgilər veriləcək.

- Mərkəzin inşası zamanı ən müasir texnologiyadan istifadə edilib. Zaman keçir və texnologiyalar durmadan bir-birini əvəz edir, yenilənir. Mərkəz zamanla ayaqlaşa bilirmi? Yəni texnologiyaların alınması, dəyişdirilməsi üçün hansı işlər həyata keçirilir?

- Düzdür, ən müasir texnologiyadan istifadə edilməklə tikilən Muğam Mərkəzi üçün lazımi avadanlıq İtaliya, Avstriya, Fransa və Türkiyədən gətirilib. İnşaat işləri zamanı 2 mindən çox müxtəlif ölçülü şüşədən istifadə olunub. Bina müasir havalandırma və istilik sistemləri ilə təchiz edilib. Təbii ki, biz mütəmadi olaraq avadanlıqların müəyyən hissələrini yenisi ilə əvəzləyirik. Ötən 15 ildə avadanlıqların yenilənməsi istiqamətində müəyyən işlər görülüb. Muğam mərkəzində hazırda bizim üçün ən qabaqcıl məsələlərdən biri, xüsusi səs avadanlığıdır ki, yaxın zamanlarda bu məsələ də öz həllini tapacaq.

Eyni zamanda, Muğam Mərkəzində səsyazma studiyası fəaliyyət göstərir və studiya bu günə qədər öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Yeri gəlmişkən, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın Beynəlxalq Muğam Mərkəzi haqqında fikirlərini yenidən səsləndirməyi çox vacib hesab edirəm: “Bu gün biz tam əminliklə deyə bilərik ki, Muğam Mərkəzi bütün dünya muğamsevərləri üçün əsl muğam evinə çevrilib. Bu gündən etibarən burada çox gözəl, ölməz musiqi - muğam səslənəcək”. Çox sevinirik ki, onun dediyi kimi, mərkəz doğrudan da dünya muğamsevərləri üçün əsl muğam evinə çevrilib.

- Bu il Azərbaycan BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasına - COP29 kimi mötəbər tədbirə ev sahibliyi edəcək və bununla əlaqədar ölkəmizə minlərlə turistin gələcəyi gözlənilir. Şübhəsiz ki, gələn qonaqların üz tutacağı məkanlardan biri də Beynəlxalq Muğam Mərkəzi olacaq. Mərkəz bu möhtəşəm tədbirə necə hazırlaşır?

- Belə mötəbər tədbirin - BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasının ölkəmizdə keçirilməsi ilə bağlı yekdil qərar iqlim dəyişmələrinə qarşı mübarizəyə qoşulmuş ölkəmizin məqsədyönlü fəaliyyətinə verilən dəyərdir. BMM hər zamankı kimi öz repertuarına müxtəlif mövzulu tədbirlər və konsertlərlə davam edəcək. Bu qlobal əhəmiyyətli bir tədbir olduğu üçün BMM Mədəniyyət Nazirliyinin strukturuna daxil olan müəssisə kimi nazirlik tərəfindən irəli sürülən və tədbirlə bağlı reallaşdırılacaq bütün layihələrdə yaxından iştirak edərək dəstək olacaq.

- Son olaraq, yeni mövsümdə muğamsevərləri hansı yeniliklər gözləyir?

- Yeni mövsümdə mərkəzdə çox sevilən və muğam sənətimizdə iz qoyan ustadlar, Xalq artisti İslam Rzayevin 90, Əməkdar artist Əhsən Dadaşovun 100 illiyinə həsr olunan xatirə gecələri, bu gün muğam sənətimizin incəliklərini gənclərə tədris edən tanınmış muğam ifaçıları, pedaqoqlar Xalq artisti Möhlət Müslümov, Əməkdar incəsənət xadimi Arif Əsədullayevin yubiley tədbirləri, bir-birindən fərqli milli və klassik musiqi axşamları təşkil olunacaq. Səid Rüstəmov adına Xalq Çalğı Alətləri Orkestri, Cahangir Cahangirov adına Xor da maraqlı proqramlarla tamaşaçıların görüşünə gələcək. Həmçinin işğaldan azad olunmuş ərazilərimizdə dövlətimiz tərəfindən təşkil edilən tədbirlərdə BMM-nin solistlərinin çıxışları, ustad dərslərimiz, bölgələrdə konsertlərimiz və yeni nəşrlərimizi də bu silsiləyə aid etmək olar. Bu səbəbdən inanıram ki, yeni mövsümdə tamaşaçıları çox maraqlı və zəngin proqram gözləyir.

-Müsahibəyə görə təşəkkür edirəm.

Yasəmən Qaraqoyunlu, 

AMEA Fəlsəfə və Sosialogiya İnstitunun “Davamlı İnkişafın fəlsəfəsi” şöbəsinin elmi işçisi

(Yasəmən Qaraqoyunlu Azərbaycan Milli Məclisinə 1 sentyabr tarixində keçiriləcək növbədənkənar seçkilərdə iştirak edir. Onun namizədliyi 42 saylı Sumqayıt birinci seçki dairəsində qeydə alınıb)

XXI əsrin qlobal çağırışları sivilizasiyalararası bərabərhüquqlu əməkdaşlığın təmin edilməsini, sivilizasiyalararası bərabərhüquqlu güc tarazlığının beynəlxalq münasibətlər sistemində hüquqi təsbitini mədəni transformasiyanın baş verməsi zamanı mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların homojenləşməsinin qarşısının alınması, mədəni müxtəlifliyin və sivilizasiya identifikasiyalarının qorunmasını tələb edir.

Çoxsaylı miqrasiya və urbanizasiya prosesləri nəticəsində baş verən Mədəni transformasiya zamanı Milli identikliyin qorunması, etnik arxetiplərin və sivilizasiya identifikasiyasının mühafizə edilməsi zərurəti son illərdə tədqiqatçıların diqqətini Sivilizasiyaların qorunması, plürallığı və bərabərhüquqlu əməkdaşlığının təmin edilməsi problemlərinə yönəltmişdir və bu istiqamətdəki axtarışlar nəticəsində çoxsaylı konsepsiyalar formalaşmışdır. XXI əsrdə həm mədəni transformasiya problemi, həm də kəskinləşən sivilizasiyalararası qarşıdurmalar diqqətimizi yenidən mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların qarşılıqlı bərabərhüquqlu əməkdaşlığına, eyni zamanda sivilizasiyalararası qarşıdurma və dialoq problemlərinə, mədəniyyətlərin homojenləşməsi, yox olması təhlükələrinə yönəltməkdədir. Bu isə mədəniyyət və sivilizasiyaların elmi təsnifatının aparılmasını, xarakterik xüsusiyyətlərinin təhlil edilməsini, eyni zamanda, Türk sivilizasiyasının sivilizasiyalararası münasibətlərdə oynadığı rol, sivilizasiyalaarası qarşıdurmalarda Türk sivilizasiyasının gələcəyi, Türk sivilizasiya Hinterlandında fərqli sivilizasiyaların qarşıdurmaları və üzləşməsi məsələlərinə diqqət yetirilməsini zəruri etməkdədir. 

Sivilizasiya konsepsiyaları, təsnifatı və xarakterik xüsusiyyətləri 

Sivilizasiya anlayışının təşəkkülü dinamikasının tədqiqi göstərir ki, yarandığı dövrdən bu günə qədər, yəni təqribən 250 il ərzində terminin öz konkret mahiyyətini və məzmununu əldə etmiş elmi bir kateqoriya kimi formalaşması prosesi hələ də başa çatmamışdır. “Sivilizasiya” anlayışının formalaşması dinamikasını tədqiq edən İ.N. İonov bu terminin təkamülündə üç mərhələni ayırd edir. 

Birinci mərhələ XVIII əsrin ortalarından XIX əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Bu dövrdə “sivilizasiya” anlayışı “tərəqqi” anlayışı ilə eyni müstəvidə işlədilir və hətta bəzən onunla eyniləşdirilir; çünki, sivilizasiya tarixi prosesin düzxəttli-mərhələli inkişafında tərəqqinin əldə edilməsi ilə nəticələnən ən yüksək inkişaf dövrü kimi başa düşülür. Bu dövrdə “sivilizasiya”anlayışı yalnız tək halında işlədilir. Ümumdünya tarixinin gedişi isə ardıcıl şəkildə vəhşilik, barbarlıq və sivilizasiya mərhələlərini keçən düzxəttli inkişaf prosesi kimi anlaşılır. Bu mərhələnin görkəmli nümayəndələrindən A. Ferqüsonu, İ. Hörderi, Sen Semionu, Kontu və baçqalarını misal çəkmək olar.

İkinci mərhələ təqribən XIX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. Bu dövrdə tarixi prosesdə hələ də tərəqqi ideyasının hökm sürməsi ilə yanaşı, tədricən ümumdünya tarixində lokal sivilizasiyaların mövcudluğu ilə bağlı fikirlər və konkret tədqiqatlar meydana gəlir. 

XX əsrin birinci yarısına təsadüf edən üçüncü mərhələdə “sivilizasiya” anlayışı tarixi prosesin aparıcı subyektinə çevrilmiş olur və sosiomədəni supersistem kimi öz varlığını təsbit etməklə bərabər , uzun müddət ümumdünya tarixini səciyyələndirən tərəqqi ideyasının şübhə altına alınmasını mümkün edir. Məhz bu dövrdə Şpenqler, Sorokin, Toynbi kimi mütəfəkkirlər “lokal sivilizasiyalar” konsepsiyasından çıxış edirlər. Bu dövr ərzində onların nüfuzu və təsiri sayəsində tarixi prosesə unitar-mərhələli yanaşma plüral-dövri yanaşma ilə əvəz edilir.

Sivilizasiya termini latın dilində şəhər mənasına gələn “civitas” və bir şəhərin sakini mənasında “civis”dən düzəldilmişdir. Sivilizasiya məfhumu ilk dəfə Qərbdə Fransızca olaraq (civilisation) Volter (1694-1778) və Marquis de Mirabeau (1749-1791) tərəfindən işlədilmişdir. İngiltərədə isə 1770-ci illərə doğru bu məfhumdan istifadə etmişlər. Bu dövrdə Fransa və İngiltərədə elit təbəqənin həyat tərzini ifadə edən bu terminin əsas müəyyənedici mənası mədəniləşdirmək (civiliser) olaraq normativ məzmun daşımışdır.

Hazırda sivilizasiya məfhumu müxtəlif dəyişikliklərə rəğmən qismən bu mənanı da özündə ehtiva edir. Bu məfhumla son iki və ya üç yüz il içərisində Qərb özünü daha əvvəlki dövrlərdən və çağdaşı olan cəmiyyətlərdən fərqli və inkişaf etmiş olaraq təqdim etmişdir onun insanlarıdır”. 

“Sivilizasiya” anlayışı termin kimi XVIII əsrdə “mədəniyyət” anlayışı ilə sıx əlaqədə meydana gəlmişdir. Sivilizasiya yüksək tərbiyəli və təhsilli adamların birliyi hesab edilir. Bu insanlar arasındakı münasibətlər əmlak vəziyyətindən və əmək bölgüsündən asılı olan mülki qanunlar və əxlaqi qaydalar ilə tənzimlənir. 

Mədəniyyət –mənəvi fenomen, fəlsəfi, əxlaqi, hüquqi, dini və bədii idealların, həmçinin normativ dəyər və qaydaların məcmuu kimi müəyyənləşdirilir, Sivilizasiya isə- mədəniyyətin maddiləşdirilməsi, əşyavi-texniki və sosial-siyasi təşkilatların məcmusudur. Məqsəd insanlara öz ictimai həyatlarını sosial-iqtisadi cəhətdən layiqincə təşkil etməyə yardım göstərmək, nisbətən yüksək maddi həyat şəraitini təmin etməkdir”. 

Fransız maarifçiləri ağıla və ədalətə əsaslanan cəmiyyəti sivil hesab edirdilər. XIX əsrdə sivilizasiya daha çox Qərbi Avropa xalqlarının yüksək mədəniyyətini ifadə etmək, hətta kapitalizmi xarakterizə etmək üçün işlədilirdi. Avropada “sivilizasiya” anlayışını elmi kontekstdә ilk istifadә edәnlәrdәn hesab olunan Adam Ferqüson, onu sosial tәkamülün, antik ənənələrə söykənən ümumtarixi düzxətli təkamülün son yetkin və universal mərhələsi (vәhşilik-barbarlıq-sivilizasiya) kimi dәyәrlәndirdi. 

Avropada təbiətüstü, nəzakətli, savadlı, sekulyar, kosmopolit, mütərəqqi şəhərlini (civilite) və nicat yolu kimi dəyərləndirilən şəhər həyatını (urbanite) ifadə edən sivilizasiya fenomeni, kobud, cahil, vəhşi, dindar, geriləmiş kəndlini və onun yaşadığı kənd həyatını ifadә edәn kültür (culture) fenomeninə qarşı yönәldi. 

Elmi ədəbiyyatda sivilizasiya həm mədəniyyətin sinonimi kimi, həm də onun əksi kimi izah edilir. Kant sivilizasiya deyəndə cəmiyyət və şəxsiyyət həyatının xarici tərəfini, mədəniyyət deyəndə isə -onların mənəvi mahiyyətini və yaxud mənəvi potensialını nəzərdə tuturdu. Alman fəlsəfəsində (İ.Kant) sivilizasiya və kültür anlayışları şəxsiyyətin və cəmiyyətin zahiri və mənəvi tərəflərini əks etdirmək baxımından ikiyə bölünmüşdür. Lakin fransız və ingilis düşüncəsində bu terminlər əksər hallarda sinonim kimi işlədilmişlər.

XIX-XX əsrlərdə ingilis dilli əsərlərdə mədəniyyət və sivilizasiya çox hallarda sinonim kimi işlədilmişdir. 

Türk alimi Ziya Gökalp mədəniyyəti regional, milli hadisə, sivilizasiyanı isə-beynəlmiləl, ümumbəşəri hesab edirdi. O, “Türkçülüyün əsasları” əsərində “mədəniyyət” sözünə “kültür” və ya “hars”, “sivilizasiya”ya isə “mədəniyyət” sözünü qarşılıq kimi işlədir. “Kültür milli olduğu halda, mədəniyyət uluslararasıdır-beynəlmiləldir. Kültür yalnız bir millətin din, əxlaq, hüquq, ağıl, estetika, dil,iqtisadiyyat və texnika ilə bağlı yaşayışların uyumlu-ahəngdar bir bütünüdür. Mədəniyyət isə eyni inkişaf səviyyəsində olan bir çox millətlərin toplumsal –ictimai həyatlarının ortaq bir bütünüdür. 

S. Hantinqtonun fikrincə Sivilizasiya insanların ali mədəni birliyi və mədəni identiklikliyinin ən geniş səviyyəsi olub, insanları başqa bioloji varlıqlardan fərqləndirir S.Hantinqtona görə sivilizasiya kənd təsərrüfatına keçidin mümkün olduğu, oturaq həyatın yer aldığı, yazının meydana gəldiyi, idarəçiliyin müəyyən formasının yarandığı bir vaxtdan başlayır.

Sivilizasiyanın mənşəyini din, dil, ictimai institutlar, tarixi birlik ideyalarının mükəmməl yekunu və yüksək mədəni identikliyin təşkil etdiyini yazan Hantinqtonun fikrincə Sivilizasiyalar bir bütündür və onların arasında sərhədlər vardır. Onlar yaranır, inkişaf edir və süquta uğrayırlar. 

Hantinqton çoxqütblü dünyanın әsasında fәrqli identikliyә malik olan Qәrb, İslam, Hindu, Çin, Buddist, Latın Amerika, Yapon, Afrika, Ortodoks sivilizasiyalarının dayandığını göstәrәrәk yazır: “İnsanlıq tarixinin böyük hissəsini milli dövlətlərin deyil, sivilizasiyaların tarixi təşkil edir” . 

Göründüyü kimi, Hantinqton öz əsərində əsla Türk sivilizasiyasından bəhs etmir, sivilizasiya təsnifatında doqquz sivilizasiyanın adını çəksədə, bu sivilizasiyalar arasında Türk sivilizasiyasının adını çəkmir, Türk sivilizasiyasını müstəqil varlıq, mədəni tarixi tip kimi deyil, islam sivilizasiyasının alt qrupu olaraq, İslam sivilizasiyasının tərkib hissəsi kimi təsəvvür edir. 

Bir çox tədqiqatçılara görə, Sivilizasiya dünya tarixində özünü büruzə vermiş və ya indi də fəaliyyətdə olan iri həcmli cəmiyyətlərin özünəməxsus keyfiyyəti kimi başa düşülür ki, bu halda formalaşmış dəyərlər, özünəməxsus sosial və mənəvi həyat tərzi sosiomədəni sistemlərin bir-birindən fərqləndirilməsini mümkün edir. 

“Sivilizasiya elə bir sosiomədəni birlikdir ki, onun formalaşdırdığı dəyərlər universal səciyyə daşımaqla yanaşı, dünyəvi dinlərin, əxlaq sisteminin, hüququn, incəsənətin, elmin təşəkkül tapmasında mühüm rol oynayır”. 

Sivilizasiya nəzəriyyəsinin ilk klassiklərindən biri olan N.Y.Danilevskinin tsiklik nəzəriyyəsi O.Şpenqler, A.Toynbi, P.Sorokin və A.Qumilyov tərəfindən inkişaf etdirilsədə, N. Danilevski tərəfindən formulə edilmiş əsaslar dəyişməz qalmışdır.

Rus filosofu Danilevski özünün “Rusiya və Avropa” əsərində iddia edir ki, tarixin təbii sistemi indiyə qədər olan inkişafın mədəni-tarixi tiplərini fərqləndirməklə özünü göstərir. Müxtəlif mədəni-tarixi tiplərin məcmusu bəşər tarixini təşkil edir. Danilevskinin müəyyənləşdirdiyi mədəni tarixi tiplər, sivilizasiyalar və yaxud super sosio-mədəni sistemlər ( Misir, Çin, Assur-Babil-Finikiya-Haldey-yaxud qədim semit, Hind, İran, Yəhudi, Yunan, Roma, Amerika tipi-Meksika və Peru tipləri –onlar zorla məhv edilmişlər) və bu tipləri təmsil edən xalqlar bəşəriyyət tarixini birlikdə yaratmışlar. Onlardan hər biri müstəqil olaraq öz yolu ilə, mənəvi təbiətlərinin xüsusiyyətləri və həyatın xarici şəraitinin spesifikası ilə inkişaf etmişdir prioriteti olmalıdır.

O, “Rusiya və Avropa” əsərində Avropa ilə Rusiya arasındakı münasibətlərin ziddiyyətli səbəblərini Rusiya və Avropanın bir-birinə yad sivilizasiyalar olmasında görür, hər iki sivilizasiyanın özünəməxsus fərqli identik xüsusiyyətlərinin və tarixi inkişaf proseslərinin, talelərinin olduğunu yazır. Danilevski öz əsərində göstərir ki, Avropa sivilizasiyası heç də universal, müstəsna mədəni tarixi tip deyil, vaxtilə tarixdə mövcud olmuş və bu gün də yaşamaqda olan sivilizasiyalardan yalnız biridir. Bu baxımdan yalnız Avropanın yaradıcı və tərəqqi edən sivilizasiya olması və öz varlığı ilə bütün bəşəriyyəti təmsil etməsi haqqındakı geniş yayılmış fikirlər yanlışdır. Danilevski sivilizasiyaları “mədəni-tarixi tiplər” adlandırır və onları yarada bilmiş xalqları üç qrupa bölür.

1) mədəni–tarixi tipləri yaradan mütərəqqi xalqlar.

Danilevski 10 mədəni- tarixi tiplərisivilizasiyaları sadalayır. Misir, Assuriya-Babilistan-Finikiya- Haldey (qədim semit), Çin, Hind, İran, Yəhudi, Yunan, Roma, Ərəbistan (yeni semit), Avropa (roman-german). İki sivilizasiya-Peru və Meksika- inkişaflarının erkən çağlarında öz əcəlləri məhv olmuşlar. Danilevskinin fikrincə bu on mədəni-tarixi tiplərin -sivilizasiyaların hər birinin özünəməxsus xüsusi inkişaf tsiklləri və tarixləri vardır və burda bəşəriyyətin (düz xəttli inkişaf konsepsiyasına əsaslanan Qərb tarix düşüncəsində iddia edildiyi kimi-Y.M) ümumi və yaxud universal tarixdən danışmaq olmaz, hər bir mədəni-tarixi tip özünün qədim, orta əsrlər və yeni dövr tarixinə malikdir. Onlardan bəziləri öz tsikllərini başa çatdırmış, digəri inkişaflarının müxtəlif dövrlərində mövcudluğunu davam etdirir.

2) Tarixi prosesin neqativ yönlü xalqları - Hunlar, Monqollar, Türklər böyük sivilizasiyalar yaratmasalar da, artıq öz ömrünü başa vurmuş mədəni tarixi tiplərin süqutunu sürətləndirə bilmiş və tarixi prosesi öz aktiv fəaliyyətləri ilə canlandıra bilmişlər.

3) Sonuncu qrupa yaradıcı ruhu müəyyən səbəbdən özünü büruzə verə bilməyən və yalnız etnoqrafik material olaraq əhəmiyyət kəsb edən xalqlar aid edilir.

Tarixi prosesin tsikllər formasında inkişaf etdiyini irəli sürən “Danilevski mədəni-tarixi tiplərin dövri həyat sürməsindən (təşəkkül, inkişaf və tənəzzül) söhbət açaraq, sivilizasiyaların inkişaf qanunauyğunluqlarının beş prinsipini formulə edir:

1. Özünəməxsus dil ailəsi ilə səciyyələnən tayfa birliyi və ya xalqlar ailəsi;

2. Xalqın sivilizasiya yaratmaq potensialının həqiqətən də üzə çıxması üçün onun siyasi azadlığının olması zəruridir;

3. Bir mədəni-tarixi tipə məxsus sivilizasiyanın başlanğıcı başqa tipdən olan xalqlara ötürülmür. Keçmişdə və ya indi mövcud olan digər özgə sivilizasiyanın az və ya çox dərəcədə təsiri ilə hər bir mədəni-tarixi tip öz sivilizasiyasını yaradır;

4. Hər bir mədəni – tarixi tipə xas olan sivilizasiya yalnız onu təşkil edən etnoqrafik elementlər müxtəlif olduqda tam rəngarəng və zəngin olur. Əsl yüksək mədəniyyətin formalaşması üçün müxtəlif “etnoqrafik material” tələb olunur;

5. Mədəni-tarixi tiplərin inkişafının gedişi orqanik səciyyə daşıyır və üç mərhələli ömrü olan çoxillik bitkilərin həyatını xatırladır:

uzunmüddətli inkişaf dövrü (1),

mədəni və siyasi fəaliyyətdə özünü müəyyənetmə mərhələsi (2),

sonra isə çiçəklənmə və bar gətirmə dövrü (3),

öz yaradıcı potensialının çiçəklənmə dövrünü başa vurduqdan sonra sivilizasiya daxili qüvvələrini tükədərək, həlledilməz ziddiyyətlərə, konfliktlərə düçar olur və daşlaşır”.

Danilevski Mədəni tarixi tiplərin böyük etno-linqvistik ailə qruplarına uyğun gəldiyini yazaraq göstərirdi ki, bu linqvistik etnoqrafik qruplardan yeddisi Ari İrqə -Hind –Avropa dil qrupunun təmsilçilərinə aiddir və onlardan beşi –iran, ellin, latın, german, sanskrit - özlərinin tam müstəqil sivilizasiyasını yaratmışlar. 

Altıncı Kelt dil qrupuna məxsus olanlar siyasi müstəqillikləri olmadığı üçün inkişaflarının etnoqrafik mərhələsindən irəliyə adlaya bilməmişlər və öz sivilizasiyalarını yarada bilməmişlər. 

Bu dil qrupunun daşıyıcılarından yeddincisi slavyanlardır ki, onların böyük hissəsi Rus çarlığının hakimiyyəti timsalında siyasi müstəqilliyə malik olmaqla öz sivilizasiyalarını yaratmışlar. 

N. Danilevski özünün sivilizasiya təsnifatında Misir, Assuriya-Babilistan-Finikiya- Haldey (qədim semit), Çin, Hind, İran, Yəhudi, Yunan, Roma, Ərəbistan ( yeni semit), Avropa (roman-german), Peru və Meksika sivilizasiyalarını sadalayır. Lakin bu sivilizasiyaların içində də Türk sivilizasiyasının adı nəinki çəkilmir, əksinə Türkləri sivilizasiya yaradan xalq kimi deyil, Tarixi prosesin neqativ yönlü Sivilizasiya dağıdan xalqı kimi xarakterizə edir.

Danilevski Hunları, Monqolları, Türkləri böyük sivilizasiyalar yaratmasalar da, artıq öz ömrünü başa vurmuş mədəni tarixi tiplərin süqutunu sürətləndirən və tarixi prosesi öz aktiv fəaliyyətləri ilə canlandıra bilən tarixin neqativ yönlü xalqları hesab etmişdir. 

Qeyd edək ki, Danilevskinin sivilizasiya təsnifatı və Türklər haqqında subyektiv mülahizələri heç bir elmi əsasa cavab vermir. Belə ki, Hunları və Türkləri ayrı xalqlar kimi təqdim edən Danilevski Türk tarixindən bixəbər olduğunu ortalığa qoyur. Artıq çoxdan tarixə məlumdur ki, Hunlar Türklərdən ayrı bir xalq və ya dövlət deyil, Türklərin İslam öncəsi tarixlərdə qurduqları dövlətlərdən biridir, Türk dövlətidir. 

Eyni zamanda Danilevskinin sadaladığı on mədəni tarixi tiplər də dünya sivilizasiya tarixini tam əks etdirmir. Beləki, bu sivilizasiyalardan daha qədim olan Anadoludakı- Hetit, Hürrit, Urartu mədəniyyətlərinin adları çəkilmir. 

Əgər Danilevski, adını çəktiyi İran sivilizasiyasının mahiyyətinə varmır, bu sivilizasiyanın üç seqmentdən- 1. Midiyayaqədərki iltisaqi dilli xalqların mədəniyyəti (Aratta, Manna, Elam, Midiya), 2. Fars mədəniyyəti (Əhəməni, Sasanlı, Pəhləv), 3. Türk mədəniyyəti (Parfiya, Qəznəli, Səlçuklu, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi, Avşar, Qacar) ibarət olduğunu aydınlaşdırmadan, İran sivilizasiyasını min illərlə inşa edən Türkləri görməzdən gələrək İranı müstəqil Fars sivilizasiyası kimi təqdim etməyə cəhd edirsə, Hantinqton da İslam mədəniyyətinin Abbasilərdən sonra qurucu ünsürü olan Türklərin adını çəkmir. 

Hantinqtonun təsnifatında Türk mədəniyyəti İslam sivilizasiyası içində “əridilir”. Danilevski Slavyan sivilizasiyasının Rusiya dövləti tərəfindən qurulduğunu və təmsil edildiyini yazsa da, Türk sivilizasiyasının Hunlar, Göytürklər, Qəznəlilər, Səlçuklular, Osmanlılar, Səfəvilər, Qızıl Orda, Baburlar tərəfindən təmsil olunduğunu yazmır, bu dövlətlərin İslam öncəsi və İslamdan sonrakı tarixlərdə, Orta Doğuda, Hindistanda, İranda, Anadoluda, indiki Rusiya torpaqlarında, Misirdə, Suriya və İraqda qurduğu parlaq mədəniyyəti görməzdən gəlir.

Türklərin İran, Semit-İslam, Xristian, İudaist mədəniyyətlərində qurucu ünsür olduğunu, İran, Hind, İslam sivilizasiya quruculuğunda aktiv iştirak etdiyini yazmamışdır. Fikrimizcə, Panslavyanist görüşləri onu tarixi-elmi gerçəkləri görməkdən və obyektiv olmaqdan məhrum etmişdir. 

Danilevski hesab edir ki, hər bir mədəni-tarixi tip bəşəriyyətin çoxşaxəli həyatına özünəməxsus töhfəsini verə bilir. Onun fikrincə, xüsusi müstəsna rol oynayan mədəni-tarixi tip ola bilməz, çünki, onlardan heç biri ictimai həyatın “birdəfəlik”, yəni universal forma və dəyərlərini yaratmaq iqtidarında deyil.
Rus alimi İ.M.Kobişanov isə sanki Danilevskiyə cavab vermişdir. O, özünün “Şimali Yevraziya Rusiyanın etnokonfessional strukturunda islam sivilizasiyası” adlı məqləsində yazır:  “X-XII əsrlərdə indiki Rusiya ərazisində xristianlığın yenicə yayılmağa başladığı bir zamanda… Xarəzm, Mavəraünnəhr, Azərbaycan, kiçik Asiya və bu kimi ərazilərdə İslam sivilizasiyası çiçəklənməyə başlamışdır… Köçəri türklər və mədəniyyət baxımından onlara yaxın olan monqollar- Şimali Yevraziyanın Hun sülaləsi, Türklərin Aşin sülaləsi, monqolların Çingiz xan dinastiyası ilk qüdrətli dövlətlərini yaratmışlar. Şərqi Avropa tarixində Xəzər xaqanlığı və Qızıl Ordanın rolu xüsusilə böyük olmuşdur”. 

Alman filosofu Osvald Şpenqler də Danilevski kimi tarixi inkişafa avropamərkəzli baxış əsasında yanaşmanın kökündən yanlış olduğunu iddia edir və qeyd edir ki, vahid dünya mədəniyyəti və sivilizasiyası yoxdur və ola da bilməz. Şpenqler bildirir ki, mədəniyyətlər-orqanizmlərdir, dünya tarixi isə onların kollektiv tərcümeyi-halıdır. Hər bir böyük mədəniyyətin ilkin simvolu, yəni ideal forması vardır. Bu ilkin simvol (və ya “prasimvol”) özünü sosiomədəni həyatın bütün sahələrində (elm, incəsənət, din və s.) büruzə verir və məhz bu xüsusiyyətinə görə də, bir mədəniyyəti digərindən ayırmaq mümkündür. 

Hər bir mədəniyyət öz inkişafında canlı orqanizmin həyatına müvafiq gələn uşaqlıq, gənclik, yetkinlik və qocalıq mərhələlərini yaşayır. Başqa sözlə, mədəniyyətlər yaranır, inkişaf edir və öz daxili potensialını başa vurduqdan sonra məhv olub gedirlər təmin etməkdir. Şpenqlerə görə, mədəniyyətin yaranması sanki bəşəriyyətin uşaqlıq çağının ruhundan əmələ gələn “böyük canın” doğulmasıdır. Mədəniyyətin ruhu (və ya canı) xalqlar, dillər, təlimlər, dövlətlər formasında öz potensiyasının imkanlarını tam şəkildə reallaşdırdıqdan sonra tənəzzülə uğrayır və bu zaman mədəniyyət sivilizasiyaya keçir.

Şpenqler sosiomədəni sistemin bütün həyatını deyil, onun ömrünün yalnız son mərhələsini sivilizasiya kimi başa düşür. Sivilizasiya mərhələsi kosmopolitizm ideyasının və meqapolislərin yaranması ilə səciyyələnir. 

Mədəniyyətə xas olan ailəyə, evə, qohumlara və vətənə bağlılıq kimi keyfiyyətlər aradan qalxır, əsl dinin əvəzinə metafizika, xalqın əvəzinə kütlə, torpağın məhsuldarlığı əvəzinə pul, ənənəvi dəyərlərin əvəzinə qondarma həyat tərzi gəlir. Sivilizasiyanın bu halı xeyli müddət uzana bilər, lakin əvvəl-axır bu gediş süqutla nəticələnir və böyük mədəniyyətdən sadəcə “etnoqrafik material” qalır. 

Canlı orqanizmin ömrünə bənzəyən hər bir sivilizasiyanın həyatı özünəməxsusdur, təkrarsızdır və buna görə də onun daxilinin başa düşülməsi tədqiqatçının sənətkarlıq məharətini tələb edir. Şpenqlerin fikrincə, hər bir mədəniyyət və ya sivilizasiya dövlət qurumları vasitəsilə formalaşır və təmsil olunur. 

Şpenqler səkkiz - Misir, Hind, Babil, Çin, Apollon (yunan-roma), Magik (bizans-ərəb), Faust (Qərbi Avropa), Mayya mədəniyyət və ya sivilizasiya tiplərinin olduğunu, Rus-Sibir mədəniyyətinin isə hələ formalaşmaqda olduğunu yazır. Bu mədəniyyətlərdən heç biri o birisindən üstün deyil, hər biri ayrıca orqanizmdir, özünəməxsus dünyadır, bir-birinə bənzəmirlər və bütöv halda öz həyatlarını yaşayırlar. 

Göründüyü kimi, Şpenqlerin sivilizasiya təsnifatı da mübahisələdir. Bu təsnifatda da, Türk sivilizasiyasının adı çəkilmir və elmi-obyektiv mülahizələrdən çox, subyektiv mülahizələrə əsaslanılır. Məsələn bu bölgüdə də qədim Şumer, Elam, Midiya, Hürrit-Hetit, İran-fars-Həxamaniş-Sasanlı, İran- Parfiya-Türk-Səlçuklu mədəniyyətlərinin ümumiyyətlə adları çəkilmir. Və bu mədəniyyətlərin hansı sivilizasiyada təmsil olunması məsələlərinə ümumiyyətlə toxunulmur.

Şpenqlerə görə, hər bir mədəniyyətin doğuluşu və ölümü daxili həyat silsiləsindən asılıdır və bu, təxminən min ili əhatə edir. Öz dövrünü tamamlayan mədəniyyət ölür və sivilizasiya mərhələsinə keçir. Mədəniyyətin sivilizasiyadan təməl fərqi odur ki, sivilizasiya ruhsuz intellekt, ölü boylu (ölçü mənasında) olduğu halda, mədəniyyət həyatdır, yaradıcı fəaliyyətdir və inkişafdır. Şpenqlerə görə sivilizasiya mədəniyyətin süqutu və deqradasiyasıdır. Burada insanın mənəvi fəaliyyəti əşyavi-texniki formalar tərəfindən cansızlaşdırılır və əzilir. 

Şpenqlerin fikrincə mədəniyyətlər orqanizmlərdir, dünya tarixi isə onların kollektiv tərcümeyi halıdır. 

Lokal sivilizasiyalar təliminin görkəmli nümayəndəsi, böyük ingilis mütəfəkkiri A.Toynbinin 12 cildlik “Tarixin dərki” əsərini sosiomədəni supersistemlərə həsr edilmiş nəzəriyyələrin kuliminasiya nöqtəsi kimi dəyərləndirmək mümkündür. 

Toynbi sosiomədəni super sistemlərin müqayisəli təhlilini apararaq hazırda beş canlı sivilizasiyanın mövcud olduğunu müəyyənləşdirir: Qərb cəmiyyəti, provaslav – xristianlığı, islam cəmiyyəti, Hindistan cəmiyyəti və uzaq Şərq sivilizasiyası.

Toynbi supersistemlərin genezisinə diqqəti cəlb edərək yazır ki, sivilizasiyaların yaranması iki özünəməxsus amildən-müəyyən yaradıcı azlığın mövcudluğundan və ətraf mühitdən asılıdır. Burada ətraf mühit nə çox əlverişli, nə də çox əlverişsiz olmamalıdır. Bu şəkildə sivilizasiyanın yaranması “Çağırış” ilə yaradıcı azlığın “Cağırışa” verdiyi “Cavabın” qarşılıqlı əlaqəsindən asılıdır. Belə ki, ətraf mühit cəmiyyəti çağırışa cavab vermək məcburiyyəti qarşısında qoyur. Əgər cəmiyyət bu çağırışa uğurla cavab verirsə, o halda yeni sivilizasiya yaranır. Beləliklə tarixi proses sivilizasiyaların bir-birini əvəzləməsi istiqamətində davam edir.

Toynbi hesab etmişdir ki, sivilizasiyaların inkişafı qeyri-adi, yaradıcı şəxsiyyətlərin səyi nəticəsində mümkün olur. Yaradıcı elitanın , xarizmatik liderlərin “Gedişi” və “Gəlişi” vasitəsilə, cəmiyyət xarici mühitin müxtəlif “Çağırışlarına” yeni uğurlu “Cavablarını” verə bilıir ki, bu da sivilizasiyanın inkişafını təmin edir imkan verir. 

Toynbi sivilizasiyaların inkişafının son mərhələsi kimi-sarsılma və dağılma prosesini də təhlil edərək yazır:“Sarsılma mərhələsi üç məqamı ilə diqqət çəkir: yaradıcı azlığın qüvvələrinin tükənməsi, çoxluğun azlığı dəstəkləməməsi və buradan irəli gələn üçüncü məqam-cəmiyyətdə sosial birliyin aradan qalxması. Nəticədə hakimiyyətdə qərarlaşan azlıq öz nüfuzunun saxlanılması məqsədilə qüvvəyə əl atmalı olur. Beləliklə, Roma imperiyasına oxşar universal dövlətlər meydana gəlir. Lakin göstərilən cəhdlər sivilizasiyanı dağılma gerçəkliyindən qoruya bilmir”.

Dövri səciyyə daşıyan tarixi prosesdən yeganə çıxış yolunu isə Toynbi insanların Allahın dərgahına üz tutmasında görür. Toynbi Müqəddəs Avqustinin ideyasına əsaslanaraq, cəmiyyətin son məqsədinin “İnsan Şəhərinə” xas olan dəyərlərdən imtina edərək, “Allahın Şəhərinə” müvafiq gələn mənəvi dəyərlərin bərqarar edilməsində görürdü”. 

Toynbi, Qərb sivilizasiyasının gələcəyinə daha inamla yanaşmaq məqsədilə bəşəriyyətin inkişaf gedişinin heç də əvvəlcədən müəyyənləşdirilmədiyini, sivilizasiyaların inkişafında özünü büruzə verən dövrilik prinsipinin gələcəkdə mütləq şəkildə təkrarlanmaq ehtimalının olmadığını yazmışdır. Toynbi də bəşəriyyətin vahid tarixinin mövcudluğunu inkar edir və bir-biri ilə əlaqədar olmayan ayrı-ayrı sivilizasiyaların olduğunu etiraf edir.

Toynbi əvvəlcə sivilizasiyanı sadalayır və onlardan yalnız 13- nün öz mövcudluğunu davam etdirdiyini yazır. Toynbinin fikrincə XX əsrə qədər mövcud olmuş otuz sivilizasiyadan hazırda 7 və ya 8 sivilizasiya (xristian, islam, buddist, hinduizm və başqaları) qalıb. Toynbi də N.Danilevski və O.Şpenqler kimi sivilizasiyaların tsiklik inkişaf etdiyini, yaranma, artma, çiçəklənmə, sökülmə və dağılma proseslərini keçdiyini yazır. Toynbiyə görə sivilizasiyalar da insanlar kimi uzaqgörən deyildir. Onlar özlərinin inkişafını təmin edən öz hərəkətlərinin və vacib şəraitin daxili hərəkətverici qüvvəsini axıra qədər başa düşmürlər. 

A. Toynbi də, sadaladığı sivilizasiyalar içində Türk sivilizasiyasının adını çəkmir və müstəqil mədəni tarixi tip kimi və ya sosio mədəni super sistem kimi xarakterizə etmir.

Amerika alimi Pitirim Sorokin isә sivilizasiya ilә bağlı bütün bu konsepsiyaları tәnqid edәrәk, onların yanlış olduğunu әsaslandırdı. Sorokinin fikrincә siviliaziya tәdqiqatçıları mәdәni sistemlәri sosial sistemlәrlә (qruplarla) qarışıq salaraq sosial qrupları (etnik, dini, әrazi, dövlәt vә s) vә onların ümumi kültürünü sivilizasiya adlandırıblar. Buna görә dә, onlar sivilizasiyaların sayını müәyyәnlәşdirә bilmәdiklәri kimi, onları müәyyәn etmәyin meyarlarını da dәqiqlәşdirә bilmәmişlәr. 

Ümumdünya tarixinin inkişaf dinamikasını plüral-dövri istiqamətdən tədqiq edən P.Sorokinin tarixi prosesə plüral-dövri yanaşması özünün dalğavari xarakteri ilə səciyyələnir. P. Sorokinin konsepsiyasında tarixi proses mədəni supersistemlərin və ya mədəni tiplərin bir-birini əvəzləyən dalğavari dinamikası ilə xarakterizə edilir. Sorokinin plüral-dövri nəzəriyyəsində, əvvəlki plüral-dövri nəzəriyyələrdən fərqli olaraq, sosiomədəni sistemin tənəzzülü və ya süqutu baş vermir. 

Sorokinə görə, hər bir mədəni tipə dünyagörüşünün müxtəlifliyi xarakterikdir. Sorokin bu mədəni tipin-mədəni supersistemin üç təzahür formasını müəyyənləşdirir.

1) ideasional;

2) idealistik;

3) hissi.

Hər bir mədəni tipin tarixi bu üç sosiomədəni supersistemin ardıcıl şəkildə biri digərini əvəzləməsi ilə səciyyələnir. 

Sorokinə görə sosiomədəni supersistemin birinci formasına, yəni ideasional tipə dünyanın mistik dərki və ya intuitiv idrak xarakterikdir. Bu tip dünyagörüşün əsasında İlahi qüvvəyə olan İnam dayanır. 

Birinci, İdeasional tipi xarakterizə edən Sorokin bildirir ki, mədəniyyətin bu forması “Allahın fövqəlhissiliyi və fövqəlzəkalılığı prinsipi üzərində qurulur”.İdeasional mədəniyyət tipi üçün rasional idrak, elmi fəaliyyət əhəmiyyət kəsb etmir, əksinə, dünyanın dərkində mistik təcrübə daha önəmli yer tutur; incəsənətdə simvolikliyə, şərtiliyə daha çox üstünlük verilir.

İkinci sosiomədəni supersistemi- idealistik tipi Sorokin ideasional dünyagörüşdən hissi dünyagörüşə keçid mərhələsi kimi müəyyən edir. Bu mərhələyə hər iki mədəni tipin xarakterik xüsusiyyətləri xasdır. Belə ki, mədəni sistemin idealistik tipi müəyyən qədər fövqəlhissi və müəyyən qədər hissidir. İdealsitik supersistem üçün həm transsendental dünya, həm də obyektiv şəkildə mövcud olan predmetlər aləmi eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. 

Üçüncü sosiomədəni supersistem- Hissi tip daşıyıcılarına intuitiv idrak, mistik təcrübə deyil, yalnız zəka ilə əldə edilən biliklər əhəmiyyətlidir. Bu dövrün insanları praktik məqsədlərə meylli olub, həyatdan həzz almağa daha çox meyllidirlər. Onları transendental dünya deyil, predmetlər aləmi üzərində köklənmiş xoşbəxt həyat maraqlandırır. 

Obyektiv reallığın istismarına olan təmayül özünü sosiomədəni mühitin bütün sahələrində (incəsənət, elm, iqtisadiyyat, həyat tərzi və s.) büruzə verir. Sorokin bu qanunauyğunluğun həm qədim Yunanıstan, həm Avropa, həm də digər mədəniyyətlərin tarixində özünü büruzə verdiyini göstərməyə çalışır. 

Onun fikrincə, “yunan mədəniyyəti VIII-VI əsrlərdə ideasional, VI-V əsrlərdə idealistik, sonrakı illərdə isə hissi dünyagörüşü ilə səciyyələnmişdir. Avropa mədəniyyəti isə IX-XIII əsrlərdə ideasional, İntibah dövründə idealistik, nəhayət XVII əsrdən etibarən mədəniyyətin hissi tipi ilə səciyyələnmişdir”. 

Sorokinin fikrincə, Sivilizasiyalar və ya sosiomədəni sistemlər olduqca müxtəlif həyat yolu keçirlər və əgər bəziləri həqiqətən də bioloji orqanizmin həyatına bənzər ömür sürürlərsə, digərləri bir neçə çiçəklənmə və ya tənəzzül dövrünü yaşaya bilirlər Təməl (məhvər) vaxt (sivilizasiya) konsepsiyası K.Yaspersin kulturoloji dünyagörüşündə əsas anlayışlardan biridir. 

Bu elə bir dövrdür ki, sivilizasiyaların sonrakı inkişafı üçün ox rolunu oynayır və gələcək dövrlər onun ətrafında fırlanır. Yaspers b.e.ə. 800-cü ildən 200-cü ilə qədər olan dövrü-təməl vaxt adlandırır. 

Onun fikrincə, dünya sivilizasiyasının bütün sonrakı inkişafının miqyasını və problemlərini məhz həmin vaxt müəyyənləşdirmişdir. Yaspersə görə, həmin dövrdə dünya mədəniyyətinin “üç yuvası”nda tamamilə yeni dəyərlər irəli sürən dini-etik təlimlər meydana gəlmişdir.  Həmin dəyərlər o qədər dərin və universaldır ki, bu gün də öz aktuallığını itirməmişlər. 

Aralıq dənizinin Şərq sahilindəki bölgədə (Qərbin başlanğıcı)-Fələstin peyğəmbərləri, Zərdüşt, Yunan şairləri, filosofları və tarixçilərinin təlimləri; Hind bölgəsində -Buddanın nəsihətləri; Çində -Daosizm və Konfutsiçilik təlimləri meydana gəlmişdir. Dünya mədəniyyətinin inkişafında Yaspers “iki nəfəs”in olduğunu göstərir. 

Birinci “Prometey dövrü”ndən (oddan istifadə, nitqin və əmək alətlərinin yaranmasından) başlayır və qədim dövrün “böyük mədəniyyətləri”ndən keçərək təməl vaxta gətirir. 

İkinci isə -“yeni Prometey dövrü”ndən (indiyə qədər davam edən elm və texnika dövründən) başlayaraq və gələcək “böyük mədəniyyətlər”dən keçərək “insanın həqiqi təşəkkülü”ilə bağlı olacaq hələ uzaqda olan ikinci təməl vaxta aparır. 

Yaspersin fikrincə təməl vaxtda yaranan və qədim dövrdəki “böyük mədəniyyət”ə malik xalqlar tərəfindən mənimsənilən universal mədəni dəyərlər nəticədə həmin xalqların mədəni özünəməxsusluğunu itirməyə gətirib çıxardı. Bu isə daha əhəmiyyətli dünya mədəniyyətlərinin vahid ümumbəşəri mədəniyyətə doğru inkişafının vektorunu müəyyənləşdirir.

Təməl vaxt-bütün dünya mədəniyyətlərini seçim qarşısında qoyur: ya doğulmaqda olan dünya mədəniyyətinə assimilyasiya olmaq, ya da məhv olmaq. 

K. Yaspers “Tarixin mənası və təyinatı” əsərində sivilizasiyanın bir-birini əvəz edən üç tarixi mərhələdən keçdiyini yazmışdır: 

-Tarixə qədərki sivilizasiya-dövlətin meydana çıxdığı dövrə qədərki sivilizasiya;

-Dövlətin meydana çıxmasından sonra formalaşmış sivilizasiya;

-Ümumdünya tarixi epoxasının yaratdığı sivilizasiya”. 

Azərbaycan alimi Rahid Uluselə görə, Sivilizasiya proseslərinin öyrənilməsində əldə olunan ümumiləşdirilmiş əsas qənaətlərə görə, sivilizasiya- qlobal tarixi tsikllərlə mərhələnən, daim transformasiyaya uğrayan struktur hadisə, daim bir-biri ilə toqquşma vəziyyətində olan, bir-birini əvəz edən, mədəni müxtəliflikləri özündə daha geniş miqyasda sintez edən məkan-hadisə, müəyyən bir dinin və onun çevrəsində formalaşmış mədəniyyətin nüvəsində təşəkkül tapan və həmin din və mədəniyyəti də öz genotipində özülləşdirərək inkişaf etdirən fenomenal prosesdir. 

Onun fikrincə, Bəşəriyyət tarixinin son beş min ilində mövcud olan lokal sivilizasiyaların dövri olaraq nəsil dəyişmələri baş verir. E.ə. birinci minilliyə qədər Qədim Misir, Mesopotamiya, kiçik Asiya, Hindistan və Çin sivilizasiyaları nəsli planetin sivilizasiyalaşmasının ilk təməl mərhələsini yaradır. Bu nəsildən bir neçə sivilizasiya-Misir, Şumer, Het növbəti mərhələyə adlaya bilmir. 

İkinci mərhələdə Hindistan, Çin, Fars sivilizasiya subyektləri öz müstəqilliyini və dinamikasını saxlamaqla Aralıq dənizi hövzəsinin sivilizasiyalar nəsli önə çıxır.

İmperializm epoxasına qədər Asiya, Avropa və Amerika sivilizasiyaları nəslinin bir-birini əvəzləməsi, bir-birinə qaynayıb qarışması... prosesi baş veririr. 

XIX əsr və XX əsrin birinci yarısında Qərbi Avropa sivilizasiyası dünya ölkələrinin əksəriyyəti üzərində hakim olsa da, xeyli dərəcədə dəyişikliyə uğramış, ancaq kifayət qədər modernləşə bilməyən lokal Asiya sivilizasiyaları mövcudluğunu davam etdirirdi. Həmin dövr üçün beş üçüncü nəsil sivilizasiyası müəyyən edilir: Qərb, pravoslav, Uzaq Şərq, İslam və İnduist sivilizasiyaları. XX əsrin sonundan başlayaraq sənayedən sonrakı dünya sivilizasiyasının təşəkkülünün mühüm fazası kimi-lokal sivilizasiyaların dördüncü nəslinin özünütəsdiq prosesi müşahidə edilir.

Sivilizasiyaların tərkibi getdikcə daha çox müxtəlif, mürəkkəb quruluşlu və diferensial xarakterli olur. Hazırda dünyada sivilizasiyaların Qərb qrupunda – özünün subsivilizasiyaları kompleksindən ibarət olan Avropa, Avstraliya, Şimali Amerika, Latın Amerikası sivilizasiyaları, Sivilizasiyaların Şərq qrupunda –İslam, Türk, Yapon, Çin, Hind, Afrika və Okeaniya sivilizasiyaları vardır. 

Biz Rahid Uluselin bu sivilizasiya bölgüsünü daha obyektiv hesab edirik və qeyd edirik ki, Sivilizasiyaların Şərq qrupundakı –İslam, Türk, Yapon, Çin, Hind, Afrika və Okeaniya subsivilizasiyalarının hər biri müstəqil mədəni tarixi tip kimi ümumdünya tarixində özünəməxsus rol oynamışlar və bir çoxları paralel zaman kəsiyində mövcud olduqları üçün qarşılıqlı əlaqələr və sintez prosesləri keçirmişlər. 

Məsələn Türk sivilizasiyası İslam, Hind, Çin, Afrika sivilizasiyalarının inkişafında ciddi rol oynamış, bu sivilizasiyalarla qarşılıqlı əlaqələrə girərək, onların içində Türk seqmentinin və tarixinin yaradılmasına səbəb olmuşlar. 

Məsələn Çində- Türk Tabğaclar, Hunlar, Moğollar, Hindistanda – Sakalar, Kuşanlar, Ağhunlar, Qəznəvilər, Baburlular, Misirdə - Tolun oğulları, İşxidilər, Məmlüklər, İslam içində- Abbasilərdən sonra, b.e. X əsrindən XX əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olan Türk İslam dövrü, Qaraxanlılardan-Osmanlı Xilafətinə qədərki min illik dövr Türk sivilizasiyasının İslam tarixi içindəki zəfəri və yüksəlişi dövrüdür. 

Hindistan, Misir, Çin, İran, İslam tarix və sivilizasiyaları Türk mədəniyyətindən , Türk tarixindən müstəqil mövcud deyildir, ayrı öyrənilə bilməz, xarakterizə edilə bilməz. Türklər bu sivilizasiyaların quruculuğunda aktiv iştirak etdiklərinə görə, Danilevskinin qeyri-elmi mülahizələrinin əksinə olaraq deməliyik ki, Türklər tarixin neqativ yönlü sivilizasiya yıxıcı xalqı deyil, Afro-Avrasiyada mövcud olan bir çox sivilizasiyaların quruculuğunda və yüksəlişində aktiv rol oynayan tarixin müsbət yönümlü sivilizasiya qurucu millətidir. 

Lakin Türkləri başqa millətlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət odur ki, Türklər sadəcə müstəqil mədəni-tarixi tip olan Türk sivilizasiyasını qurmamışlar, həm də Hind, Çin, İran, Misir, İslam sivilizasiyalarının quruculuğunda aktiv iştirak etmişlər.

Rusiyalı alim Boris Nikolayeviç Kuzık sivilizasiyaların təsnifatı zamanı dünya sivilizasiyasının ardıcıllıqla bu mərhələlərdən keçdiyini yazır: Təxminən beş min il bundan əvvəl, yəni, b.e.ə IV minilliyin sonunda planetimizdə əhalinin sıx məskunlaşdığı nəhəng dövlət və dövlət birliklərində ilk lokal sivilizasiyalar formalaşmağa başlamışdır. Ayrı-ayrı mədəniyyətlərin təzahürü kimi erkən sinfi və qədim dünya sivilizasiyalarının mövcudluğu dövründə bu lokal sivilizasiyaların sayı ondan bir qədər artıq olmuşdur. 

Tədqiqatçılar lokal sivilizasiyaların, adətən iki nəslinin bir-birini əvəz etdiyini vurğulamaqdadırlar. Lokal sivilizasiyaların bir çoxu (Şumer, Elam, Misir, Urarttu, Hetit, Akkad, Babil, Assur, Midiya, Yunan-Roma -Y.M) heç də uzunömürlü olmayıb, qısa bir dövr ərzində mövcud olduqdan sonra tarix səhnəsini tərk etmişlər, lakin bəzi lokal sivilizasiyalar (qədim Hind və Çin sivilizasiyaları) tarixin müxtəlif dönəmlərində eniş və yüksəliş fazalarından keçib çağdaş dövrümüzə qədər mövcudluqlarını qoruyub saxlamaqdadırlar. 

B.e.ə IV minilliyin sonundan I minilliyin başlanğıcına qədərki tarixi müddət, yəni erkən sinfi münasibətlərin formalaşdığı dövr, ümumdünya sivilizasiyasının inkişafında birinci nəsil hesab edilir).

Boris Nikolayeviç Kuzık və Yuriy Vladimoroviç Yakoveçin müəyyənləşdirdiyi 5 nəsil sivilizasiya təsnifatında birinci nəsil sivilizasiyalara e.ə. IV - I minillikləri əhatə edən dövrdə ekvatordan əsasən şimala doğru ensiz bir zolaq boyunca daha çox çay vadilərində - Nildə (Misir sivilizasiyası), Dəclə və Fəratda (Şumer sivilizasiyası), Hinddə (Harappa sivilizasiyası), Yantsızıda (Çin sivilizasiyası), habelə Avropanın cənubunda Minoy sivilizasiyası və indiki İran ərazisində Elam sivilizasiyası daxil edilir. 

İkinci nəsil sivilizasiyaların (e.ə. IX əsr - b.e.V əsri) mərkəzi Aralıq dənizi hvvzəsinə doğru dəyişir. Bu dövr ilk dünyəvi imperiyaların (Əhəmənilər, Makedoniyalı İskəndərin imperiyası, Roma, Çin) yaranması ilə səciyyələnir. Bu imperiyalar həm də müxtəlif sivilizasiya daşıyıcılarının eyni dövlət daxilində əlaqələri ilə xarakterizə olunur. Yəni sivilizasiyaların həm dialoqu, həm də mübarizəsinə ilk dəfə bu müstəvidə rast gəlinir.

Üçüncü nəsil sivilizasiyaların (VI -XV əsrlər) coğrafi sərhədləri Avrasiyanı, Afrikanın böyük hissəsini də əhatə etməklə genişlənir. Bu dövrün əsas xarakterik xüsusiyyəti olaraq cəmiyyətdə dünya dinlərinin təsir gücü və lider rolunun artması faktorları göstərilir.

Dördüncü nəsil sivilizasiyalar XVI əsrdən başlayaraq bütün oykumeni əhatə edir, Şimali və Cənubi Amerikaya, Okeaniyaya doğru genişlənir. Bu mərhələ Qərb sivilizasiyasının hakim rolu və iqtisadiyyatın sənayeləşməsi ilə səciyyələnir. 

Nəhayət, beşinci nəsil sivilizasiya (postsənaye dövrü) müasir dövrdən başlanır. Bu mərhələ sivilizasiyaların bölünməsinin daha da dərinləşməsi (Qərb sivilizasiyasının Avropa, Şimali Amerika, Cənubi Amerika qruplarına, İslam sivilizasiyasının Ərəb, İran, Hind-müsəlman, İndoneziya qruplarına və s.) və sivilizasiyalararası münasibətlərin kəskinləşməsi, sivilizasiyaların əhalinin sayına, iqtisadi inkişaf səviyyəsinə, qlobal məkanda tutduğu mövqeyə görə kəskin qütbləşməsi ilə, yeni dünya nizamının sivilizasiyalararası müstəvidə tənzimlənməsi ilə xarakterizə olunur). 

Qeyd etməliyik ki, Boris Nikolayeviç Kuzık və Yuriy Vladimoroviç Yakoveçin müəyyənləşdirdiyi 5 nəsil sivilizasiya təsnifatı ilə şərti olaraq razılaşsaq da, bu təsnifata görə coğrafi sərhədləri Avrasiyanı, Afrikanın böyük hissəsini də əhatə etməklə genişlənən Üçüncü nəsil sivilizasiyaları (VI -XV əsrlər) məhz Xristianlıq və Türk –islam sivilizasiyasıdır. 

Bu genişlənmə və yüksəlmə dönəmlərində -VI-XV əsrlərdə Xristian və İslam-Türk sivilizasiyaları böyük qarşıdurma prosesi keçirmişlər və bu İslam-Xristianlıq dini dünyagörüşlərinin və ekspansiyalarının qarşıdurma prosesində Türklər İslamın müdafiəçisi və yayıcısı rolunda çıxış etmişlər. Bu dövrdə Türk sivilizasiyası İslam sivilizasiyası ilə bütünləşmiş, müştərək sivilizasiya yaranmışdır.

Professor A.A.Miqolatyev “sivilizasiyaların fəlsəfəsi” məqaləsində yazır: “Bəşər sivilizasiyasının təqribən 5 min illik və ya 50 əsrlik tarixi keçmişi vardır. Və şüurlu insan təqribən 200 min il və ya 2 min əsr bundan əvvəl Afrikada formalaşmışdır… indiki mənada işlətdiyimiz elmi “sivilizasiya” məfhumu və anlayışı isə yalnız XVIII əsrdə yaranmışdır. “Sivilizasiya”nın yeni elmi anlayışını ilk dəfə Fransa iqtisadçısı, Viktor Mirabo olmuşdur” .

Qədim sivilizasiyaların yaranması və qarşılıqlı təsiri və faydalanmasını “Qədim sivilizasiya” kitabında təhlil edən B.B.Pitrovski yazır: “Qədim sivilizasiyaların nailiyyətləri olmasaydı, bizim dünyanın heç bir həlqəsini təsəvvürə belə gətirmək olmazdı. Maddi və mənəvi mədəniyyət sahəsindəki ən mühüm kəşflərin çoxu qədim sivilizasiyalardan qaynaqlanmışlar”. 

Piatrovski tarixi sivilizasiyaların yaranma nöqtəsi və məkanı kimi Şərq, Antik Qərb, Tropik Afrika, Orta Asiya, Uzaq Asiya, Uzaq Şərq, Yeni Dünya coğrafiyalarının adını çəkir.

S.Xəlilova görə, “... Hər xalqın etnosun özünə məxsus spesifik cəhətləri olsada, daha böyük miqyasda eyniyyət məqamlarının olması bir neçə böyük sivilizasiyalardan və mədəniyyətlərdən danışmağa imkan verir”.

Nailə Əsədovaya görə, Sivilizasiya kateqoriyası orqanik heterogenliyi və müvafiq mürəkkəb sosial strukturu ilə səciyyələnən mədəni tipi özündə ehtiva edir. Orqanik heterogenlik dedikdə , özündə submədəniyyətlərin funksional differensiasiyasını ehtiva edən vahid sivilizasiyanın bütöv mədəni sistemi başa düşülür. 

Geopolitik nəzəriyyələrdə sivilizasiyaların əsası 2 mühüm faktorda görülür: quru (tellurokratiya) və dəniz (talassokratiya) hökmranlığı. Tellurokratiya yunan sözü olub, “torpaq vasitəsilə hakimiyyət” və ya “quru hökmranlığı” mənasını verir. Tellurokratiya üçün dəqiq müəyyən edilmiş sərhədlər, təsdiq edilmiş ərazi, oturaq həyat fəaliyyəti, konservatizm, insan qrupları, tayfalar, xalqlar, ölkələr, imperiyaların riayət etdiyi əxlaqi və hüquqi norma və qanunlar xarakterikdir. 

Qurunun özünün davamlılığı, möhkəmliyi əxlaq normalarının, qanunların və ənənələrin də davamlığını təmin edir. Əxlaq normaları ictimai fikirdə möhkəmlənir, irsən ötürülür, etik norma və prinsiplər məcəlləsi formalaşır. Bu da onunla izah olunur ki, oturaq xalqlara individualizm deyil, kollektivizm hissləri daha yaxındır. Böyük və kiçik qrupların idarə olunmasında iyerarxizm əsas prinsipdir. 

Ibn Xəldunun elmə gətirdiyi “umran” qərb dillərinə sivilizasiya və mədəniyyət (culture) kimi tərcümə olunmuşdur. “Sivilizasiya” anlayışını “vətəndaş”, “dövlət”, “cəmiyyət”mənasında qəbul edən İbn Xəldun göstərirdi ki, konkret bir dövlət, siyasi quruluş meydana gəlir, inkişaf edir və nəticədə tənəzzülə uğrayır. Sonra yeni dövlət və yeni sivilizasiya yaranır. Belə dövri proses daim baş verir. İbn Xәldun, mәdәniyyәt vә dövlәt anlayışları bir-birini tamamladığı üçün, onları әsasәn vahid “ümran” anlayışı ilә ifadә edir. Ümranın ortaya çıxdığı mühit şәhәr mühitidir. Lakin, şәhәr mühitini yaradan, yәni ümranı cәmiyyәtә gәtirәn güc әsәbiyyәdir. Әsәbiyyә mәdәniyyәtin yaranmasında әsas güc olmasına baxmayaraq, dinin fövqündә mәdәniyyәt yaratmaq iqtidarında deyildir. Çünki mәdәniyyәtin cismi әsәbiyyә, onu idarә edәn vә tәnzimlәyәn isә din olur. 

İbn Xәldun mәdәniyyәtin yaranmasını passionarlığın vә dini birliyin tәmin olunmasında, onun inkişafını elmlәrin inkişafında, süqutunu isә mәnәvi-әxlaqi keyfiyyәtlәrin zәiflәmәsi ilә әlaqәlәndirir. İbn Xəldun sivil həyatın dağılmasının bir sıra əsas səbəblərini aşağıdakı qaydada göstərmişdir: 

1) qarşılıqlı əlaqə və həmrəylik münasibətlərinin zəifləməsi, cəmiyyətin bütövlüyünün pozulması; 

2) dinin zəifləməsi nəticəsində insanlar arasındakı normal münasibətlərin pozulması; 

3) hakimiyyətin xalqdan uzaqlaşıb özgələşməsi, ona görə də idarəçiliyə xaricdən məmurların dəvət edilməsi; 

4) özbaşınalığın, zalımlığın və qorxu hissinin güclənməsinin təzahürü kimi tiraniyanın yaranması; 

5) hakimiyyət tərəfindən ədalət prinsipinin pozulması və bunun nəticəsində sosial təbəqələşmənin baş verməsi;

6) zinət və israfçılığa meyl və şəhər mədəniyyətinin pozulması. 

Sivilizasiyanı maddi mədəniyyətin sinonimi hesab edənlər isə göstərirlər ki, sivilizasiya təbiət qüvvələrini mənimsəməyin kifayət qədər yüksək pilləsi kimi özündə texniki tərəqqinin güclü enerjisini daşıyır və maddi nemətlər bolluğunu yaratmağa kömək edir edilməsində görür. 

Yusif Rüstəmova görə, Sivilizasiya mədəniyyətə nisbətən daha geniş məfhumdur, o, özünün bütün təzahürlərində beynəlmiləldir. Sivilizasiya mədəniyyətin özünün mürəkkəb varlığını xarakterizə edir. 

Alman sosioloqu Ferdinand Tonnis mədəniyyət və sivilizasiyanın bir-birinə zidd olduğunu, sivilizasiyanın industrial cəmiyyəti ifadə etdiyini, industrial cəmiyyətin isə ailə-tayfa əlaqələrinə, mənəvi yaxınlığa, qarşılıqlı qayğıya əsaslanan insanların ənənəvi münasibətlərini dağıtdığını, fayda prinsipinə əsaslanan utilitar münasibətlərlə əvəz etdiyini yazır. 

O.Şpenqler mədəniyyəti üzvi, yaradıcı mənəvi hadisə hesab edərək, onu utilitar, texnoloji, maddi hadisə olan sivilizasiyaya qarşı qoyur.

F.Engels sivilizasiyanı bəşəriyyətin inkişafında tarixi mərhələ hesab edərək yazır: “Sivilizasiya ictimai inkişafın elə mərhələsidir ki, burada əmək bölgüsü, ayrı-ayrı insanlar arasında bundan doğan mübadilə və bu iki prosesi birləşdirən əmtəə istehsalı tam yüksəlişə çatır və bütün əvvəlki cəmiyyətdə çevriliş edir". 

Ağayar Şükürova görə, sivilizasiya müxtəlif xalqların və regionların mədəniyyətinin inkişafında müəyyən mərhələ hesab edilir. Sivilizasiya və mədəniyyət anlayışı bir-birilə sıx bağlıdır və bu əlaqənin əsasında müəyyən mədəniyyət konvensiyası durur. 

Amerikan kulturoloqları Alfred Luis Kreber (1876 - 1960) və Klayd Klakxon (1905 -1960) “mədəniyyət” sözünün 164 mənasının siyahısını tərtib edərkən göstərmişlər ki, bunların əksərində “sivilizasiya” və “mədəniyyət” anlayışlarına eynimənalı məfhum kimi baxılır və ya oxşar mənalarda verilir.

Sivilizasiya konsepsiyaları içərisində “tarixi və qeyri tarixi xalq” konsepsiyası, Hegelin əxlaqın inkişafının üç mərhələsi (ailə, vətəndaş, cəmiyyət və dövlət) ideyası, Kantın təkamülün üç mərhələsi (teoloji, metafizik, pozitiv) fikri, Marksın ictimai-iqtisadi formasiyalar təlimi və s. nəzəriyyələr meydana gəlmişdir”. 

Bəşəriyyət tarixində “tradision” və “texnogen” tipli sivilizasiyaları ayırmaq olar. Texnogen sivilizasiya inkişafın elə xüsusi tipidir ki, onun əsasını istehsal və idarəetmənin texnologiyasındakı fərq təşkil edir. Bu termin erkən kapitalizmin təşəkkül tapdığı dövrdə yaranmış və yarandığı bölgənin adı ilə “Qərb” sivilizasiyası adlanır, “Texnogen sivilizasiya”dan tarixən daha əvvəl sivilizasiyanın erkən tipiənənəvi cəmiyyət mövcud olmuşdur. Qədim Hindistan və Çin, Qədim Misir və b. -ənənəvi cəmiyyətin əyani nümunəsidir. Yeni texnologiyanı, elmi, təhsil sistemini mənimsəmək ilə əlaqədar olan modernləşmə prosesi tradision mədəniyyətlərin təməl dəyərlərinin transformasiyasını yaratdı. 

“Bu prosesdə tradisyon mədəniyyətlərin çoxu dağıldı, müvafiq cəmiyyətlər texnogen inkişaf yoluna keçdi. Lakin yalnız itirmə deyil, müvəffəqiyyət də olmuşdu”. 

İranın keçmiş prezidenti d-r Xatəminin yazdığına görə “Sivilizasiyaların aydın və məlum sərhəddi, dürüst yaranma tarixi və sonu məlum deyildir”. Sivilizasiyanın sərhədləri təkcə cografi məna daşımayıb, həm də insanların qəlbindən keçir...

İnformasiya dövründə bu sərhədlər qeyri-müəyyən olub asanlıqla keçilir. Etnik-milli və etnikkonfessional münaqişələr, sivilizasiyalar arasında qarşıdurma xətləri elan edilməmiş müharibənin əsas cəbhə xəttinin yerləşdiyi sivilizasiya “qırçınları” yaradır.

Kristofer Dauson, Maks Veber (1864-1920) dini sivilizasiyanın əsas xarakterik xüsusiyyəti hesab edirlər. K. Marksın ictimai formasiyaların (həmçinin, kapitalizmin) maddi əsaslar üzərində yaranması ilə bağlı təliminə qarşı çıxaraq, xristianlığın (protestantlıq qolunun) sivilizasiya yaradan üstün bir din olduğunu bildirən Maks Veber, Qərb sivilizasiyasının üstünlüyünü və orada ortaya çıxan kapitalizmin inkişafını təmin edən ruhun “protestantlığın əmək etikası” ilə bağlı olduğunu vurğulayır və və qeyd edir ki, Protestantlığın əmək etikası”nda maddiyyat və maddi dəyər ilahi rəhmətin bir təcəllisidir.

Maddi inkişaf və maddi zənginlik əldə etmək vasitəsilə ilahi rəhmətə yaxınlaşmaq mümkündür. Məhz bu prinsiplərin əks olunduğu protestantlıq kapitalizmin ruhu idi. Bir zamanlar, katolik kilsə ənənəvi monarxiya rejimlərinin qorunub saxlanılmasına necə xidmət edirdisə, protestantlıq da dini ideologiya kimi, yeni istismarçı kapitalizm sisteminin ənənəçilər üzərində qələbə çalmasına və onun qorunmasına xidmət etmişdir. S. Hantinqtonun təsnifatında da səkkiz sivilizasiyadan beşi (Qərb-xristian, Konfutsi, İslam, Hindu, Slavyan-Pravoslav) dini identifikasiyaya görə qruplaşdırılmışdır. 

Dini sivilizasiyanın məhsulu kimi göstərən A. Toynbi isə yazır ki, “Xristianlıq yunan-roma və suryani sivilizasiya daşıyıcılarının mədəniyyətlərinin izdivacından doğulmuşdur”. 

Səlahəddin Xəlilov isə dinə sivilizasiya yaradıcı element kimi baxmır: “Əgər “sivilizasiya” anlamı dini dəyərlərlə sıx bağlı olsaydı, onda müxtəlif dinlərə uyğun olaraq müxtəlif sivilizasiyalardan danışmaq olardı. Onda xristian sivilizasiyası “İncil”lə, İslam sivilizasiyası “Quran”la yaşıd olardı. Və ancaq bu halda, dini-əxlaqi dəyərlər ön plana çəkildikdə müəyyən dövrlər üçün geriyə hərəkətdən də danışmaq olardı. Çünki bəşəri inkişafın bir çox mühüm mərhələləri, həm də məhz sivilizasiya anlamı ilə daha çox səsləşən mərhələləri dini dəyərlərə yaxınlaşmaq deyil, onlardan uzaqlaşmaq meyli ilə bağlıdır”. 

Bu məqalədən də göründüyü kimi 

1. Sivilizasiyaların təsnifatı və tipologiyası haqqında L. H. Morqan, A.C.Toynbi, O.Şpenqler, S.Hantinqton, N.Danilevski, M.Xatəmi, P.Sorokin, M. Veber, A. Veber, F. Beqbin, K. Kuiqli, A. Dugin, Azərbaycanda R.Mehdiyev, S. Xəlilov, A. Şükürov, H. Hüseynov, Y. Rüstəmov, R.Aslanova, Ş. Zeynalov, N. Əsədova, R. Ulusel, Ə. Həbibbəyli, Türkiyədə Z. Gökalp, A, Davudoğlu, C.Meric və. b. çox saylı tədqiqatçılar əsərlər yazsalar belə, sivilizasiyaların tipologiyası və xarakteri haqqında ortaq meyarlar müəyyənləşməyib.  Özəlliklə Avropa və Rusiyada sivilizasiyaları tədqiq edən önəmli tədqiqatçılar Türk sivilizasiyasından əsla bəhs etməmişlər, türkləri Tarixdən “çıxarmışlar”. Lakin biz, Rus filosofu A Duginin Rus sivilizasiya varlığını müdafiə etmək məqsədi güdən, əslində isə bütün sivilizasiyaların, o cümlədən Türk Sivilizasiyasının XXI əsrdə qurulmaqda olan çox qütblü kürəsəl sistemdə əsas geosiyasi qütblərdən və sosio-kültürəl super sistemlərdən biri kimi mövcudluğunu ontoloji və konseptual baxımdan əsaslandıran baxışlarını da qeyd etməyi zəruri hesab edirik. 

A.Duginin fikrincə, Mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların dayanıqlı inkişaf etməsi prinsipinin əsasında mədəniyyətlərin ekzistensianal qaydalarının qəbul edilməsi durur. A. Dugin son 2 min il vә 500 il Qәrbi Avropanın müqәddәratını müәyyәn etmiş Ellin vә Bizans mәdәniyyәtinin üç Loqosunu -Apollonun, Dionisin vә Kibelanın obrazlarını universal struktur kimi qәbul edәrәk Rus mәdәniyyәtini (Rus Loqosunu) vә elәcә dә digәr mәdәniyyәtlәri (Türk mәdәniyyәtini-Y.Q) xarakterizә etmişdir. 

A. Duginin yazdığına görә, Mәdәniyyәt üç fundamental mәnşәyә malik olan son dәrәcә mürәkkәb koddur. Hәr bir mәdәni mәkanda (mәdәni-tarixi tipdә, sivilizasiyada) mәkanın (amma bu dәfә mәdәni mәkanın) üç ölçüsü kimi - istәr Apollon (İşıqlı Loqos), istәrsә dә Dionis (qaranlıq Loqos) vә Kibela (qara Loqos) ölçülәri –hündürlük, en vә dәrinlik ölçülәri mövcud ola bilәr. Dünya mәdәniyyәtlәrinin vә cәmiyyәtlәrinin rәngarәngliyi bununla bağlıdır ki, hәr mәdәniyyәt vә hәr cәmiyyәt bu üç Loqosun müxtәlif proporsiyalarda vә müxtәlif nisbәtlәrdә özünәmәxsus proyeksiyasından ibarәtdir... 

Hәr bir mәdәniyyәtin dinamikası vә statistikasızaman vә mәkan –hadisәlәri vә mәnaları özündә saxlayan sahә -varlığın tәzahürü vә başlanğıcıdır. Varlıq özünü mәkan( canlı mәkan, xalqın mәkanı) kimi genişlәndirir vә bununla da ekzistensiya edir, mәkanı mövcud olan edir... Mәkan sivilizasiya zamanının strukturunda yerlәşir. 

M.Haydeqqer “Qara Dәftәrlәr”әsәrindә “Mәkan xalqın zamanı deyilmi?” sualını verir. Dugin M. Haydeggerin “Daseinlәr çoxluğu” nәzәriyyәsinә әsaslanaraq, mәdәniyyәtin müxtәlif meyarları arasında onun intellektual ifadәsi ilә yanaşı ekzistensial ölçüsünü dә qeyd etmәkdәdir. Dugin insanın dünyada düşünәn mövcudluğunun fenomenoloji baza sәviyyәsini onun әn dәrin köklәrindә müxtәlif hesab edir vә yazır ki, “ bu müxtәliflik elә bir tәmәldir ki, sonralar onun üzәrindә mәdәniyyәt, fәlsәfә, siyasәt, bilik, elm, incәsәnәt binası qurulur”.

Duginin fikrincә, “Dasein (düşünәn mövcudluq) insanın dünyada mövcudluğunun kök strukturudur, onun ekzistensiyasının fundamental fonudur. Ölümә münasibәti baxımından Daseini biz hәr sivilizasiya üçün nadir hesab edirik vә mәhz bu ekzistensional çoxluq onların ...әlamәtlәrini vә formalarının müxtәlifliyini irәlicәdәn müәyyәn edir. 

Dugin yazır: ”Haydeqqerin әsl avropalı kimi etnosentrist olduğuna vә Qәrbi Avropa sivilizasiyasının taleyini bütün bәşәriyyәtin taleyi, Avropa Loqosunu isә universal loqos hesab etmәsinә baxmayaraq...biz bir neçә ekzistensional qütb kimi “Daseinlәr çoxluğu” konsepsiyasını әldә edirik”. 

Duginin fikrincә, hәr sivilizasiyanın әsasında xüsusi bir “düşünәn mövcudluq”, Dasein dayanır; Bu “düşünәn mövcudluq”, Dasein hәmin sivilizasiyanın strukturunu irәlicәdәn müәyyәn edir, yәni sonradan Daseinin kök strukturu üzәrindә qurula bilәcәk metafizikanın әsasında dayanır; “Düşünәn mövcudluq”, Dasein, onun genişlәnmәsinin nәticәsi olan Loqosun strukturu üçün dә, sivilizasiyanın tarixi varlığının bütün tsikli әrzindә hәmin Loqosun transformasiyası üçün dә cavabdehdir; Sivilizasiyanın Loqosunun konkret spektral strukturunda fәrqlәr onların tәmәlinin müxtәlifliyindәn, yәni “düşünәn mövcudluq”dan, Daseindәn irәli gәlir; Haydeqqerin nәzәrdә tutduğu Avropa, hind-Avropa, ellin, Apollon vә alman Daseini - “Düşünәn mövcudluğun” ekzistensional strukturundakı fәrqlәr bütün başqa sivilizasiyalarda da mövcuddur vә başqa sivilizasiyalarla (Loqoslarla-Y.M) bәrabәr, Rus Loqosunun әsas struktur cizgilәrinin rekonstruksiyasını tәrtib edәrkәn metodoloji konstruksiya kimi istifadә edilә bilәr; Ekzistensial tәhlilә әsaslanaraq mәdәniyyәtlәrin hәm uranik (apollonik, sәmavi), hәm dә xtonik (ana, yeraltı) ölçüsünü bәrpa etmәk mümkündür...Buna misal olaraq köklәri baxımından apollonik olan İran Loqosunu vә ya semitlәrin Titanik Loqosunu, Ellinlәrin ikinci vә törәmә olan Dionis Loqosunu göstәrmәk mümkündür”. 

Duginin tәdqiqatında Avropa sivilizasiyasının әhatә sahәsindә Daseinin bir neçә versiyası ayırd edilir, Şimali vә Cәnubi Amerika mәdәniyyәtlәrinin Dasein`i ayrıca sahәyә çıxarılır. Duginin fikrincә, “Asiya, Afrika vә Okeaniya özlәrinin hәr bir regionunda ecazkar etnik, mәdәni, intellektual vә ekzistensial özünәmәxsusluğa, tәkçә çalarların deyil, hәm dә rәnglәrin, fiqurların, fikirlәrin vә nәzәriyyәlәrin son dәrәcә zәngin plürallığına malikdir. Ona görә dә geosofiya xәritәsinin tәrtibi Yer kürәsinin insan yaşayan hәr hansı yerindә-istәr texnoloji cәhәtdәn inkişaf etmiş mәdәniyyәtlәr arasında, istәrsә dә, yeni antopologiya cәrәyanının (“mәdәniyyәt” cәrәyanı F.Boas mәktәbi, “sosial” cәrәyan-B.Malinovski mәktәbi, “struktur” cәrәyanı-K. Levi-Stross mәktәbi) nümayәndәlәri tәrәfindәn zәnginliyi, rәngarәngliyi vә orijinallığı aşkara çıxarılmış arxaik cәmiyyәtlәrin, etnosların vә tayfaların arxipelaqlarında davam etdirilә bilәr. 

Duginin fikrincә hәr bir mәdәniyyәt (sivilizasiya) özünü dünyanın vertikal modelindә orta müstәvi kimi düşünür. Lakin Yerin bütün nöqtәlәri vә müvafiq surәtdә bütün etnoslar vә mәdәni zonalar üçün düzgün olan bu vertikal ortalıq “etnosentrum”mәntiqinә görә (hәm böyük sivilizasiyaların baxışlarında, hәm dә kiçik vә arxaik tayfalar arasında hökmәn rast gәldiyimiz kimi, xalqın yaşadığı mәkanı Yerin horizontal mәkanının mәrkәzindә yerlәşdirmәklә bağlı olan sabit mifoloji praktikaya görә) әtrafdakı bütün fәrqli mәdәniyyәtlәr vә xalqlar ilә tәzad tәşkil edәrәk, horizontal müstәvidә dә tәsdiqini tapır( “etnosentrizm”fenomeni).

...Mәrkәz әtraf әrazilәrә nisbәtәn fәrqli vә nadir xarakteristikalara malik olan xüsusi mәkan kimi müәyyәn edilir. Odur ki, horizontal mәrkәzlәrin plürallığı mәsәlәsi “mәdәni nisbilik” vә ya etnosentrumların çoxluğu problemini törәdir. “Hәr bir mәdәniyyәt bunu әsas götürür ki, intellektual Kainatın mәrkәzindә mәhz o yerlәşir”.

Dugin hәr bir mәdәniyyәtin öz nadirliyinin, universallığının interperatasiyasına vә tәsdiq edilmәsinә cәhd etdiyini yazır. Bu zaman mәdәniyyәtin Loqosu vә onun әsasında dayanan Dasein başlanğıc nöqtәsi vә nümunә kimi götürülür. Bu yolla etnosentrum formalaşır. İnsan hansı etnosentruma aiddirsә, Loqosun hәmin variantını (demәk olar, hәmişә hәmin etnosentruma vә ya hәmin etnosentrumda normativ sayılana xas olan variant- mәsәlәn, rus “qәrbçilәri” vә ya asiya “qlobalçıları” üçün Avropa kimi) da “universal”, “aşkar”, “Sözsüz başa düşülәn”, “әn yaxşı” hesab edir. Hәr bir sivilizasiyanın (mәdәniyyәtin) strukturunu dәqiq tәfsir etmәk üçün biz özümüzün etnosentrik tәsәvvürlәrimizi onlara proyeksiya etmәkdәn imtina etmәliyik... 

Bizim sivilizasiyaya mәxsus qiymәtlәndirmә metodlarını vә meyarlarını bütün qalan mәdәniyyәtlәrin tәfsiri üçün universal şkala saymağa sövq edәn öz “etnosentrizmimizi”kәnara qoymalıyıq. Odur ki, mәkanı strukturlaşdıran etnosentrumun semantik strukturuna zidd olaraq öz müstәsnalığımızdan vә impulisit üstünlüyümüzdәn imtina edәrәk, etnosentrumların çoxluğunu vә keyfiyyәtcә bәrabәrliyini irәlicәdәn mümkün hesab edәrәk, onların hәr birinin öz mәdәni topikasına malik olmaq hüququnu tәsdiq etmәli vә bu topikaya onun ekzistensial strukturunu dәrk etmәk istәdiyimiz dәrәcәdә şәrik olmalıyıq. 

Duginin fikrincә, digәr mәdәniyyәtlәr dә eyni dәrәcәdә etnosentrikdir vә öz mәdәniyyәtimiz qәdәr “universallıq”, “eksklüzivizm” vә “aşkarlıq” iddiasında ola bilәr....Bizim Yeganә çıxış yolumuz Dasein`lәrin plürallığına әsaslanan etnosentrumların çoxluğunu bilәrәkdәn qәbul etmәkdir, özü dә bunu nәzәrә almaqla ki, hәmin Daseinlәrin hәr biri mәhz özünün (özgәninkinin deyil) mәrkәziliyinin vә müstәsnalığının implisit tәsdiqi üzәrindә qurulur. Mәdәniyyәtin koduna nüfuz etmәk üçün biz onun ekzistensional qaydalarını qәbul etmәliyik. 

Duginin fikrincә, mәhz buna görә dә, dünya mәdәniyyәtlәrinә “universium” deyil, “plüversium” aspektindәn yanaşmalıyıq” Plüversium konsepsiyası Tarix içindә gәlmiş keçmiş bütün sivilizsiyaların (Türk sivilizasiyasının) varlığının tәsdiq vә tәsbit edilmәsini, dünyanın Avropasentrist baxışla Qәrb vә Qeyri Qәrb bölgüsünün inkar edilmәsini әsaslandıran, XXI әsr kürәsәl sistemindә bütün sivilizasiyaların bәrabәrhüquqlu әmәktaşlığına çağırış edәn, Qәrb mәrkәzli imperialist sistemin kültürәl, kürәsәl hegemonyasına son qoyulmasına fәlsәfi zәmin hazırlayan ontoloji baxışlar sistemidir.

Türkiyә Prezidenti Rәcәb Tayyib Әrdoğan “Daha adil bir dünya mümkün” kitabında, әslindә Duginin Plüversium (Sivilizasiyaların bәrabәrhüquqlu әmәktaşlığı) ideyalarını inkişaf etdirmiş, Qәrb sivilizasiyasının hegemonluğunda qurulmuş kürәsәl sistemin Yer üzünü Xaosa vә Ekaloji böhranlara sürüklәdiyini qeyd etmiş, bu sistemin dәyişmәsinә çağrış etmişdir: “Adil vә daha sürdürülәbilir bir kürәsәl barışın tәmini üçün çox kültürlülüyü vә çox qütblülüyü yansıtan bir BMT-yә ehtiyac vardır. Dünya nә tәk qütblü, nә dә iki qütblüdür, nә hakim bir kültürün nә dә bir neçә imtiyaz sahibi aktorun külütürәl hegemonyası altındadır. Çox qütblü, çox mәrkәzli, çox kültürlü, daha kapsayıcı vә adil bir dünya inşa etmәk mümkündür. Belә bir dünya üçün ilk adres BMT-dir. Barışın, İstiqrarın, әdalәtin vә etkin kürәsәl idarәetmәnin yolu, BMT-nın islahatıdır. BMT islahatı, özәlliklә Tәhlükәsizlik Şurası Tәşkilatının yenidәn formalaşdırılması, әlbәttә bütün dünya ölkәlәrinin uzlaşması ilә hәyata keçirilәcәkdir. Biz Türkiyә olaraq, bu çәrçivәdәki tәklifimizi uzun zamandır ifadә edirik vә bütün ölkәlәrin müzakirәsinә tәqdim edirik. Çözüm önәrimiz isә, “Dünya beşdәn böyükdür” ifadәsindә әks olunan, BMT Tәhlükәsizlik Şurasının quruluşunun dәyişdirilmәsini mәrkәzә alan bir perspektivin hakim qılınmasıdır. Tәhlükәsizlik Şurasının qitәlәri, inancları, kökәnlәri vә kültürlәri әn adil şәkildә tәmsil edәcәk bir tәşkilata çevirәcәk şәkildә yenidәn qurulması, çözüm vә kürәsәl barışın tәsisi üçün devrimsәl bir addım olacaqdır”.

Әrdoğan Amerika-Avropa liderliyindә bir qütblü dünya sisteminin qurulmasının qeyri mümkünlüyünü Kürәsәl Әdalәt sorunu, uluslararası terrorizm sorunu, İslamafobiya, Kapsayıcılıq vә Tәmsil sorunu, Kürәsәl İdarәetmә vә liderlik sorunu, BMT-nin legitimlik sorunu başlıqları altında әsaslandırmış, bir qütblü dünya quruculuğuna qarşı çox qütblü dünya quruculuğuna çağırış etmişdir.

Әrdoğan “Dünyanın böyük problemlәrlә qarşı-qarşıya qaldığı bir dövrdә insanlığın taleyi sınırlı saydakı ölkәnin kefinә buraxıla bilmәz” “İnsanlığı, beş ölkәyә mәhkum etmәyә kimsәnin haqqı yoxdur. Bütün dünyanın, bütün ölkәlәrin orada söz sahibi olduğunu görmәmiz vә göstәrmәmiz gәrәkir” deyәrәk, “ Sadәcә beş ölkәnin bütün dünyanın qәdәrini müәyyәnlәşdirәcәk mәsәlәlәrdә qәrar vermәsi nә әxlaqi,nә adildir. Dünya beşdәn böyükdür” çağırışları ilә bir qütblü Qәrb hegemon sisteminә qarşı çıxmış, Çox qütblü dünyanı daha adil bir dünya hesab etmişdir. Әrdoğan daha adil bir dünya quruculuğu üçün uluslararası sistemdә ikili standartların ortadan qalxması vә bu mәqsәdlә BMT-nın çoxqütblü dünya quruculuğuna dәstәk verәn bir quruma çevrilmәsi zәrurәtini yazmışdır.

2. Çindən Adriatikədək geniş sahədə məkan-kültür ilişkisi, zehin hinterlandı, iqlim, topoqrafiya, istehsalistehlak əlaqələri, sosial psixalogiya, inanc, davranış formaları, təbiət və əşyanı qavrama biçimlərinin bir bütünü olan Turan-Türk sivilizasiya Hinterlandı 350 milyon türkün yaşadığı 10 milyon kv.km – lik bir coğrafiyanı əhatə edir. 

Türklər, tarix boyu bu coğrafiyada İslam öncəsində və ortaçağ İslam dönəmindən günümüzə qədər çox saylı boy və qolları vasitəsilə - Hun imperatorluqları (Asiya Hunları, Qərb-Avropa Hunları, Orta Şərq Hunları), Tabğac Dövləti, Göytürklər ( I Göytürk Xaqanlığı, Şərqi Göytürk Xaqanlığı, Qərbi Göytürk Xaqanlığı, II Göytürk Xaqanlığı), Uyğurlar (Uyğur Xaqanlığı, Kançou Uyğur Dövləti, Şərqi Türküstan Turfan Uygur dövləti), Qırğızlar, Türgişlər, Oğuzlar, Sabar Dövləti, Avar Xaqanlığı, Xəzər Xaqanlığı, Peçeneqlər, Uzlar və Kuman Qıpçaqları, Bulqar- Oğurlar ( Böyük Bulqariya, Dunay Bulqar Dövləti, İtil-Volqa Bulqar Dövləti), 14 imperatorluq, 400 irili xırdalı dövlət, xanlıq, bəylik sistemləri qurmuşlar. Orta çağ İslam dönəmində, XVI əsrdən etibarən Türk xalqları geniş coğrafiyalara- Hindistan, orta və ön Asiya torpaqlarına- Anadolu, İran, Ərəb Yarımadası, İndiki Rusiya Torpaqları, Afrika coğrafiyalarına yayldığı üçün bifurkasiya (haçalanma, bir neçə qollara ayrılma) prosesi keçirmiş, Hindistanda Babur, İranda Qəznəvi, Səlçuklu, Elxanlı, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvi, Avşar, Qacar, Anadoluda Osmanlı, Xəzəriin quzeyindən başlamış Volqa-UralSibirə qədər yayılmış Qızıl Orda imperatorluqları quraraq Türk sivilizasiyasını kürəsəl sosio-kültürəl super sistem, kürəsəl güc səviyyəsinə çatdırmışlar. 

Abbasilərdən başlayaraq XX əsrin əvvəllərinə qədər Türk Loqosu İslamla sintez olunaraq, unikal Türk-İslam sivilizasiyasını qurmuş və yüksəltmişlər. Türk Loqosu min il sosio-kültürəl super sistem kimi üç qitəyə hökm edən kürəsəl güc olmuşdur. Lakin təəssüflər olsun ki, sivilizasiya tədqiqatçıları Türkofobiya duyğularına qapılaraq Türk irqinin bu yüksəlişini, bu tarixi-sosioloji-bioloji passionar vəcdi görməzdən gəlmiş, Türk sivilizasiyasını İslam öncəsi və islam dövrü də daxil olmaqla təşəkkül tapan müstəqil mədəni tarixi tip kimi deyil, İslam sivilizasiyasını təşkil edən mədəni seqmentlərdən biri kimi, sistemyaradıcı alt ünsür kimi nəzərdən keçirmişlər. Lakin təəssüflər olsun ki, günümüzə qədər Türk Sivilizasiya Hinterlandında Türk millətini, Türk Sivilizasiyasını çöktürən çox saylı projelər həyata keçirilməkdədir. 

Əgər Türk sivilizasiyası 1571-ci ildən əsası qoyulan, XVIII əsrdən isə gerçəkləştirilməyə başlanan Rusiya və İngiltərə arasında formalaşan Böyük Oyun siyasəti nəticəsində çöktürülməyə, parçalanmağa başlandı. XVIII əsrdən etibarən, Türk sivilizasiya hinterlandının parçalanması, Türklərin Yaxın və Orta Dogu cografiyasından silinməsi prosesi XVIII əsrdə Avropada formalaşmış “Hind-Avropa irqinə məxsus xalqların dünya liderliyi –Ariya irqçiliyi ”, Pyotrun “Vəsiyyətnaməsi”, Yekatrinanın “Şərq Layihəsi”, Rusiya və İngiltərənin “Böyük Oyun” siyasəti doktrinləri ilə həyata keçirilirdisə, XX əsrdən etibarən isə ABŞ-Avropa Birliyi rəhbərliyi ilə “Böyük Orta Dogu “ projesi adı altında həyata keçirilir.(Əfqanıstan, Suriya, Ermənistan, İran, Iraq).

Yaxın və Orta Şərq cografiyalarında məskunlaşaraq, imperatorluqlar, bəyliklər, ulus dövlətləri quran Türklərin hakim olduqları ərazilər Çin, Rusiya və İngiltərə tərəfindən bölünmüş (Çin 1949 –cu ildə Doğu Türküstanı işğal etmişdir, Rusiya 1552-2022-ci illərdə Qızıl Orda İmperatorluğunu işğal altında tutmaqdadır. İranda 1925-ci ildən Farslar Türk dövlətini ələ keçirmişlər), Türk cografiyasının daralması prosesi getmişdir. XVIII əsrdən etibarən bu proses İngiltərə və Rusiya rəhbərliyi ilə, hazırda isə Amerika, Avropa və İzrail rəhbərliyində üç mərhələli aparılmaqdadır.

1.İmperatorluqların (Qızıl Orda, Osmanlı, Qacar, Babur) dagıdılmsı və ərazilərinin bölüşdürülməsi.Türk dövlətlərinin ləğv edilməsi, türklərin hakimiyyətinə son verilməsi və ikinci qurup azınlıq halına salınması. Hind-Avropa qrupuna məxsus xalqların türk cografiyalarında dövlətlərinin qurulması prosesinin aparılması (Fars, Erməni, Kürd).

2. XX əsrin sonlarından etibarən, Türk Ulus Dövlətlərinin dagıdılmasına cəhd edilməsi. Türkiyədə erməni, kürd, aysor, ərəb azınlıqlarından istifadə edərək, Türkiyənin kürd, erməni, yunan dövlətlərinə parçalanması projelərinin gündəmdə tutulması.

3.Dövlətlərini itirərək azınlıq durumuna salınmış türklərin assimilyasiya, etnik təmizləmə və soyqırıma ugradılması ilə torpaqlarının mənimsənilməsi ( Ermənistan ,Əfqanıstan, Suriya, İraq, İran, Çin, Rusiya). Yaxın və Orta Şərq cografiyalarının bölünməsində XX əsrin əvvəllərinddə İngiltərə-Fransa-Rusiya baş rol oynayaraq, min illərdir bu cografiyaya hakim olan türklərin buradan silinib atılması üçün erməni, aysor (assurr), serb, ərəb, fars xalqlarını türklər əleyhinə istifadə edirdilər. 

Beləliklə aydın olur ki, Rusiya və İngiltərə arasında Formalaşan "Böyük Oyun Siyasəti"nin tərkib hissəsi olan "Böyük Orta Doğu projesi"nin (Orta Doğunun paylaşılması projesi) birinci dönəmi (1850-1918) Türklərin məğlubiyyəti ilə bitdi. Babur, Qacar, Osmanlı İmperatorluqları çöktürüldü (İran, Xorasan, Hindistan, Qafqaz, Ərəb yarımadası, Afrika, Şərqi Avropa-doğu Romaya yayılmış türk yenildi). Türk Milləti Balkanlarda, Ərəbistanda, Hindistanda, Türküstanda, Qafqazda, Şimali Afrikada-Misirdə, Anadoluda soyqırım və köçə məruz qaldı. Torpaqları İşğal edildi. Parçalandı.

Orta Doğu Projesinin günümüzdə davam edən ikinci dönəmində isə (1980- 2050) İraq, Suriya, İran və Türkiyənin də parçalanacağı, buradakı Türklərin soyqırıma uğradılacağı, böyük Kürdüstan, böyük Ermənistan, böyük İzrail, böyük Yunanıstan yaradılacağı projesi gündəmdədir. Aydındır ki, əgər XX əsrdə Türk sivilizasiya hinterlandında siyasi xəritələr İngilltərə-Rusiya arasında gedən “Böyük Oyun” adlı siyasi rəqabət əsasında İngilis, Rus, Fransız, Çin nüfuz dairələrinə uygun cızılmışdısa, XXI əsrdə isə bu cografiya ABŞ –İzrail və Avropa birliyinin maraqları əsasında yenidən bölünərək paylaşılmaqdadır. 

Əslində “Böyük Oyun siyasəti” bu gün də davam etməkdədir. "Böyük Oyun", yüz ildən artıq bir dövrdə Ortadoğuda Rusiya və İngiltərənin oynadıqları siyasi oyunun adıdır. İngiltərə kraliçası Victoria "Böyük Oyun"u “dünyada Rus ya da İngilis üstünlüyü problemi” kimi xarakterizə etmişdir.

Hindistanda və İranda İngiltərə təmsilçisi olmuş George Curzon isə belə demişdir: “Türkistan, Əfqanıstan, Xəzər Çevrəsi, Qafqaz, İran-bu adlar mənim üçün çox böyük uzaqlıqları ağla gətirməkdədir- bunların dünyaya hakim olma oyununun oyuncaqları olduğunu etiraf etməliyəm”. 

Avropalı tarixçi D.Fromkin "Böyük Oyun" siyasəti haqqında yazır: “Avropalı güclər XV və XVI Yüzillərdə dəniz yollarını kəşf etdikdən sonra dünyanın geri qlan bölgələrini müstəmləkə etmək, paylaşmaq üçün bir birilə yarışa girmişdilər. Orta Doğunun paylaşılması oyunu XX əsrdə iki dünya müharibəsi ilə nəticələnmiş, Türk sivilizasiya hinterlandı olan Orta doğu ölkələrində bu gün də davam edən qtisadi, siyasi, kültürəl böhranlar və xaos doğurmuşdur. Bu gün də Türk Sivilizasiya Hinterlandında bütün ortodoksları birləşdirməyi hədəf alan Çarqrad mərkəzli III Roma doktrini, Böyük Panslavyanist Avrasiya Projesi, Suriya, İraq, Türkiyə, İran və  Azərbaycanı bölməklə yaradılması nəzərdə tutulan Böyük Kürdüstan Projesi, Xəzər, Qaradəniz, Ağ dəniz arası bölgələrdə qurulması xəyal edilən Böyük Ermənistan Projesi, İran, Əfqanıstan-Tacikistan, Pakistan, Şimali Qafqaz, Bəsrə Körfəzinə qədərki torpaqları birləşdirməklə yaradılacaq böyük Aryan-Fars projesi, Böyük Yunanıstan Projesi, Doğu Türküstanla bərabər, batı Türküstanı da işğal edərək Çinə qatmaq istəyən “Çinin Batı Bölgə Teorisi”, Türkiyənin Dəclə və Fərat çayları bölgəsini Vəd edilmiş Torpaqlara qatmaq istəyən Böyük İzrail Projesi, Avropanın Min İlin İntiqamı-Bizansın Bərpası kimi bölücü, qanlı projelər həyata keçirilməkdə, çox saylı kürd-erməni-fars ideoloji-siyasi terror təşkilatları aktiv şəkildə Türk dövlətlərinə qarşı savaş aparmaqdadırlar.

Əgər 1571-ci ildən 1918-ci ilə qədərki birinci Orta Doğu Projesi nəticəsində Türk dövlətləri və mədəniyyətləri çöktürüldüsə, günümüzdə həyata keçirilən Amerika mərkəzli ikinci Böyük Orta Doğu projesində Türklərin bu coğrafiyadan tamamilə silinməsi planlaştırılmaqdadır. Bu gün Çin, İran, Rusiya öndərliyində-Moskva, Pekin, Tehran üçkənində sıxışıb qalmış Türk Sivilizasiya Hinterlandında 150 milyon türk müstəmləkə altında Ruslaşma, Farslaşma, Çinliləşmə kimi assimilyasiya siyasətlərinin, projelərinin qurbanına çevrilmişlər. 

Türk Dövlətlər Təşkilatının yaradılması ilə, sosio-kültürəl super sistem kimi min il kürəsəl güc olaraq Asiya, Afrika və Avropa qitələrindəki siyasi və mədəni proseslərə dərindən nüfuz edən, yön verən Türk Loqosunun XXI yüzil tarixi proseslərinə yenidən daxil olması çağı başlanmışdır. 

XXI əsr Kürəsəl güc olan Qərb dünyasının (Avropa və Amerika) Avropa sərhədlərinə çəkilməsi, lokalizə edilməsi çağıdır. Türk-Turan dünyasının güc mərkəzi kimi yenidən şəkillənməsi çağıdır.

Məhz buna əsaslanaraq türkiyə Xarici İşlər Naziri Mövlud Çavuşoğlu öz çıxışında demişdir. “Biz eyni kökdən bəslənən bir ulu ağacın eyni budaqlarıyıq. Köklərimizi unutmadan birliyimizi bərkitdikcə, beynəlxalq gücümüzü artıracağıq”.

İnanırıq ki, TDT-nın qəbul etdiyi “Türk Dünyası Vizyonu-2040” proqramı çərçivəsində Türk Dünyasında ortaq Əlifba, ortaq Dil, ortaq Tarix, ortaq Təhsil Proqramı, Ortaq hüquq kodeksləri, ortaq ədəbiyyat, fəlsəfə, kültür, gömrük, bazar, iqtisadiyyat, xarici siyasət, ordu, təhlükəsizlik stratejiləri formalaşdırılacaq, çox qütblü dünyada Türk sivilizasiyası kürəsəl güc və qütblərdən birinə çevrilməklə böyük Atatürkün vəsiyyətini gerçəkləştirəcəkdir.

Ey Türk milləti! Sən yalnız qəhrəmanlıq və cəngavərlikdə deyil, mənəviyyat və sivilizasiyada da insanlığın şərəfisən. Tarix yaratdığın sivilizasiyaların öygüləri ilə doludur. Varlığına qəsd edən siyasi və ictimai amillər bir neçə əsrdir yolunu kəsmiş və yürüşünü çətinləşdirmiş olsa da, on minillik fikir və mədəniyyət mirası ruhunda saf və tükənməz bir qüdrət halında yaşayır. Yaddaşında minlərcə ilin xatirəsini daşıyan tarix, sivilizasiya mərhələsində layiq olduğun yeri sənə barmağı ilə göstərir. Oraya yürü və yüksəl. Bu sənin üçün həm bir haq, həm də bir borcdur olunmuşdur. 

Nәticә 

Yer Planetində mövcud olan Mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların qorunması, inkişafı və sivilizasiyalararası güc tarazlığına əsaslanan bərabərhüquqlu dialoq və əməkdaşlığın qurulması XXI əsr siyasətinin əsas prioriteti olmalıdır. Qərb sivilizasiyasının Yer üzərində dominantlığı və digər sivilizasiyaları qloballaşdırma adı altında standartlaşdırılması, homojenləşdirilməsi prosesi digər sivilizasiyaların inkişafına mane olan amildir və sivilizasiyalararası konfrantasiyalara səbəb olmaqdadır. Artıq Bəşəriyyət homojenləşmə çağından Plüversium çağına və Plüversium çağından Metasivilizasiya çağına qədəm qoymaqdadır. 

Mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların bərabərhüquqlu inkişafının təminatı, insanların fəlsəfi düşüncəsində və dünyagörüşündə “müxtəliflik zənginlikdir”, “plüralist vahid Planet”, “çoxluqda birlik”, “Sistem və elementlər arası qarşılıqlı münasibətlər”, “sinergetik təfəkkür” anlayışlarının mənimsənilməsindən və tətbiqindən keçir. XXI əsrdə çoxmədəniyyətlilik, çoxsivilizasiyalılıq paradiqması, bütün bəşəriyyətin birgə tarazlı tərəqqisinə əsaslanan humanist dünyaquruculuğunun əsasını təşkil etməlidir. Türk –Turan sivilizasiyasının da təmsil olunduğu çoxmədəniyyətlilik, çoxsivilizasiyalılıq tarixən olduğu kimi, müasir dünyanın da mövcudluq şərti olmalıdır və “Bizim ümumi gələcəyimiz” – “Dünya həmrəyliklə yaradılır” (Opus solidarietatis pax) formulası əsasında mədəniyyət və sivilizasiyaların harmonik vəhdətinin inkişafı ilə motivləşməlidir”.

Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) regional geosiyasi balanslaşdırma strategiyalarını müəyyən edir. Orta Dəhliz Avrasiya regionunda bir çox dövlətlər üçün mühüm tranzit marşrutudur. O, Çin və Avropa İttifaqının (Aİ) konteyner dəmir yolu yük şəbəkələrini Mərkəzi Asiya, Qafqaz, Türkiyə və Şərqi Avropa vasitəsilə birləşdirir. Orta Dəhliz Çindən Türkiyəyə, eləcə də Avropa ölkələrinə və əks istiqamətdə yük daşımalarının artmasına töhfə verir. Bu dəhlizlə hərəkət edən blok qatarı Çindən Avropaya yükləri orta hesabla 20-25 günə çatdırır və bu, nəqliyyat dəhlizinin əsas üstünlüklərindən biridir.

Milli.Az Orta Dəhlizin inkişaf perspektivləri və əsas layihələri ilə bağlı "Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu" Beynəlxalq Assosiasiyasının baş katibi Qaydar Abdikərimovun AZƏRTAC-a müsahibəsini təqdim edir:

- Orta Dəhliz Şərqdən Qərbə yüklərin daşınmasında mühüm marşrutlardan biridir. Bu marşrut çərçivəsində əməkdaşlığın inkişaf perspektivlərini necə qiymətləndirərdiniz?

- Hazırda Mərkəzi Asiya ölkələri və Qafqaz ölkələri üçün Orta Dəhliz böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bildiyiniz kimi, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan "dənizə çıxışı olmayan ölkələr" statusuna malikdir. Gürcüstan vasitəsilə aparılan tranzit Azərbaycana kömək edir, lakin Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu amil əlavə problemlər yaradır. Bütün bu amillər bu marşrutun inkişafında öz izini qoyur. Və bu gün biz həqiqətən də bu marşrutun inkişaf etdirilməsinə ehtiyac olduğunu görürük. Marşrut çox unikal, tamamilə multimodaldır. Orta Dəhlizi daim böyüyən və inkişaf edən canlı orqanizm hesab etmək olar ki, bu da bu beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun uğurundan xəbər verir.

- Mərkəzi Asiya Regional İqtisadi Əməkdaşlıq Proqramı (CAREC) çərçivəsində Orta Dəhliz hansı imkanları təmin edir?

- Mərkəzi Asiya ölkələrinin istehsal etdiyi və ya istehlak etdiyi malların ixrac və idxal imkanları çox böyükdür. CAREC Proqramı çərçivəsində Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri, o cümlədən Azərbaycan vasitəsilə Çindən Avropaya nəqliyyat və tranzit marşrutlarını şaxələndirmək imkanı yaranır. Marşrutların şaxələndirilməsi ilə yanaşı, Orta Dəhliz Mərkəzi Asiya ölkələri, o cümlədən Qırğızıstan üçün də öz məhsullarını ixrac edə biləcək bir kanal kimi vacibdir. Dəhlizin ötürmə qabiliyyəti hazırda ildə təxminən 80 min konteyner təşkil edir, lakin ötürmə qabiliyyətini 111 min konteynerə, gələcəkdə isə 300 min TEU-ya çatdırmaq imkanı var.

- Hazırda Orta Dəhlizin yüklənməsi nə qədərdir?

- Bu ilin birinci yarısının yekunlarına görə, dəhlizimiz təxminən 50 faiz yüklənib, yük axını hələ tam dolmayıb və ehtiyatlar var. Biz bunun üzərində işləyirik və infrastrukturu yaxşılaşdırırıq. Gələcəkdə yeni çağırışlarla üzləşmək üçün nəqliyyat dəhlizinin imkanlarının təkmilləşdirilməsi istiqamətində birgə işi gücləndirmək lazımdır. Bizim marşrutumuz unikaldır, çünki biz iki nəqliyyat hüququnu birləşdirmişik - dəmir yolu və dəniz. Bizim digər marşrutlardan fərqimiz həm də ondan ibarətdir ki, Türkiyə, Şimali Afrika ölkələri və Avropa ölkələrinə yaxınıq.

- Marşrutdakı darboğazları aradan qaldırmağın yolları hansılardır?

- Marşrutu təkmilləşdirmək üçün həm "sərt", həm də "yumşaq" infrastruktura investisiya qoymaq lazımdır. Rəqəmsallaşma və tərəflər arasında təkmilləşdirilmiş kommunikasiya kimi "yumşaq" infrastruktura, eləcə də dəmir yolları, limanlar və terminallar kimi "sərt" infrastruktura investisiyalar 2027-ci ilə qədər Orta Dəhliz potensialının maksimum dərəcədə artırılması məqsədlərinə nail olmağa kömək edə bilər.

- Orta Dəhlizin inkişafı üçün əsas ilkin şərtlər hansılardır?

- Bu dəhlizin inkişafı çərçivəsində biz müəyyən konsepsiya qurmuşuq. Hazırda biz bu konsepsiyanı həyata keçirmək istəyirik. Konsepsiya 5C adlanır. Bura yüksək sürət, maya dəyəri (sabit qiymətlər), yaxşı xidmət, ətraf mühitin mühafizəsi, dəhliz boyu yüklərin təhlükəsizliyi və sabitlik daxildir. Bunlar bizim yaxın gələcəkdə həyata keçirmək istədiyimiz planlarımızdır.

- Yaxın gələcəkdə layihə ilə bağlı hansı planlar var?

- Digər proseslərlə yanaşı, biz Orta Dəhlizi də rəqəmsallaşdırmaq istəyirik. Artıq bu istiqamətdə işlərə başlanılıb. Vahid yükdaşıma platformasının yaradılmasında yaxşı irəliləyiş əldə etdik. Sinqapurun "Global DTC" şirkətinin iştirakı ilə biz universal platforma yaratmışıq və hazırda sınaqdan keçirilir. İdeya ondan ibarətdir ki, yükgöndərənlər müştərilərimizə təklif etdiyimiz logistika məhsullarını izləyə bilərlər. Bu həll Orta Dəhliz iştirakçıları arasında əlaqəni sadələşdirəcək və onun daşınması zamanı yüklərə çıxış imkanı verəcək. Layihə hazırda son mərhələdədir. Platformanın 2024-cü ilin sonuna kimi tam istifadəyə verilməsi gözlənilir. Bütün işlər başa çatdıqdan sonra Orta Dəhlizdə yük dövriyyəsi ildə 6 milyon tondan 10 milyon tona yüksələcək.

- Hazırda Azərbaycan və Gürcüstan potensial birgə sərhəd-keçid məntəqələrinin yaradılması üzərində işləyirlər. Bu, dəhlizin tutumuna necə təsir edəcək?

- Bu addım mütləq müsbət təsir göstərəcək, çünki biz müxtəlif sərhəd məntəqələrini keçərkən müəyyən çətinliklərlə üzləşirik. Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu layihəsini əvvəldən dəstəkləyən və dəhlizin formalaşdığı ilk günlərdən onun işində iştirak edən ölkələrdir. Dəhliz iştirakçıları Poti limanında bir neçə şəxsi terminal tikirlər ki, onların da məqsədi nəqliyyat proseslərini optimallaşdırmaqdır. Hazırda Batumi limanı yüklərin həcminin artırılması istiqamətində yaxşı inkişaf edir və yüklərin böyük hissəsi bu limandan keçir.

- Azərbaycan Orta Dəhlizin inkişafına necə töhfə verə bilər?

- Prezident İlham Əliyev ölkənin tranzit-nəqliyyat potensialının inkişafına xüsusi diqqət yetirir. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan Xəzər dənizində ən böyük beynəlxalq ticarət limanını tikib, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunu inşa edib, bütün beynəlxalq istiqamətlərdə nəqliyyat infrastrukturunu yeniləyib. Respublika Xəzər dənizində ən böyük ticarət donanmasına malikdir. Biz rəsmi Bakının dəstəyini həqiqətən hiss edirik. Azərbaycan regionun tamhüquqlu tranzit mərkəzinə çevrilir. Azərbaycan Orta Dəhlizdə əsas dövlətlərdən biridir. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Azərbaycanın qarşısına qoyduğu iqtisadi məqsədlərə nail olmağa xidmət edir. Azərbaycanda həyata keçirilən həmin infrastruktur layihələrindən fəal şəkildə istifadə olunacaq.

- Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsi Orta Dəhlizin keçid qabiliyyətinə necə təsir edə bilər?

- Zəngəzur dəhlizi işə düşən kimi biz onu Orta Dəhlizimizə daxil etməyə və onun üstünlüklərindən yararlanmağa çalışacağıq. Biz yükdaşıma müddəti baxımından qalib gələ bilərik. Düzdür, məsələ hələ ki, siyasi yolla həllini tapmayıb, amma gec-tez bütün bunlar gerçəkləşəcək. Biz onun üstünlüklərindən yük axınlarını birləşdirmək üçün istifadə edəcəyik. Çünki yükdaşımaları zamanla artacaq və biz müxtəlif yollarla işləyəcəyik.

- Qırğızıstana gəlincə, o, Orta Dəhlizin inkişafına hansı töhfə verə bilər?

- Qırğızıstan da bizə maraqlı olan ölkələrdən biridir. Biz də Qırğızıstana maraq göstəririk. Biz birtərəfli qaydada Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan və Gürcüstan vasitəsilə daşımalara şərait yaratdıq. Biz gözləyirik ki, Qırğızıstan tərəfi bizim dəhlizimiz boyu öz həcmlərini artıracaq.

- Assosiasiya yükdaşımalarda hansı maneələrlə üzləşir?

- 2022-ci ildə dünyada mövcud geosiyasi vəziyyətlə əlaqədar Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə yükdaşımaların həcmində kəskin artım müşahidə olundu. Bu, infrastruktur tıxaclarına, dəmir yolu hissələrində və marşrut boyunca dəniz limanlarında ləngimələrə səbəb oldu. İnfrastruktur məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq və marşrutun potensialını açmaq üçün Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə "Böyük maneələrin sinxron aradan qaldırılması və inkişafı üzrə 2022-2027-ci illər üçün TITR marşrutunun Yol Xəritəsi" təsdiqləyib. O, marşrutun hər bir hissəsində infrastruktur məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılmasına, keçid və daşıma qabiliyyətinin artırılmasına yönəlmiş tədbirlər kompleksini nəzərdə tutur. Regionda istənilən geosiyasi gərginlik bu və ya digər şəkildə bütün nəqliyyat dəhlizlərinə təsir göstərir. Biz onun üzvləri ilə assosiasiyada vahid şəffaf tarif şərtlərindən istifadə etməklə marşrutda yüksək keyfiyyətli xidmət yaratmağa çalışırıq.

- Orta Dəhlizin inkişafı türk dövlətləri üçün nə dərəcədə vacibdir və onlar bu istiqamətdə hansı tədbirlər həyata keçirirlər?

- Azərbaycan və Qazaxıstanın Orta Dəhlizin inkişafına verdiyi töhfə ölkələrin beynəlxalq logistika və iqtisadi əməkdaşlığı təkmilləşdirmək istəyini vurğulayır. Hazırda Azərbaycan, Gürcüstan, Qazaxıstan və Türkiyə Orta Dəhlizi fəal şəkildə təşviq edirlər ki, bu da onun gələcək inkişafına mühüm təkan yaradır. Bundan əlavə, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında ikitərəfli əməkdaşlıq, xüsusən də nəqliyyat və logistika sektorunda, hazırda yüksək səviyyədədir. Mövcud razılaşmaları praktiki şəkildə ən yüksək səviyyədə həyata keçirməklə bu səviyyəni qoruyub saxlamalıyıq.

“Məni izlədiyi üçün xalqıma təşəkkür edirəm. Ailə üzvlərimə, dostlarıma, yaxınlarıma, hamısına dəstək olduqları üçün “sağ ol” deyirəm”.

Bunu İdman.bizə Azərbaycan millisinin batut gimnastı Selcan Maqsudova deyib.

Paris-2024 Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizəni başa vuran təmsilçimiz təsnifat mərhələsindəki çıxışını qiymətləndirib: “Bu, mənim ilk Olimpiadamdır. Azərbaycan üçün batut gimnastikası tarixində ilk olimpiya lisenziyası idi. Artıq tarix yazılıb. Baxmayaraq ki, çıxışımdan çox da razı qalmadım. İnanıram ki, növbəti Olimpiya Oyunlarına – Los-Ancelesə lisenziya qazana biləcəm və orada bundan daha yaxşı çıxış edəcəm”.

İlk cəhdi istədiyi kimi alınmayan idmançımız ikinci çıxışının daha yaxşı olmasına da aydınlıq gətirib: “İlk çıxışımda yəqin ki, həyəcan var idi. Amma davam edə bilərdim. Bilmirəm nə isə oldu ki, dayandım, gedə bilmədim. Amma sevinirəm ki, ikinci çıxışımı sona çatdırdım. Bizim növdə hər iki çıxışda yıxılmaq bərbad nəticədir. Özü də Olimpiya Oyunlarında. Ona görə də toparlandım, ikinci çıxışımı sona çatdırdım ki, ölkəmi layiqincə təmsil edim”.

Qeyd edək ki, Selcan Olimpiadanı 10-cu yerdə başa vurub.