Kult.az AMEA-nın əməkdaşı, dosent Zaur Əliyevlə müsahibəni təqdim edir.

- İranda bir sıra rəsmi və dini şəxslər, eləcə də tarixçilər Gülüstan və Türkmənçay müqaviləsinin İranı parçaladığını düşünürlər. Bu iddialarda həqiqət payı nə qədərdir?

- Bu müqavilələr bağlanan zaman Azərbaycan İranın tərkibində olmayıb. Bunu birdəfəlik bütün dünya qəbul etməlidir. İran adlanan dövlət tarixdə olmayıb. Bugünkü İran deyilən ərazilər Səfəvilər, Əfşarlar və digər dövlətlərimizin əraziləri idi. “İran coğrafiyası” anlayışı yoxdur. Bu konkret türk coğrafiyasıdır və ora Azərbaycan xalqının, dövlətlərinin bazasını təşkil edən 32 türk tayfasının tarixin bütün dövrlərində yaşamış dədə-baba yurdudur. Müqavilələrə gəldikdə isə Azərbaycan ayrı-ayrı xanlıqlardan ibarət ölkə idi və mərkəzləşdirilmiş dövlət strukturu yox idi. Bu iki müqavilə də Qacar dövləti ilə Rusiya arasında Azərbaycanın bölüşdürülməsi xarakteri daşıyır. Sadəcə olaraq, bir xalqın, 32 tayfanın yurdu olan əraziləri iki dövlət - Rusiya İmperiyası və Dövləti-Qacariyyə öz arasında bölüşdürüb. Dövləti-Qacariyyənin də bu addımı atması Britaniyanın təsiri idi. Rusiyanı Hindistandan uzaqlaşdırmaq üçün türk torpaqlarını onlara verməyə razılaşıblar. 1813-cü ilin 12 oktyabrında “Gülüstan” sülh müqaviləsindən əvvəl Azərbaycanın ümumi ərazisi 480 min kvadrat kilometr olub. Müqaviləni Dövləti-Qacariyyə tərəfdən şahın vəkili Mirzə Əbdül Həsən xan, Rusiya tərəfdən isə Ratişev imzalayıb. 11 maddədən ibarət müqavilə ilə yurdumuz amansızcasına bölüşdürüldü, düşmənçiliyə son qoymaq üçün iki istilaçı ölkə bundan sonra “əbədi dostluq şəraitində yaşayacaqlarına” söz verdilər. 32 tayfanın bir hissəsi Arazın bir tərəfində, digəri isə o tərəfdə qaldı. Qacar şahı özünün və taxt-tac varisləri adından Qarabağ, Gəncə, Şəki, Şirvan, Dərbənd, Quba, Bakı xanlıqlarını və Talış xanlığının rus imperiyasının hakimiyyəti altında olan ərazilərini, həmçinin bütün Dağıstan, Gürcüstan (Şuragel vilayətiylə birgə), İmeretiya, Quriya, Minqreliya və Abxaziyaya çəkilmiş sərhəd və Qafqaz sərhəd xətti arasında yerləşən bütün ərazilərin və orada yaşayan millətlərin Xəzər dənizinə qədər rus imperiyasına məxsus olmasına razılığını bildirdi. Lakin bu, Rusiyanın işğalçılıq planlarının birinci hissəsi idi. 1828-ci il fevralın 9-da Təbriz yolunun üç verstliyində yerləşən kiçik Türkmənçay kəndində ikinci sülh sazişinin sonuncu iclası keçirildi. Fevral ayının 10-da “İsanın anadan olmasının 1828-ci ilində” gecə, münəccimin təyin etdiyi vaxtda, saat 12:00-da barışıq paktı imzalandı. Müqaviləni Rusiya tərəfindən İvan Paskeviç, İran tərəfindən isə Mirzə Əbdül Həsən xan imzaladılar. Müqaviləyə görə, İrəvan və Naxçıvan Rusiyaya verildi, Xəzər dənizi Rusiyanın daxili dənizi hesab edildi. Bundan sonra ermənilərin kütləvi surətdə Azərbaycan ərazilərinə köçürülməsi başladı və xüsusi köçürülmə komitəsi yaradıldı. 1828-1829-cu illərdə İrandan 40-50 min, Türkiyədən 90 min erməni Azərbaycana köçürüldü. Tanınmış rus tədqiqatçısı Şavrov ermənilərin Cənubi Qafqaza köçürülməsi prosesini araşdırdıqdan sonra 1911-ci ildə yazırdı: “Hazırda Cənubi Qafqazda yaşayan 1 milyon 300 min erməninin 1 milyondan çoxu bu diyarın yerli əhalisi deyil. Onları bura biz köçürüb gətirmişik”.

- “Əgər Gülüstan və Türkmənçay müqaviləsi olmasaydı, hazırki Azərbaycan əraziləri İranın tərkibində qalacaqdı” deyə bir fikir var.

- Nadir şahdan sonra İranda başıpozuqluq yenidən baş qaldırdı və Ağa Məhəmməd Şah Qacarın hakimiyyətə gəlməsinədək davam etdi. Şübhəsiz ki, yeni şah böyük sərkərdə və ziyalı idi. Üstəlik, Ağa Məhəmməd Şah Qacarın yeni dövlət yaratmaq məqsədinin “Fars-İran hökmranlığı”na heç bir aidiyyəti ola bilməz. Buna ən bariz nümunə Qacarın vahid dövlət ətrafında birləşmək naminə Urmiya Xanlığının xanı Əli xan Əfşara yazdığı məktubdur. Həmin məktubda Qacarlar dövlətinin qurucusu yazırdı: “Türk tayfaları Əfşarlar və Qacarlar bir-birilə müharibə aparmaqla ümumu düşmənin qələbəsi üçün imkan yaradırlar. Qacar tayfaları ilə ittifaq bağlamaqla Əfşar tayfaları öz vilayətlərinin müstəqilliyini qoruya bilərlər və heç kimin onların torpaqlarına hücum etməyə cəsarəti çatmaz”. Ona görə də hesab edirik ki, Ağa Məhəmməd Şah Qacar Əfşarların süqutundan sonra ortaya çıxan bütün xanlıqları, o cümlədən Cənubi Azərbaycan xanlıqlarını yeni dövlətın ətrafında birləşdirdiyi kimi, çox haqlı və təbii olaraq Şimali Azərbaycan da daxil olmaqla, Cənubi Qafqazı da bu birliyin, vahidliyin içində görmüşdü. Rusiyanı özünə düşmən bilməsi onun Şuşada rus agentləri tərəfindən qətl edilməsi ilə nəticələndi. Ondan sonra hakimiyyətə gələn şəxslər Əfşarlar kimi türk olsalar da, onlar Səfəvilər dövründə mövcud olmuş türklük əhval-ruhiyyəsini saxlamadılar, dövlətin xarakterini dəyişdirib Şah Abbasın dövründə başlanan fars ənənələrini davam etdirdilər. Dövlətin ideologiyası özünün türk-Azərbaycan mahiyyətindən uzaqlaşıb farsçılıq rəngini aldı. Ona görə də bu gün istər İran, istərsə də Avropa tarixçiləri Əfşarların hökmranlığını bir türk dövlətinin mövcudluğu kimi deyil, fars dövlətçiliyinin nümunəsi sayırlar. Doğrudur, Qacarların bir türk sülaləsi olmasını əsasən nə dünya tarixşünaslığı, nə də bölgənin türk, fars, ərəb və başqa tarixçiləri inkar etmirlər. Öncə, türk-moğol haklimiyyəti, ancaq əsasən Səfəvilər dönəmindən başlayaraq Qarabağın, Gəncənin, Şirvanın, Şəkinin, İrəvanın və onlara yaxın ərazilərin hakimləri Qacarlar olmuşlar. Buna görə bu müqavilələr olmasaydı, regionda Qacar dövləti qalacaqdı və nə Rusiya, nə Amerika, nə Britaniya, nə də Fransa kimi dövlətlər burada Rza şah kimi, Xomeyni kimi satqınların rəhbərlik etdiyi İran adlı dövləti yarada biləcəkdi.

- İran tez-tez Naxçıvana ərazi iddiası edir. Bu iddianın hansısa əsasları varmı və burada hər hansısa bir təhlükə törədilə bilərmi?

- Gəlin bu məsələyə qısa cavab verim. İran iqtisadi, siyasi və istənilən cəhətdən kiçik ölkələrə təsir edə bilər, amma Azərbaycana deyil, bunun üçün kifayət edən resurs və iradə yoxdur, çünki çoxlu daxili problemlər var və bu daxili problemlərdən də ən böyüyü 35 milyon azərbaycanlı və 10 milyona yaxın tarixən bizə bağlı türk xalqlarıdır. İran hansı səviyyədə nə danışır-danışsın, bu, sadəcə sözdür - öz daxili auditoriyasına hesablanmış sözlər.

Naxçıvan məsələsinə gəldikdə, bütün dünyada nüfuzlu alimlər təsdiq edirlər ki, buranın ən azı 7.500 il yaşı var və bu torpaqlarda türklər yaşayanda fars adlanan millətin adı heç bir qaynaqda, abidədə və yazılı mənbələrdə yox idi. Naxçıvanın nəinki əhalisi, daşı, torpağı belə türk qoxuyur. İranın bura iddia etməsi sadəcə mənasız söz yığnağıdır. Bu iddianı irəli sürənlər Xiyabanini, Səttərxanı, Pişəvərini yada salsın, bu, səslərini kəsməyə kifayət edər.

- Əli Xamenei tez-tez Gülüstan və Türkmənçaydan danışarkən, Qafqazın 17 şəhəri iddiasını ortaya atır, deyir ki, bu şəhərlər İrandan alınıb. Bu şəhərlər hansılardır?

- Qumdan və Tehrandan istiqamətləndirilən hədəflərə hesablanmış İrəvan (Ermənistan), Tiflis, Batumi, Sarvan (Marneuli), Rustavi (Gürcüstan), Dərbənd (Dağıstan), Beyləqan, Bakı, Bərdə, Gəncə, Quba, Şəki, Lənkəran, Salyan, Mingəçevir, Sumqayıt və Şuşa (Azərbaycan) şəhərləri daxil olmaqla, “Qafqazın 17 şəhəri” strategiyası İranın “Qafqaz siyasəti”nin əsas tərkib hissəsidir. Bütün bunları uzlaşdırmaq üçün “Aran” Mədəni Müəssisəsi adlı mərkəzi yaradaraq, həmin şəbəkələrin koordinasiya şəklində fəaliyyətini nizamlanır. İranın Tehran, İsfahan, Yəzd, Qəzvin, Qum, Ərdəbil, Məşhəd, Kirman, Mazandaran, Rəşt, Lahican, Şiraz və digər universitetlərində çalışan mütəxəssislər tərəfindən hazırlanan layihələr öncə XİN-ə və buradan isə “Aran” Mədəni Müəssisəsinə təqdim olunur. Bu proyektlərdə “Qafqazda iri şəhərlərin və onların çevrəsindəki coğrafi ərazilərin qədim İran torpaqları” mövzusu İranın televiziya və radio kanallarında, qəzet və jurnallarında uzun müddətdir ki, geniş şəkildə təbliğ olunur. Digər tərəfdən isə bu strategiya bütün orta məktəb və universitetlərin dərsliklərinə daxil edilibdir. Bununla da hər bir İran vətəndaşının beynində “Güney Qafqaz İranın tarixi coğrafi ərazisidir” fikri yaradıblar. Bunu illərdir edirlər, lakin 44 günlük müharibə və 24 saatlıq anti-terror əməliyyatı İran adlanan dövlətin gələcəyini şübhə altına alıb. Çox az adam bilir ki, Qarabağın 30 il işğalda qalması, Qərbin Azərbaycana kömək etməməsinin bir səbəbi də İranla NATO arasında olan gizli müqavilədir. İran NATO ilə münasibətlərdə güzəştlərə sadəcə bir səbəbə görə gedirdi: Qarabağın Azərbaycanın tərkibinə qatılmasına imkan verməməlidir. Çünki Azərbaycan öz ərazilərinə tam sahib olandan sonra İrandakı teokratik rejim üçün böyük təhlükələr ortaya çıxa bilərdi. Buna görə də İranda təhsil almış kadrların sayəsində Azərbaycan əhalisinin diqqəti Qarabağa deyil, daha çox “Fələstin məsələsi”nə yönəldilməli idi, “islam” və “Əhli-Beyt” pərdəsi altında xomeyniçilik Azərbaycan gəncləri arasında yayılmalı idi və s. Lakin onlar bu məsələdə ciddi uduzdular və bu gün Qarabağ qələbəsi şimallı-cənublu azərbaycanlıların qüruruna çevrildi. İranda dini hakimiyyət anlayır ki, onların sonuna az qalıb.

Artıq çox adam bilir və görür ki, islam dini adı altında İran mollakratiya rejiminin çoxsaylı ”mərasimləri” mövcuddur. Faktiki olaraq hər ay islamın ilkin çağında yüksək imtiyazları olan bir sıra xadimləri bəhanə edərək, məscidlərdə, mədrəsələrdə, bir sıra cəmiyyətlərdə mərasimlər keçirilir. Demək olar ki, Azərbaycanın hər yerində, hətta qədim torpağımız olan Borçalıda İran mollakratiya rejiminin dini təlim mərkəzlərində təhsil almış kadrlar “rövzəxanlıq” adı altında moizələr oxumaqla soydaşlarımızın cibini soyurlar. İslam dininə heç bir aidiyyəti olmayan mövhumatçı uydurma rəvayətlər söyləməklə, yalandan göz yaşları tökməklə və “dindoş”luq edərək ciblərini doldurur, insanların humanizmindən, dinə olan sevgisindən sui-istifadə edərək, onları iranyönlü zümrəyə çevirirlər. Soyğunçuluqla yanaşı, “şiə təriqəti” adı ilə soydaşlarımızı digər müsəlman əhalisinə qarşı yönəltməyi də hədəfləyiblər. Belə bir durum bəşəri faciənin dəhşətlərindən biridir. Bir yandan bilgisiz soydaşlarımızın cibini soy, digər yandan isə soydaş toplumlar arasında düşmənçilik yay. Elə Ermənistanın, Rusiyanın, Amerikanın, Birtaniyanın, Fransanın strateji hədəflərindən biri də budur. Lakin daha bunlar keçmir.

Ümid Partiyasının sədri İqbal Ağazadənin Axar.az-a müsahibəsi:

- Dünyanın bir çox ölkəsində siyasi partiyaların yaranma prinsipində ideologiya əks olunsa da, onların əksəriyyəti ideoloji mübarizə aparmır. Azərbaycanda siyasi partiyaların platformasındakı əsas ideoloji xətt nədən ibarətdir?

- Tamamilə doğru deyirsiz ki, dünyada siyasi partiyaların demək olar ki, heç biri ideoloji mübarizə aparmır. Ümumiyyətlə, dünya dövlətləri ideolji yox, daha çox hüquqi müstəvidə mübarizə aparır. Çünki istənilən ideologiya ona zidd olan qurumu, qrupu və təşkilatı da formalaşdırır. Dövlət ideoloji olanda mütləq onun müxalifəti də formalaşır, həm də dövlətə qarşı. Siz elə bilirsiz ki, ABŞ-da Demokratlarla Respublikaçılar fərqli ideologiya uğrunda mübarizə aparır? Təbii ki, yox, hər kəs ABŞ üçün çalışır. Buna görə də bu gün kim desə ki, biz ideoloji cəhətdən bu xətti tuturuq, bizim ideoloji yolumuz budur, yanlış olar. Dünyada və Azərbaycanda bütün siyasi partiyaların ideoloji təsnifatlarına diqqət yetirsək, görərik ki, klassik bölgüdə sol ideologiya əsas götürülür. Çünki seçici ilə, insanla işləyir. İnsan problemləri də daha çox sol bölgüyə düşür. Amma buna görə hər kəsi solçu elan etmək düzgün deyil. Bir siyasi partiya, hətta ifrat sağçı, mühafizəkar, sağ mərkəzçi partiyalar seçicinin maraqlarından və sosial mənafeyindən kənar şüar səsləndirəndə səs toplaya bilmir. Buna görə də bu tarixi təsnifat və bölgü artıq arxivə verilib.

- Qarabağın azad olunması Azərbaycanda partiyaların platformasının məzmununu və siyasi-ideoloji xəttini hansı istiqamətdə dəyişdi?

- Qarabağ heç vaxt siyasi ideologiya olmayıb. Qarabağ milli problem olub və siyasi partiyalar bu və ya digər şəkildə, hər hansı bir platformada bu problemin həlli yollarını göstəriblər. Qarabağ probleminin həll olunması Azərbaycanda siyasi institutların yükünü azaldıb.

- Azərbaycanda siyasi partiyalar üçün bundan sonra hansı dönəm başlayır?

- İlham Əliyev beynəlxalq konyukturadan düzgün, böyük məharətlə istifadə edərək, Azərbaycanı 200 illik bir problemdən qurtardı. Qarabağ problemi olmayacağı təqdirdə siyasi partiyalar üçün fəaliyyət göstərmək daha asandır. Siyasi partiyalar bundan sonra birbaşa seçiciyə xitab edəcək. Azərbaycan vətəndaşlarının sosial cəhətdən güvənli yaşayışını təmin etmək, təhsilini, səhiyyəsini yaxşılaşdırmaq, milli təhlükəsizliyinin prinsiplərini həm coğrafi, həm də demoqrafik təhdidlərdən qorumaq, Ordunu gücləndirmək və yüksək hazırlıq vəziyyətində saxlamaq hədəflərimizin əsasını təşkil edir. İndi siyasi partiyaların fəaliyyəti üçün daha açıq bir meydan yaranıb. Partiyalar bu sahədə özünü göstərməlidir. Qarabağın azad olunması siyasi partiyaları böyük bir yükdən xilas etdi.

- Qarabağdan sonra əsas hədəf nədir?

- İndi daha çox Böyük Qayıdış - Azad olunmuş torpaqlara insanların köçürülməsi, onların sosial rifah halının yaxşılaşdırılması, iş yerlərinin açılması müzakirə oluna bilər. Lakin böyük hədəf - hüquqi dövlətin yaranması və təşəkkül tapmasıdır. Təbii ki, bu istiqamətdə siyasi partiyaların fərqli baxışları ola bilər. Hakim Yeni Azərbaycan Partiyası sosial problemlərin həlli, hüquqi dövlətin, demokratiyanın təşəkkül tapması, söz azadlığının qorunması istiqamətində platforması ilə, Ümid Partiyası isə baqşa bir platforma ilə çıxış edə bilər.

Bu, ideoloji fərq yox, problemlərə fərqli tərəfdən yanaşma formasıdır. Siyasi partiyaların indi hədəfi dövləti sərhədləri çərçivəsində qorumaq, hüquqi dövlət halına gəlməsinə nail olmaq, daxildə insanların sosial vəziyyətlərinin yaxşılaşdırlmasıdır.

- Qarabağın işğaldan azad olunması qalib xalq olaraq milli kimliyimizin formalaşmasına necə təsir edəcək?

- Əlbəttə ki, məğlub olaraq milli kimlik formalaşdırmaq çox çətindir. Çünki milli kimliyin formalaşması prosesində təkcə dövlətin müstəqil olması faktoru deyil, digər faktorlar da rol oynayır. Sovet dövründə nə qədər basqılar olsa da, xalqımız milli kimliyimizi sıradan çıxmağa qoymadı. Burada Hüseyn Cavidin, Əhməd Cavadın, Üzeyir Hacıbəylinin, sonrakı mərhələlərdə Bəxtiyar Vahabzadənin, Xudu Məmmədovun, Sabir Rüstəmxanlının çox böyük rolu var. Məsələn, ədəbiyyat, musiqi, tarixi filmlər milli kimlik üçün obraz yaradır. Ötən əsrin 70-ci illərində Sovet dövrünün azacıq imkanları çərçivəsində “Babək”, “Dədə Qorqud”, “Qanlı zəmi”, “Axırıncı aşırım”, “Koroğlu” kimi tarixi filmlərlə milli kimliyimizi formalaşdıra bildik.

Qarabağın azad olunması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası milli kimliyin formalaşması istiqamətində yeni bir mərhələ açdı. Millət özünə güvənir, bu qalibiyyət insanları yeni qəhrəmanlıq əsərləri yaratmağa sövq edir. İndi bizim istinad edə biləcəyimiz minlərlə qəhrəmanımız var.

Bu qəhrəmanlar hər birimizin qohumu, tanışı, qonşusudur və gənclərimiz bu qəhrəmanlara oxşamaq istəyir. Gənclərimizin qəhrəmanlara oxşamaq istəməsi isə milli kimliyimizi formalaşdırır.

- Azərbaycan müstəqillik tarixində ilk dəfə olaraq ərazisini tam bərpa etdi, sərhədlərinə çıxdı və bütöv halda seçki keçirdi. Ancaq bəzi siyasilər nədənsə bu faktı deyil, ölkədə sosial problemləri qabardırlar...

- Mən 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin, 1991-ci ildə müstəqilliyimizin bərpa olunmasını tarixin bir fürsətləri və imkanları hesab edirəm. Baxmayaraq ki, millət Cümhuriyyətin elan olunmasının mahiyyətini bir o qədər də dərk etmədi. O dövrdə insanların düşüncəsində müstəqilliyin işarəsi belə olmadan, bir qrup insan Azərbaycanın müstəqilliyini elan etdi.

1991-ci ildə isə biz Cümhuriyyəti quranlara minnətdar olaraq onun sərhədləri çərçivəsində müstəqilliyimizi elan etdik.

Bu gün Azərbaycanda sosial vəziyyətdə ağırlıq, müəyyən çətinliklər, problemlər mövcuddur, korrupsiya və rüşvətxorluq var. Mən sizi əmin edirəm ki, yüz ildən sonra tarix nə korrupsiyadan, nə də sosial vəziyyətdən yazacaq. Yüz ildən sonra tarixə Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunması, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpa edilməsi yazılacaq.

Bu gün müxalifətçilik edərkən bir az da bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Siz elə bilirsiz ki, Cümhuriyyət dönəmində korrupsiya, rüşvətxorluq, qeyri-peşəkar idarəetmə sistemi olmayıb? Olub, lakin bu gün tarix yazılanda o hissələrə kimsə toxunmur.

İlham Əliyevin də gördüyü iş korrupsiyadan, rüşvətdən, insan haqlarının pozulmasından milyon dəfə üstün bir işdir. İlham Əliyev minlərlə insanın şəhid olduğu, əlil olduğu, döyüşdüyü, evindən didərgin düşdüyü demək olar ki, hər bir azərbaycanlının birbaşa ailəsinə təsir edən bir problemi həll etdi. Tarix İlham Əliyevə bu yerdən qiymət verəcək.

- İlham Əliyevdən öncəki prezidentlərin Qarabağın işğaldan azad edilməsi üçün də fürsətləri var idimi?

- Bu və ya digər formada olub. Hansısa səbəblərdən qərar verilməyib və ya şərtləri münasib saymayıblar. İlham Əliyev isə tarixi fürsətdən böyük ustalıqla, məharətlə istifadə etdi. Biz dünyadan təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşamırıq ki, dünyada baş verən proseslərdən kənar əlahiddə iş görək. Dünyanın özünün də şərtləri buna imkan verməlidir.

Mənim İlham Əliyevdən əvvəlki bütün prezidentlərə bir sayğım, hörmətim var. Hər birinin Azərbaycan tarixində öz rolu və yeri var. Heç kim deyə bilməz ki, bu insanların Azərbaycan tarixində bir rolu olmayıb. 1918-ci ildə Cümhuriyyət necə elan olundusa, 2023-cü ildə də Azərbaycan bütün ərazilərində süveren hüququ bərpa olundu. 2023-cü il oktyabrın 15-də Xankəndidə keçirilən parad mənə elə bir sevinc, qürur hissi verdi ki, onu təsvir edə bilmərəm – ömrüm boyu belə sevinc, qürur yaşamamışam. Bu, 104 ildən sonra böyük bir qürur idi - Xankəndidə parad 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vaxtında keçirilmişdi.

Mən istəmirəm ki, sosial vəziyyət, korrupsiya və rüşvətxorluq, hər hansı bir məmurun özbaşınalığı İlham Əliyevə bağlansın. Ona görə də təklif etmişdim ki, referendum keçirilsin, bu qalibiyyəti Azərbaycan xalqına bəxş edən bir Liderin yeri, ayrıca statusu təsbit olunsun.

Mən bilmirəm hakimiyyət, Milli Məclis İlham Əliyevə nə verəcək? Lakin açıq şəkildə deyirəm ki, Ümid Partiyası hakimiyyətə nə vaxtsa gəlsə, Azərbaycanın ən ali ordenini İlham Əliyevə verəcək. Biz qəhramanlarımızın qədrini bilməsək, bu millət üçün qəhramanlıq edən insanlar olmayacaq.

Azərbaycan Premyer Liqasının XXI turunda “Sumqayıt” doğma meydanda “Neftçi”ni 2:1 hesabı ilə məğlub etdi. Bu, yenidənqurmadan sonra Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionunda baş tutan ilk matç oldu. Samir Abasovun baş məşqçisi olduğu komanda hazırda 34 xalla turnir cədvəlinin ikinci pilləsində qərarlaşıb.

“Sumqayıt” klubunun prezidenti Riad Rəfiyev bu qarşılaşma və digər məsələlərlə bağlı “Report”un suallarını cavablandırıb.

- Mehdi Hüseynzadə adına Sumqayıt şəhər stadionunda yenidənqurmadan sonra ilk matç keçirildi. Arena ilə bağlı təəssüratınız necədir?

- Əvvəlcə mütləq onu qeyd etməliyəm ki, matç vaxtı stadionda çox möhtəşəm atmosfer var idi. Komanda 10 il sonra yenidən doğma evinə qayıtdı. Öz adımdan həm stadionu dolduran azarkeşlərə, həm də arenanın tikilməsində əməyi keçən hər kəsə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Artıq bizim fanatlarımız da ev oyunlarımızı daha müasir, geniş, gözəl mənzərəsi olan, demək olar ki, hər sektordan meydanı əla görməyin mümkün olduğu oturacaqlara malik stadiondan rahatlıqla izləyə biləcəklər. Arena doqquz minə yaxın azarkeş tutumuna malikdir. Bütün fanatlarımızı dəvət edirik, hər matçda tribunaları doldurmalarını istəyirik.

- “Sumqayıt” Premyer Liqanın XXI turunda, yeni arenada “Neftçi”ni 2:1 hesabı ilə üstələdi. Ab-havanın yaxşı mənada komandaya təsir etdiyini deyə bilərik?

- “Neftçi”yə daha əvvəl də qalib gəlmişdik. Həm də rəqib meydanında. Onda da komandamız yaxşı oynamışdı. Ümumiyyətlə, bu görüşdən əvvəl “Sumqayıt” üçüncü, “Neftçi” isə ikinci pillədə yer almışdı. Yəni demək istədiyim odur ki, bu qələbə təsadüfi və ya bir oyunluq partlayış deyil. Bu potensial komandamızda var. Amma məhz açılış matçındakı əla çıxış və qazanılan qələbədə stadionu dolduran və bu atmosferi yaradan azarkeşlərimiz böyük pay sahibi oldular. Bunu matçdan sonra komandamızın baş məşqçisi Samir Abasov da vurğuladı. O da qeyd etdi ki, azarkeşlər oyun ritminin düşməsinə imkan vermədilər və onsuz da, yüksək motivasiya ilə meydana çıxan futbolçuları bir az da həvəsləndirdilər. Ümid edirik ki, növbəti qarşılaşmalarda da bu ab-hava təkrarlanacaq.

- Mərkəzi arenada Premyer Liqa oyunlarının keçirilməsi üçün bir sıra çatışmazlıqlar var idi. Onları həll etmək üçün çox xərc tələb olundu?

- Səmimiyyətimə inanın. Möhtəşəm tədbir baş tutdu, açılış etdik, komandamız qələbə qazandı, o qədər yorğunluğun, stresin qarşılığında bu elə gözəl duyğudur ki, nə xərc gözə görünür, nə də başqa bir şey. Amma ümumiyyətlə, mövzuya fərqli yanaşmağın tərəfdarıyam. Stadionla bağlı danışarkən görülən işlər haqqında “çatışmazlıq” sözünü deməzdim. Sadəcə, Premyer Liqanın kriteriyalarına uyğun bəzi dəyişikliklər və əlavələr olundu. Bunları özümüz, komandamız üçün edirik. Bacardığımız qədər işləri tez yekunlaşdırıb oyunlarımızı daha tez bu arenada keçirmək istəyirdik deyə zaman məsələsində, bəlkə də, haradasa sıxıntı yaşadıq. Amma artıq bunların hamısı arxada qalıb. Fakt odur ki, bizim Premyer Liqa tələblərinə cavab verən, böyük tutuma malik müasir stadionumuz var.

- Azərbaycan Kubokunun ilk görüşündə “Kapital Bank Arena”da “Neftçi”yə 2:3 hesabı ilə uduzdunuz. Həmin matçı da burada keçirmək mümkün olsaydı, fərqli nəticə qeydə alına bilərdi?

- Az əvvəl qeyd etdiyim kimi, mümkün olan ən qısa zamanda doğma arenamıza qayıtmaq istəyirdik. Kubok matçını çatdıra bilmədik, ondan üç gün sonrakı Premyer Liqa oyununa çatdıq. Bəlkə də, fərqli nəticə olardı.

- Fevralın 9-da gerçəkləşəcək cavab qarşılaşmasından gözləntiləriniz nədir?

- Ümidimizi üzməmişik. Cavab görüşü üçün yaxşı motivasiyamız var. Həmişəki kimi, komandadan qələbə gözləyirik. Bunun üçün mümkün olan hər şeyi edəcəyik. Komandama və baş məşqçimizə inanıram, futbolçular da özlərinə inanırlar.

- Artıq çempionatda ikinci pillədə qərarlaşmısınız. Sizcə, komanda mövsümü medalçılar sırasında bitirə biləcək?

- Hamımız bunu istəyirik. Klubun prezidenti olaraq mən də, Müşahidə Şurasının rəhbərliyi və üzvləri, komandamızın baş məşqçisindən tutmuş futbolçulara, inzibati heyətdən ofis işçilərinə qədər, “Sumqayıt” futbol klubuna aid olan kim varsa, hamı bunu arzulayır, bu xüsusda əlbir fəaliyyət göstəririk. Azarkeşlərimiz də bu yolda ən böyük təkanverici qüvvəmizdir. Bu şəhər belə bir nailiyyətə, uğura layiqdir. Biz də bunun üçün çalışırıq. Mövsümün sonunda necə olacağını birlikdə görəcəyik.

Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) sədri Sərdar Cəlaloğlunun “Yeni Sabah”a müshaibəsi:

- Fevralın 7-də prezident seçkiləri keçiriləcək. Sizin partiyanız bu seçkilərdə iştirak etməyəcək. Görünən odur ki, ADP hazırda tamamilə siyasi arenadan təcrid olunmuş vəziyyətdədir. “Kölgə”yə çəkilməyinizə səbəb nədir?

- Biz bu seçkilərdə öz namizədimizlə iştirak etmədiyimiz üçün aktiv fəaliyyət göstərmirik. Amma ümumi şəkildə nümayəndələrimiz müşahidəçi kimi qeydiyyata alınıblar və biz onlara imkan vermişik ki, şəxsi qaydada simpatiya bəslədiyi liderlərə dəstək versinlər. Partiyanın öz namizədi olmadığına görə, namizədi olan partiyalardan fərqli olaraq biz bu seçkilərdə aktiv iştirak edə bilmərik.

- 7 fevral seçkiləri ilə bağlı siyasi çevrələrdə və cəmiyyətdə çoxlu gözləntilər var. Siz bu seçkilərdən nə gözləyirsiniz?

Mən seçkilərdən ciddi nəticə gözləmirəm. Yəni status-kvo saxlanılacaq və İlham Əliyev yenidən prezident seçiləcək. Çünki namizədlərin içərisində düşündüyümüz kimi ciddi, alternativ və İlham Əliyevdən fərqlənən bir namizəd yoxdur. Bu baxımdan, fikrimcə, hər şey eyni olacaq.

- Prezident seçkiləri idarəetmədə hansı dəyişikliklərə yol aça bilər? 

- Məncə, bu, heç bir dəyişikliyə yol açmayacaq. Mənim belə bir gözləntim yoxdur. Düşünürəm ki, Azərbaycan ətalət üzrə inkişaf edəcək.

- Konstitusiya islahatları barəsində də tez-tez danışılır. Sizcə, bu, realdırmı?

- Azərbaycanda gedən indiki proseslərə baxanda deyilənlərin olma ehtimalı 0-a yaxındır. Əgər fundamental islahatlar nəzərdə tutulsaydı, indidən bununla bağlı hakimiyyətdə və cəmiyyətdə ciddi dəyişikliklər, aktivlik olardı. Lakin proseslərin gedişatı mənə bunu deməyə əsas verir ki, deyilənlərin heç biri həqiqətə uyğun deyil. Yəni nə idarəetmədə dəyişiklik olacaq, nə də digərlərində. Ola bilsin ki, bəzi vəzifəli şəxslər işdən çıxarılacaq, lakin onların prinsipi, xarakteri və mahiyyəti dəyişməyəcək.

ABŞ-də aktiv seçki kampaniyası fonunda (prezident seçkisi noyabrda keçiriləcək) federal və yerli hakimiyyət orqanları arasında qarşıdurma ilə müşayiət olunan miqrasiya böhranı başlayıb.

Texas ştatının qubernatoru Qreq Ebbott ABŞ Ali Məhkəməsinin ABŞ-Meksika sərhədi boyunca tikanlı məftillərinin çıxarılmasına dair qərarını yerinə yetirməkdən imtina edib. Texas hakimiyyətinin qeyri-qanuni miqrantların ölkəyə daxil olmasının qarşısını almaq üçün hərəkətləri 20-dən çox başqa ştat tərəfindən dəstəklənib.

Qarşıdan gələn seçki və ABŞ-də miqrasiya böhranına səbəb olan hazırkı daxili siyasi gərginlik bir-biri ilə əlaqəlidirmi? Oxu.Az-ın bu sualını cavablandıran ABŞ-li analitik və jurnalist Maykl Vasyura qarşılıqlı əlaqə olduğunu qeyd edib:

- Miqrasiya ilə bağlı vəziyyət dəyişməyib, təxminən bir neçə il əvvəl olduğu kimidir. Mərkəzi Amerikadan bir çox insan ABŞ-yə köçür. Cəmi 10-15 il əvvəl bunlar ənənəvi olaraq ABŞ-də iş axtaran gənclər idi. Amma indi bu miqrant axınında uşaqlı qadınlar daha çox olur. Onlar sərhədi gizli keçməyə çalışmırlar, əksinə, sərhədçilərin onları görməsini istəyirlər. Bu insanlar daha sonra qaçqın kimi hakimiyyətə dəstək üçün müraciət edirlər. Onların taleyinə məhkəmə qərar verənə qədər ABŞ-də qalmaq hüquqları var. Çox vaxt miqrantlar təyin olunmuş tarixdə məhkəməyə gəlmir, sadəcə olaraq ABŞ-də (qeyri-qanuni olaraq - red.) yaşayırlar.

Ancaq yenə də son aylarda vəziyyət nə pisləşdi, nə də yaxşılaşdı. Fakt budur ki, siyasətçilər rəngarəng məsələlərdən öz xeyirlərinə istifadə edirlər. Bir qrup respublikaçı miqrasiya məsələsini Ukraynaya yardımın genişləndirilməsi ilə əlaqələndirərək fəal şəkildə istifadə etməyə başladı. Bu, Ukraynaya yardımın dayandırılması üçün səbəbdir. Donald Tramp (keçmiş prezident və Respublikaçılar Partiyasından seçkidə ən çox ehtimal olunan namizəd - red.) bu qrupu tam dəstəkləyir.

- Bəs məsələ nə qədər ciddidir? Çünki bəzi ştatlar milli ordusunu Texasa kömək üçün göndərirlər. Bu, vətəndaş qarşıdurmasına, federal hökumətlə yerli hakimiyyət orqanları arasında şiddətli toqquşmaya səbəb ola bilərmi?

- Yox. Müxtəlif ştatlar əvvəllər milli ordularını cənub sərhədlərinə göndəriblər. Yenə deyirəm, siyasətçilər, sadəcə olaraq, vəziyyətdən öz xeyirlərinə istifadə edirlər.

- Prezidentliyə namizədlər Co Bayden (indiki dövlət başçısı) və eks-prezident Donald Trampın populyarlığı haqqında nə düşünürsünüz? Sorğular göstərir ki, Tramp ümumi ABŞ reytinqində Baydeni 4% qabaqlayır və ekspertlər bunu ciddi liderlik hesab edirlər.

- Təbii ki, Baydeni populyar prezident adlandırmaq olmaz. ABŞ-lilər üçün bu, xüsusilə son illərdə az-çox adi haldır. Donald Trampdan əvvəl, respublikaçı prezidentimiz olanda, bir çox respublikaçılar tez-tez onun əleyhinə səs verirdilər. Bundan əlavə, 2009-cu ildə bəzi respublikaçılar demokrat prezident Barak Obamanın ölkəni kifayət qədər normal idarə etdiyinə inanırdılar.

Lakin Trampın ilk prezidentlik müddətindən sonra ABŞ-də siyasətdə radikallaşma baş verdi. Buna görə də seçkidə Trampı dəstəkləyəcək insanların 100%-i Baydeni sevmədiyini deyir. Demokratlar Partiyasında son seçkidə Baydeni dəstəkləyənlər var, amma indi onu növbəti prezident kimi görmək istəmirlər. Buna görə də bir çox demokratların, sadəcə olaraq, səs verməyəcəyi ehtimalı var.

Son iki prezidentlik dövründə biz sorğuların ictimai rəyi ölçmək üçün yaxşı işlər gördüyünün şahidi olduq, baxmayaraq ki, onlar bir qədər səhv edirdilər. Amma indi deyə bilərik ki, Trampın qalib gəlmək şansı var. Ancaq hər şeyi seçki göstərəcək. Ona isə hələ bir neçə ay var, hələ hansı hadisələrin baş verəcəyini bilmirik.

- Gəlin qarşıdan gələn seçki fonunda ABŞ-nin xarici siyasətinə keçək. Mətbuatın ən çox yazdığı və Azərbaycanı maraqlandıran bir neçə məqamın adını çəkəcəyəm. Yaxın Şərqdəki vəziyyət (İsrailin Fələstinin radikal HƏMAS hərəkatı ilə müharibəsi və İranın müdaxiləsi ehtimalı), Çin və Tayvan ətrafında kəskinləşmə (hərbi əməliyyatlar baş verərsə, qlobal ÜDM-in 10% azalacağı proqnozlaşdırılır), Ukraynadakı müharibə, ABŞ və Türkiyə münasibətləri (Vaşinqton Ankaranın “F-16” təyyarələrini satacaqmı?), ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxarılması, Cənubi Qafqaz və ABŞ-nin Azərbaycanla münasibətləri. ABŞ-lilər nəyə diqqət yetirirlər?

- Düşünürəm ki, ABŞ-liləri daha çox, Yaxın Şərqdəki, İsraildəki vəziyyət maraqlandırır. Xüsusilə, ABŞ-nin Yəmənə raket zərbələri endirdiyini nəzərə alsaq. Çox nəzərəçarpan olmasa da, bu, Baydenin xeyrinə işləyir.

ABŞ-də diqqət yetirilən, lakin daha az dərəcədə diqqəti çəkən başqa bir məqam isə Ukraynadır. ABŞ-lilər unutmayıblar ki, müharibə hələ də davam edir və Ukrayna ABŞ-dən çoxlu yardım alır. Amma maraq, deyək ki, bir il əvvəlkindən azdır. Sorğular göstərir ki, ABŞ-nin Ukraynaya dəstəyi xeyli azalıb. Lakin əksəriyyət hələ də Vaşinqtonun Kiyevə yardım göndərməsini istəyir.

Bütün digər məqamların isə ABŞ-dəki seçki prosesinə heç bir təsiri yoxdur. Çin hərbi əməliyyata başlamayana qədər heç kim Tayvanı müzakirə etməyəcək. Nə Türkiyə, nə “F-16”, nə də Cənubi Qafqaz müzakirə olunur, bu, başadüşüləndir, çünki ABŞ-lilərin əksəriyyəti xəritədə heç Fransanı tapa bilmir, o ki qalsın Türkiyə, Azərbaycan, ya da Ermənistan ola...

Nair Əliyev

Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, Milli Məclisin üzvü və prezidentliyə qeydə alınmış namizəd Qüdrət Həsənquliyevlə qısa müsahibəni təqdim edirik:

- Qüdrət bəy, son vaxtlar Azərbaycanın Rusiya ilə yaxınlaşmasının ölkəmiz üçün facilərə yol açacağına dair geniş kampaniya aparılır. Sizin məsələyə baxışınızı bilmək istərdik.

- Bu kampaniyanı aparanlar Qərbin müəyyən dairələrinin qucağında bəslənənlərdi. Azərbaycan Rusiya ilə münasibətləri inkişaf etdirərərk onun Ermənistanla münaqişədə neytrallığını təmin edib, öz torpaqları üzərində dövlət suverenliyini bərpa edib, işğalçı dövləti Azərbaycandan qovub. Dövlətin xarici siyasətində birinci yerdə milli maraqlar dayanmalıdı. Mən işğalın davam etdiyi zamanlarda hökuməti çağırırdım ki, Ermənistanla mənasız danışıqlara son qoysun və danışıqlar Rusiya ilə aparılsın. Hətta hökuməti çağırırdım ki,torpaqlarımızın azad olunması üçün Rusiya Azərbaycanda hərbi baza yaratmaq, yaxud Avrasiya İttifaqına üzv olmamızı istəyəcəksə, buna getmək lazımdır.

Tək Qarabağ probleminin həllinə görə yox, həm də Azərbaycanın digər həyati maraqlarına görə biz Rusiya ilə yaxın olmalıyıq. Mən, müşahidələrimə əsasən həmişə söyləmişəm ki, rəsmi Bakı dostlarımız, müttəfiqlərimiz haqlı olanda onların yanında olur. Biz Rusiyanın Ukraynada apardığı müharibəni dəstəkləmirik. Ukraynaya humanitar yardım edirik, amma Rusiyaya qarşı da sanksiyalara qoşulmuruq. Ukrayna bizə görə bunu işğalçı Ermənistana qarşı etsəydi, onda bizi kimsə qınaya bilərdi.

Mən Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün niyə Rusiya ilə danışıqlar aparmağı təklif edirdim? Çünki Rusiyanın işğalçı Ermənistanı dəstəkləməsində Qərbin müstəsna rolunun olduğunu bilirdim. Qərb Ermənistanın işğalına baxmayaraq onu dəstəkləyib, işğalçı dövlət kimi tanımayıb, hətta Qarabağdakı separatçı rejimə humanitar yardım adı altında kömək edib. İşğal dövründə xalqımız Putinin şəxsi dostu olan, əli xalqımızın qanına batmış Köçəryana Qərbin soyuq münasibətini hiss etdimi? Əlbəttə ki, yox. İşğal dövründə Qərbdəki güclü erməni diasporası Ermənistan hökumətini Rusiyadan uzaqlaşdırmağa cəhd etdimi? Yenə də yox.

Biz 22 fevral 2022-ci ildə Moskvada Rusiya ilə müttəfiqlik münasibətlərinə dair saziş imzalamasaydıq, 19-20 sentyabr 2023-cü ildə Xankəndi ətrafında antiterror əməliyyatları keçirən zaman Rusiya sülhməramlıları neytrallığını qoruyub saxlayardımı? Kimsə boşboğazlıq edib deyə bilər ki, bu bizim beynəlxalq hüquqa əsaslanan hüququmuz idi. Hüquqa əhəmiyyət verən olsaydı, torpaqlarımız 30 il niyə işğal altında qalırdı?

570 il keçsə də, Qərb İstanbulun (Konstantinopolun) fəthini türklərə bağışlamır. Bizim öz Qarabağımızı işğaldan azad etməyimiz onları özündən çıxarıb. Onlar deyildimi bizi referendum keçirib Qarabağı ermənilərə verməyə məcbur edən? Gözünüzün qabağında savadsız, əxlaqsız küçə gədələrini səfərbər edib ölkəmizə qarşı mənəvi terror həyata keçirmirlərmi? Diqqət yetirdinizsə, bilə-bilə ki, AŞPA-nın Azərbaycan əleyhinə yönəlmiş qərarının arxasınada Ermənistana açıq dəstək dayanır, insan hüquqlarına dair hüquqpozmalara dair müddəaları ora sadəcə ona görə əlavə ediblər ki, əlaltılarına Azərbaycan hökumətinə qarşı təbliğat aparmaq imkanı versinlər, buna baxmayaraq, dünən necə sevinirdilər. Onlar milli xəyanət yolu tutmaqla ölkəmizi modern dövlət qurmaq yolundan sapdırırlar.

- Azərbaycan Avropa Şurasından çıxmalıdırmı?

- Düşünmürəm ki, buna ehtiyac var. Biz çalışmalıyıq Avrasiya məkanında Türkiyə, Rusiya, İran, keçmiş sovet respublikalarının iştirakı ilə Avropa İttifaqı modelində yeni bir birlik quraq. 3+3 formatında əməkdaşlıq yeni ittifaqın bazasını təşkil edə bilər. Bu, Avropa İttifaqı və digər Qərb ölkələri ilə əməkdaşlıqdan imtina kimi başa düşülməməlidir. Dünyada çoxsaylı ölkələr müxtəlif siyasi və iqtisadi birliklərin üzvüdür, bir təşkilatın üzvü olmaq digərini inkar etmir.

(xalqcebhesi.az)

Yanvarın 20-də səhər saatlarında Məzahir kapitan mənə zəng elədi. Soruşdu ki, nə baş verir?

Mən həyacanlı şəkildə dedim ki, bəs bilmirsən, Bakıda gecə rus ordusu faciə törədib. Yaşlı, cavan, uşaq demədən hamısını öldürüblər...

Mediaxeberleri.AZ  20 yanvar faciəsi zamanı böyük fədakarlıqlar göstərən kapitan Vəfadar İbrahimli ilə həmsöhbət olub.

Biz o boyda Bakını ələ keçirmişik, sən balaca bir buxtanı ala bilmirsən?!

32 yaşım var idi. Vyetnamdam təzə gəlmişdim. Yanvarın 20-də hadisələrdən xəbər tutan kimi 5-6 saat içində bütün gəmilər bir araya yığıldı.Bax onların hamısını mən ora çağırmışdım. Bakı Buxtasını təmamilə blok etmişdik. Biz bir neçə rus hərbi gəmilərinə hücum etmişdik. Birdən gəmidə radiodan səslər eşitdik. Qorbaçovun səsini eşitdik gəminin radiosunda, Yazovla danışanda tutduq,, Vəziyyət necədir orda? Yazov dedi ki , bir problem var, bütün Bakını tutumuşuq, bir Bakı Buxtasını tututa bilmirik. Qorbaçovun səsi idi.. Qışqıra-qışqıra keçmiş SSRİ-nin müdafiə naziri, Sovet İttifaqı Marşalı Dmitri Yazova deyirdi ki , sən necə generalsan ki, onların öhdəsindən gələ bimirsən?! Biz o boyda Bakını ələ keçirmişik, sən balaca bir buxtanı ala bilmirsən?!

Əllərimiz qandallı idi, ayaqlarımıza qandal çatmadı, tikanlı məftillərlə bağladılar ayağımızı...

Ən böyük vahiməni Bakıda keçiridk. Dedilər ki, çıxıb gedirsiniz evlərinizə. Aldadırdılar bizi... 5 saat Şüvəlan həbsxanasında saxladılar bizi. Əllərimiz qandallı idi, ayaqlarımıza qandal çatmadı, tikanlı məftillərlə bağladılar ayağımızı. Məni də bir çox dənizçilər kimi ekstremist adı ilə tutub sürgünə apardılar. Qanın içindi idik, öləndə oldu, qalan da. Bizi türmə maşını ilə Nasosnuya apardılar. Ordan isə desant təyyarə ilə Krasnodara yola düşdük. Orada türmədə o qədər vurdular bizi...(danışdıqca qəhərlənir, qeyri-ixtiyari həyacanlanırdı)

4 gün 4 gecə ac-susuz, 42 dərəcə şaxtada qatarla bizi Orenburqa apardılar. Bakının xəbəri yox idi baş verənlərdən ... 30 sutka həbs verdilər bizə. Orda bir general dedi ki, 30 sutka həbsdən ötrü bunları niyə bura gətirmisiniz? Komendant dedi ki, Maqadana, ölümə gedirlər bunlar.... Saqqal saxlatdırdılar, ölüm nömrələri ilə şəklimizi çəkdilər. Orenburqun "ölüm zindan"nıda 40 gün əsir qaldım. Ölümə məhkum olanaları ora aparırdılar. Rusiyanın ən pis həbsxanasıdır. Gedişi olub, dönüşü olmayan bir həbsxana...

Dedilər ki, sən ölmüsən, yasını vermişik....

Mən yeganə adamam ki, Bakıya zəng edə bildim. Fövqəladə vəziyyət idi, Bakı ilə əlaqə saxlamaq olmurdu. Burada da dənizçi olmağım köməyimə gəldi. Moskvanın kodunu yığdım, ardınca Rostovun kodunu yığaraq evimizə zəng elədim. Qardaşım səsimi eşidib inanmadı. Dedi sənə yas vermişik, deyiblər sən ölübsən. Atam sənin ölüm xəbərini eşidən kimi infarkt keçirib. İnanmırdılar ki, mən sağam...

40 gündən sonra gəldim Xırdalana, evimizə, qapının arxasından eşitdim ki, məndən danışırlar. Biri deyirdi ölüb, o biri deyirdi ki, dənizdə batırıblar. Dözmədim, içəri keçdim. Dedim mən ölməmişəm, sağam və burdayam... Məni görüb hamısı dondu bir anlıq. Belə hadisələri biz adətən filmlərdə görərdik. Mən isə bunu real həyatda yaşadım.

Azərbaycanın sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifovun TNS-ə müsahibəsi.

-Fikrət müəllim, İkinci Qarabağ savaşından sonra Fransa Azərbaycana qarşı az qala Ermənistandan daha kəskin bir mövqe sərgiləyir. Sizcə bunun əsl səbəbi nədir? Bu, fransızların erməni sevgisidir, yoxsa başqa səbəblər var?

- Bu, kənardan çoxlarına fransızların erməni sevgisi kimi görünsə də, qətiyyən belə deyil. Fransızlar erməni xislətinə ermənilərin özləri qədər bələdirlər. Sadəcə Fransa artıq illərdir ki, Cənubi Qafqaza soxulmaq istəyir və bu məqsədlə tarix boyu digər xalqların əlində alət olmuş ermənilərdən istifadə etməyi düşünür. Böyük güclərin özündən zəif hesab etdikləri ölkələrdə yaşayan xalqlara sevgisi olmur, bu ölkələrdə onların yalnız iqtisadi maraqları olur.

Fransanın müstəmləkə epopeyası başa çatır. O, özünü böyük və güclü dövlət hesab etdiyindən qovulduğu və qovulmaqda olduğu müstəmləkə ərazilərinin əvəzinə yeni ərazilərdə möhkəmlənməyə çalışır. Bəşəriyyətdə açıq müstəmləkə erası başa çatdığından indi Fransa kimi ölkələr dünyanın ayrı-ayrı bölgələrində bir başqa formalarda əsaslanmağa və orada iqtisadi maraqlarını reallaşdırmağa çalışırlar.

-Cənubi Qafqaz Fransa üçün niyə bu qədər maraqlıdır?

-Niyə də olmasın. Fransa bu gün Cənubi Qafqazda dörd bir tərəfdən türklərin əhatəsində boğulan və praktik olaraq dalanda qalmış bir ölkənin aciz durumundan istifadə edərək, çirkin yollarla bu bölgədə öz təsir gücünü artırıb, iqtisadi maraqlarını daha asan bir şəkildə reallaşdırmağa çalışır.

-Hansı iqtisadi maraqlardan söhbət gedir?

- Baxın, bir qədər öncə Orta Asiya ölkələrinə səfər edən Fransa Prezidenti Emmanuel Makron orada keçirdiyi görüşlərdə Zəngəzur dəhlizinin açılmasının vacibliyindən danışmışdı. Bununla da o, ölkəsinin bu bölgədəki əsas maraqlarının nədən ibarət olduğuna işarə etmişdi. Şərqlə Qərbi birləşdirən ən qısa ticarət yolunun Azərbaycan üzərindən keçməsi və Azərbaycanı praktik olaraq bölgənin nəqliyyat habına çevirən transmilli layihələrin reallaşdırılması Fransanın diqqətini cəlb etməyə bilməzdi. Fransa bütün bu layihələrdən pay almaq arzusundadır. O yaxşı başa düşür ki, bu layihələrdə Fransanın payçı olması gələcəkdə ölkəsinə hansı iqtisadi və siyasi dividentlər gətirə bilər. Çünki Şərqdən Qərbə daşınan yüklərin həcmi sürətlə artır, nəqliyyat kommunikasiyaları isə getdikcə genişləndirilir. Fransa eyni zamanda çox yaxşı başa düşür ki, Azərbaycan Cənubi Qafqazın açar dövlətidir və bu bölgəyə girmək məqsədilə gec-tez Azərbaycanla münasibətləri qaydaya qoymaq lazımdır. Məhz bu niyyəti daha “uğurla” reallaşdırmaq üçün Fransa çirkin bir formada erməni kartından istifadə edərək Azərbaycana təziqlər göstərməyə çalışır.

- Dünya siyasətində “siyasi əxlaq” anlayışı var. Məgər Fransa bu istəklərini həmin o siyasi əxlaqa söykənərək Azərbaycan hökuməti ilə sivil qaydada həll edə bilməzdi?

- Siyasi əxlaq milli əxlaqından qaynaqlanır. Fransanı dünya mədəniyyətinə dahilər vermis kimi tanıyan hər kəs eyni zamanda bu xalqın qədim keçmişini araşdırsa bu gün fransızların siyasi əxlaqsızlığının haradan gəldiyini anlayar. Dahilər hər bir xalqın nümayəndəsi ola bilərlər, ancaq bu o demək deyil ki, dahi yetişdirmiş bir xalqın milli əxlaqında qüsurlar yoxdur. Baxın, Fransa 44 günlük İkinci Qarabağ savaşından sonra Azərbaycana qarşı açıq hücuma keçib. Ötən ilin sentyabr ayında Azərbaycan Ordusunun Qarabağ torpaqlarımızda keçirdiyi bir günlük antiterror əməliyyatından sonra isə Fransa özünü az qala Azərbaycanın düşməni elan edib. Fransa artıq bir neçə aydır ki, beynəlxalq səviyyədə Azərbaycan əleyhinə hər hansı bir sənədin qəbul olunmsı üçün dəridən-qabıqdan çıxır. Lakin ədalətsiz, qərəzli və siyasi əxlaqdan uzaq bir mövqedən çıxış etdiyi üçün beynəlxalq səviyyədəki bütün təşəbbüsləri fiaskoya uğrayır. Fransa hökuməti bu uğursuzluqların əvəzini öz senatında Azərbaycan əleyhinə qətnamələr qəbul etməklə çıxmağa çalışır və bununla da sanki ermənilərə - narahat olmayın, biz sizin yanınızdayıq mesajını ötürülər. Yəni, Fransa heç bir formada erməni kartını əlindən buraxmaq istəmir. Daha anlamaq istəmir ki, bu kartın şifrəsi Azərbaycanın əlindədir.

- Nəhayət, bu günlərdə Fransa senatı Azərbaycan əleyhinə növbəti qətnamə qəbul etdi.

- Ermənistan Qarabağda nəinki öz ordusunun tör-töküntülərini, hətta mülki əhalini də uf demədən çıxartdı və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bütün dünyaya bəyan etdi. Bu gün erməni hökuməti Qarabağı tərk etmiş ermənilərin geriyə qaytarılması məsələsini belə qaldırmır. Ancaq Fransa senatı bununla bağlı qətnamə qəbil edir. Bu, Azərbaycana təziq göstərmək üçün edilən siyasi əxlaqsızlıqdır. Ən maraqlısı budur ki, bu siyasi əxlaqsızlığın başında Makron dayansa da Fransa senatında Azərbaycan əleyhinə qətnamə demək olar ki, yekdilliklə qəbul olunub. Deməli, Fransa senatının hər bir üzvü Makron kimi siyasi əxlaqsızdır. Və deməli tək Fransa prezidenti, Fransa senatı deyil, bütün fransız xalqı bu əxlaqın sahibidir. Gəlin bu əxlaqın tarixi köklərinə qısa bir ekskursiya edək, onda ortada aydın olmayan heç bir sual qalmayacaq.

- Siz bu barədə bir az əvvəl danışdınız, ancaq bugünkü fransız siyasi əxlaqının tarixi köklərini açmadınız. Bu barədə fikirləriniz çox maraqlı olardı.

- Öncə fransızların milli əxlaqından qaynaqlanan siyasi əxlaqsızlıqla yaxın keçmişdə müstəmləkə ölkələrində törətdilmiş cinayətlərinə nəzər salaq.

Müstəmləkə illərində Fransa silahlı qüvvələri etnik və dini mənsubiyyətinə görə 2 milyondan artıq dinc sakini kütləvi şəkildə qətlə yetiriblər. İşğal etdiyi Əlcəzair ərazilərində 17 nüvə sınağı gerçəkləşdirən, 5 milyondan artıq mina basdıran Fransa bu günə qədər aşkar edilməmiş kimyəvi, radioaktiv və zəhərlənmiş tullantıların yerləşdiyi ərazilərə dair topoqrafik xəritələri və minaların xəritələrini Əlcəzair hökumətinə verməkdən imtina edir. Elə bunun nəticəsidir ki, Əlcəzair Azərbaycan kimi dünyada mina partlayışından ən çox əziyyət çəkən ölkələrin sırasında aparıcı yerlərdən birini tutur. 1961-ci il oktyabr ayının 17-də Fransada yaşayan on minlərlə əlcəzairli Fransa işğalını pisləmək üçün Parisdə dinc nümayişə çıxsa da, Fransa polisinin açdığı atəş, habelə etirazçıların Sena çayına atılması nəticəsində onlardan 1500 nəfər qətlə yetirilmişdi. Fransız vəhşiliyinin bu səhifəsi tarixə “Sena qətliamı” kimi daxil olub. Eyni qayda ilə 1961-ci ildə Tunisdə Fransa hərbi bazasının bağlanmasını tələb edən 5000-ə yaxın tunisli fransız hərbiçiləri tərəfindən qətlə yetirilmişdi. Bu gün Fransanın paytaxtı Paris şəhərindəki İnsan Muzeyində müstəmləkə müharibələrində öldürülmüş 18 min döyüşçünün kəllə sümükləri saxlanılır. Törətdikləri vəhşilikləri utanmadan bütün dünyaya nümayiş etdirirlər. Fransanın yaxın keçmişdəki vəhşiliklərinin bir neçə epizodunu xatırlatdım. Mədəni və siyasi əxlaqlı bir xalqın qurduğu dövlət bu vəhşiliklərə imza ata bilməzdi.

- Bəs yaxın keçmişdə və bu gün Fransa hökumətinin nümayiş etdirdiyi bütün bu vəhşiliklərin kökü hardan qaynaqlanır?

- Gəlin baxaq. Fransa kralı XIV Lüdovik həyatında yalnız iki dəfə həkimlərin məsləhəti ilə yuyunsa da bu prosedur onu o qədər dəhşətə gətirb ki, bundan sonra bir daha yuyunmayacağına and içib.

X-XII əsrlərdə Parisdə kanalizasiya sistemi olmadığından, insanlar bütün növ zibilləri və tullantıları küçənin ortasından keçən arxa atırdılar və zibilxanaya çevrilən bu arxlar çox tez tıxanırdı. Sena çayının sularının qalxması ilə zibillə dolu arxların daşması nəticəsində şəhərdə xoşagəlməz qoxudan dayanmaq mümkün olmurdu. Küçədən axan çirkab suların iyindən tez-tez insanların huşunu itirməsi halları baş verirdi. Bu vəziyyətin yaranmasının əsas səbəbi isə o idi ki, bütün tullantılar, hətta “gecə vazaları” deyilən şeylər də evlərin pəncərələrindən birbaşa küçələrə atılırdı. 1270-ci ildə kanalizasiya sularının və “gecə vazaları”nın  pəncərələrdən küçəyə tökülməsini qadağan edən qanun qəbul olundu. Amma fransızlar bu qanuna praktiki olaraq əməl etmədilər və nəhayət yüz ildən sonra yoldan keçən insanlara qarşıdan gələn təhlükə barədə məcburi xəbərdarlıq edilməsi barədə qanun qəbul olundu. Bütün bu antisanitariya məkanında sonda böyük bir faciə yaşandı - XIV əsrdə Fransa əhalisinin üçdə biri bu antisanitariyanın qurbanına çevrilərək vəba epidemiyasından öldü. “Qara ölüm” amansızcasına insanların həyatını aldı, bütün şəhərləri və kəndləri yer üzündən sildi. 

İndi bu həyat tərzinə sahib olmuş babaların və nənələrin nəvələri Azərbaycana qarşı siyasi əxlaqsızlıq nümayiş etdirirsə, biz heç nəyə təəccüblənməməliyik. Məhşur rus alimi Nikolay Vavilovun dediyi kimi “genlər dəyişmir, onları aldatmaq mümkün deyil”. 

Biz heç nədən çəkinmədən Fransa hökuməti ilə onun anlaya biləcəyi dildə danışmalıyıq.

- Maraqlı müsahibəyə görə sağ olun.

Böyük Yaxın Şərqdə vəziyyət pisləşməkdə davam edir. Yanvarın 18-nə keçən gecə Pakistan İrandakı yeddi hədəfə zərbələr endirib. Bundan əvvəl isə İran Pakistanın Bəlucistan əyalətinə raket zərbəsi endirib. Tehran hədəfinin “Ceyş əl-Ədl” bəluc separatçı qruplaşmasının obyektləri olduğunu iddia edib.

Pakistan Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) bəyanatında qeyd olunub ki, İslamabad İranın Sistan və Bəlucistan əyalətində terrorçuların sığınacaqlarına yüksək dərəcədə koordinasiya edilmiş və dəqiq hədəflənmiş bir sıra hərbi zərbələr endirib.

Ordusunu son dərəcə yüksək döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirməsinə baxmayaraq, Pakistan İran İslam Respublikasını (İİR) qardaş ölkə adlandırıb və İranın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət etdiyini bəyan edib. Daha əvvəl isə İran “dost, qardaş və qonşu” Pakistanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etdiyini bəyan edib.

İranla Pakistan arasında nə baş verir? Ərazi bütövlüyü prinsipinə hörməti təsdiqləməklə yanaşı, iki ölkə bir-birinin ərazisinə zərbələr endirib. Nüvə silahına malik Pakistan ilə demək olar ki, nüvə İranı arasında müharibə başlaya bilərmi?

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, oxu.az-ın bu sualını cavablandıran tarix elmləri namizədi, Rusiya Elmlər Akademiyasının Y.M.Primakov adına Milli Dünya İqtisadiyyatı və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Hind Okeanı Regionu Mərkəzinin rəhbəri Aleksey Kupriyanov qeyd edib ki, bu mərhələdə çətin ki, müharibə baş versin:

- Hər iki tərəf hərbi obyektlər və ya infrastrukturu deyil, bəlucları hədəf alır. Onlardan heç biri müharibə istəmir.

- Həqiqətən də, hər iki tərəf İran və Pakistan üçün təhlükə yaradan bəluc terror qruplaşmalarını vurur. Bəs koordinasiya edilmiş birgə antiterror əməliyyatları təşkil etmək daha asan olmazdımı?

- Bunlar müxtəlif qruplaşmalardır, o səbəbdən burada hər hansı koordinasiya edilmiş əməliyyatlar aparmaq ehtimalı azdır. Üstəlik, hər iki tərəf bir-birini öz ərazisində yerləşən, sərhəddən qonşu dövlətin ərazisinə yaraqlılar göndərməklə rəsmilərə, hərbçilərə və sərhədçilərə hücum edən qruplaşmaları dəstəkləməkdə ittiham edir.

- Ümumiyyətlə, radikal bəluc hərəkatları nə dərəcədə fəal və təhlükəlidirlər, onların məqsədi nədir?

- Onlar kifayət qədər fəaldırlar, lakin əsasən, bu, nə İran, nə də Pakistan üçün ciddi təhlükə yaratmağa qabil olan aşağı intensivlikli partizan müharibəsidir. Müxtəlif qrupların məqsədləri də fərqlidir - bəluc xalqına qarşı etnik zəmində ayrı-seçkiliyə son qoymaqdan tutmuş, Bəlucistanın tam müstəqilliyinə qədər.