İlham Əhmədov, 

Dosent

Son günlər sosial şəbəkələrdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının iclasından çəkilmiş fotolar geniş müzakirə olunur. Kadrlarda yaşlı alimlərin iclas zamanı mürgüləməsi cəmiyyətin ironiyasına, tənqidinə və istehzasına səbəb olub. Əslində isə burada təəccüblü heç nə yoxdur. Yaşlı insanın uzun çəkən iclas zamanı mürgüləməsi bioloji olaraq təbii hadisədir.

Bu nə faciə, nə də milli böhran göstəricisidir. Biz şəkilə baxıb nəticə çıxarırıq, amma mahiyyətə baxıb sual vermirik.

Dünya nə müzakirə edir, biz nə müzakirə edirik?

Bəlkə problem heç də mürgüləyən alimlərdə deyil? Bəlkə problem uzun illərdir mürgüləyən cəmiyyətdədir? Bir aforizmdə deyildiyi kimi, yaxşı olardı ki, biz insanları, hadisələri yox, ideyaları müzakirə edək.

Əgər cəmiyyət oyaq olsaydı, fotodakı səhnəni deyil, 30 ildir davam edən elmi letargiyanı müzakirə edərdi. Cəmiyyət sual verərdi ki, niyə Azərbaycan elmi bu vəziyyətdədir?

Niyə elmi nəticələr iqtisadi dəyərə çevrilmir?

Niyə elmi müəssisələr, universitetlər nəinki ölkəyə valyuta gətirmir, heç özünü saxlaya bilmir?

Niyə iqtisadiyyatdan elmə sifarişlər, müqavilələr və sponsor dəstəyi gəlmir?

Məsələn, "Qarabağ" FK futbol klubu bir mövsümdə ölkəyə 40 milyon dollara yaxın (65 milyon manat) xarici valyuta gətirə bilir, bəs Akademiya, universitetlərimiz toplam olaraq 35 ildə ölkəyə bu həcmdə vəsait qazandırıbmı?

Bu suallar istehza deyil, sistem müqayisəsidir. Futbol nəticə tələb edir. Elm isə illərlə nəticəsiz qala bilir.

Büdcə, maaş və motivasiya

İllərdir elmin büdcəsi real ehtiyacdan dəfələrlə azdır. Alimlərin maaşı aşağı, təqaüdlər zəif, laboratoriya imkanları məhduddur. Niyə alim daim maddi sıxıntı içində yaşamalıdır? Niyə gənc tədqiqatçı üçün elm sosial lift deyil? Niyə gənclər biznesə, xarici ölkələrə, başqa sahələrə yönəlir, amma laboratoriyaya yox? Çünki elm cazibədar deyil, sistem motivasiya yaratmır, nəticə tələb olunmur.

Qrant sistemi və şəffaflıq

Elm qrant üzərində qurulur. Layihə yazılır, maliyyə alınır, nəticə ortaya qoyulur. Bizdə isə qrantların həcmi çüzi, müsabiqə mexanizmi mübahisəlidir, şəffaflıqla bağlı çoxlu suallar var, performans ölçümü zəifdir. Təhsil Nazirliyi (TN)Elm və təhsil Nazirliyi (ETN) oldu. Dəyişin nə oldu? TN komandası 30 ildə təhsili ağ günə çıxara bilmirdi, indi 4 ildir elm və təhsili birgə idarə edir. Nə dəyişdi? Elm maliyyəsiz və rəqabətsiz inkişaf etmir. Əgər maliyyə mexanizmi səmərəli deyilsə, nəticə də olmayacaq.

Cəmiyyət niyə susur?

Əsl problem budur ki, belə suallar illərdir ciddi ictimai müzakirə və qınaq mövzusu deyil. Cəmiyyət alimlərin mürgüləməsini müzakirə edir, amma elmin struktur islahatlarını, akademiyanın səmərəliyini, tədqiqat institutlarının real nəticəsini, elmi məhsulun iqtisadi dövriyyəyə qoşulmasını nədənsə heç müzakirə etmir.

Dünya elm və təhsili rəqəmsal transformasiya edir, biz buna hazırıqmı? Süni intellektin inkişafı elm sahələrini, elmi fəaliyyəti alimi necə dəyişdirəcək, elmimiz, alimlərimiz buna hazırdırmı? Ölkədə elm və təhsilin indiki zəif durumu intellektual süvurenliyə, milli təhlükəsizliyə nə kimi təhdidlər yaradır? Əgər biz belə suallar qoymuruqsa, bu artıq kollektiv mürgüləmədir.

İnsanları yox, ideyaları müzakirə edək

Bir aforizm var: “Kiçik beyinlər insanları, orta beyinlər hadisələri, böyük beyinlər isə ideyaları müzakirə edir.” (Eleanor Roosevelt).

Biz isə hələ də insanları, bəzən də hadisələri, alimlərin yaşını, şəxsləri, şəkilləri müzakirə edirik. Amma ideyanı, təşəbbüsləri müzakirə etmirik. Əsas müzakirə edilməli məsələlər isə budur: Azərbaycan elmi necə dirçəlməlidir? Akademiyada islahat necə aparılmalıdır? Elmi institutlar universitetlərə inteqrasiya olundu, bunun nəticəsi oldumu? Niyə bu hiss edilmir? Maliyyələşmə performansa bağlanmalıdırmı? Gənclər üçün elm real karyera yoluna çevrilməlidirmi? Necə? Elmi nəticələr kommersiyalaşa bilirmi? Niyə 15 ildir elmin inkişafına dair dövlət proqramları qəbul edilmir? Elm nəhayət nə vaxt normal maliyyələşəcək? Alimlərin sosial durumu nə vaxt yaxşılaşacaq?

Bu məsələlər müzakirə edilməlidir, əks halda, mürgüləmə davam edəcək. Yaşlı alimlərin mürgüləməsi təbiidir. Amma cəmiyyətin uzunmüddətli mürgüləməsi təhlükəlidir. Əgər biz 30 il davam edən elm və təhsil durğunluğu, postneft erasında bizi gözləyən problemləri deyil, bir iclasdakı epizodu müzakirə ediriksə, deməli problem fərdlərdə yox, cəmiyyətdədir.

Narahatedici fakt budur ki, bizdə təkcə alimlər yox, ideyalar, təşəbbüslər, innovasiyalar mürgüləyir. Çünki, cəmiyyətdə tənqid və özünütənqid də, sual vermək mədəniyyəti də yuxudadır.

“AzPolitika.info”