Bir neçə gündür hamının böyük intizarla gözlədiyi məsələ, nəhayət, aydınlaşdı: Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın gərginliyi yumşaldacaq bütün addımlarına baxmayaraq, Ankaraya – TDT-nin 13-cü zirvə toplantısına getməkdən imtina etdi!

Bu xəbər artıq qəfil ortaya çıxmış “hicab qadağası” qərarının böyük bir siyasi əməliyyat olması haqda bir müddət əvvəl yazdığımız ehtimalları təsdiqləməklə, bundan sonra tutulacaq siyasi kursu da indidən təxmin etməyə imkan verir: rəsmi Bakı bundan belə Türkiyə ilə məsafəli davranmaq, qurucusu olduğu TDT-də hərbi-siyasi aktivliyini azaltmaq və daha çox mədəni-iqtisadi əlaqələrə üstünlük vermək xətti seçəcək, bu davranış isə avtomatik olaraq digər TDT üzvlərinin də fəaliyyətinə təsir göstərəcək.

Çünki TDT-nin Aralıq Dənizi - Cənubi Qafqaz - Mərkəzi Asiya geopolitik oxu boyunca Türkiyənin əsas hərbi-siyasi təsir blokuna çevrilməsi və rəsmi Bakının da bunda mərkəz rol oynaması ən çox Rusiya, Çin və İranı narahat edirdi.

Avropa İttifaqı-NATO xəttiylə yaxınlaşmadan rəsmən imtina edən Azərbaycan hakimiyyəti son qərarıyla artıq Türkiyədən də tədricən məsafəli davranmağa və Rusiya-İran-Çin üçlüyü ilə münasibətləri daha da istiləşdirməyə yön aldığının işarəsini vermiş olur ki, bu da ABŞ - İsrail tandeminin İrana qarşı əməliyyatlarının uğursuzluğundan sonra ortaya çıxmış yeni geopolitik vəziyyətlə bağlıdır. 

Azərbaycan hakimiyyəti açıqca görür ki, yeni bölgüdə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya Çin və Rusiyanın təsir coğrafiyası kimi saxlanacaq, NATO və Avropa İttifaqının regiona ənənəvi üsul və vasitələrlə giriş layihələri ləğv ediləcək!

Çin və Rusiyanın bu coğrafiyada ən çox ehtiyatlandıqları isə vaxtilə Qərb xüsusi xidmət orqanlarının daha çox NATO üzvü olan Türkiyə üzərindən dəstəklədikləri və yeni dönəmdə də Türkiyənin öncüllük edəcəyi bir koalisiyanın arxasında dura biləcəyi “siyasi islam”ın sürətlə inkişafı, həm Çinin, həm də Rusiyanın daxilinə rəqiblərinin məhz “siyasi islam faktoru”yla müdaxilə imkanıdır.

Azərbaycan hakimiyyətinin orta məktəblərdə hicab qadağası qərarı da birmənalı olaraq “siyasi islam” qorxusundan qaynaqlanır və eynilə MDB-yə üzv olan Orta Asiya respublikalarındakı – Qazaxıstan, Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistandakı modelin ölkəmizdə tətbiqidir. 

Bu modeli hər hansı ictimai müzakirədən keçirmədən, qəfildən bircə qərarla Azərbaycana gətirmək nə qədər Türkiyə və İranla münasibətlərdə məsafə və gərginlik yaratmaqdırsa, o qədər də həm Rusiya, həm də Çin üçün daha məqbul modellə hərəkət planı seçmək, özünü indidən Rusiya və Çinin “təhlükəsizlik mühiti”nə uyğunlaşdırmaq deməkdir.

Digər tərəfdən, MDB dövlət başçılarının oktyabrın 9-da Türkmənistanda keçirilən iclasına ilk dəfə İran prezidentinin qatılması və gələcəkdə İranın bu formatda iştirak etməsi üçün “MDB+” formatının yaradılması təklifinin irəli sürülməsi də Azərbaycanın və TDT-nin MDB-dəki digər üzvlərinin yeni geopolitik tərtibatın hazırlanmasında hansı ölkələrlə birgə hərəkət edəcəklərinə işıq salır.

O fakta mütləq diqqət yetirək ki, bütün bunlar “Yeni Yalta konfransı” kimi qiymətləndirilən çox mühüm bir tədbir - noyabrın 18-19-da Çində keçirilməsi planlaşdırılan Si-Putin-Tramp görüşü ərəfəsində yaşanır...

Xatırladaq ki, hazırda Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində yaşanan situasiya eynilə 2 il əvvəl Rusiya ilə münasibətlərdə yaşanan situasiyanın və tətbiq edilən taktikanın bənzəridir.

Tramp 2024-cü ilin noyabr seçkilərində qalib gəldikdən az sonra – hələ prezidentlik səlahiyyətlərinin icrasına başlamamış, 8 dekabrda Türkiyənin dəstəklədiyi “siyasi islamçı” xətt Suriyada Bəşər Əsədi devirərək, hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Əsəd isə Moskvaya qaçmışdı. 

Elə həmin ayın 19-da Türkiyənin köməyi və zəmanəti ilə ilə TDT üzvlərindən yalnız Azərbaycan heç kimin gözləmədiyi halda, 8 İslam ölkəsini birləşdirən “D-8” təşkilatının Misirdə keçirilən zirvə görüşündə yekdilliklə quruma üzv seçilmişdi. O vaxt prezident Əliyev Rusiya mediasına müsahibə verərək, bəyan etmişdi ki, Azərbaycanda Türkiyə hərbi bazaları olmayacaq.

Xatırlayırsınızsa, bundan bir neçə gün sonra - dekabrın 25-də Azərbaycan təyyarəsinin Qroznı səmasında vurulmasıyla Azərbaycan hakimiyyətiylə çox yaxşı münasibətlərinin olduğu Rusiya rəhbərliyi arasında media üzərindən olduqca gərgin bir atmosfer yaradıldı və aylarla davam edən bu gərginliyə rəsmi olaraq 2026-cı ilin aprelin 15-də son qoyuldu. O tarixdə ki, artıq İrana qarşı həmin ilin 27 fevralında başlamış hərbi əməliyyatların nəticəsi artıq hər kəsə aydın olmuşdu.

Rusiya ilə münasibətlərin o gərgin dönəmində - 2025-ci ilin avqustun 8-də Cənubi Qafqaz regionunun iki respublikasının rəhbəri – Əliyev və Paşinyan ABŞ-a gedərək Trampla görüşmüş, bir növ, onu “Zəngəzur dəhlizi”nə şərik də etmişdilər...

İndi – İran müharibəsindən sonra isə bütün Yaxın və Orta Şərqdə, o cümlədən Cənubi Qafqazda əvvəlki vəziyyət və şərtlər dəyişib,  “Zəngəzur dəhlizi” məsələsində də Rusiya və İran artıq ortaq mövqedən çıxış edir, ABŞ-ın bu dəhlizə yerləşməsini regionun təhlükəsizliyinə ciddi təhdid sayırlar. 

Şərq-Qərb, Şimal-Cənub nəqliyyat əlaqələrinin işləkiliyini təmin etmək üçünsə Azərbaycan öz addımlarını bu güclərin mövqeyi ilə uyğunlaşdırmaq məcburiyyətindədir...

Görünür, Azərbaycan rəhbərliyinin bütün addımları da bu yeni şərtlərə hesablanıb.