İran-İsrail qarşıdurması və ABŞ-ın İrana endirdiyi zərbələr hərbi itkilərlə yanaşı, regionda ekoloji təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqları da artırıb. Neft və sənaye obyektlərinin, su infrastrukturlarının zədələnməsi atmosferin, torpağın və su ehtiyatlarının zəhərli maddələrlə çirklənməsi riskini yaradır. Yanğınlardan yayılan tüstü və təhlükəli hissəciklər insan sağlamlığına, kənd təsərrüfatına və təbii ekosistemlərə uzunmüddətli təsir göstərə bilər.

İranın su qıtlığı və həssas sahilyanı ekosistemləri nəzərə alınarsa, hərbi əməliyyatların nəticələri gələcəkdə daha genişmiqyaslı ekoloji və humanitar problemlərə səbəb ola bilər. Neft, sənaye və su infrastrukturlarına dəyən zərər Xəzər dənizinə və Fars körfəzinə necə təsir göstərə bilər və bu, uzunmüddətli ekoloji böhran yarada bilərmi?

Mövzu ilə bağlı “AzPolitika”ya açıqlamasında ekoloq Aynurə Miriyeva bildirib ki, İranın coğrafi mövqeyi, enerji sənayesinin genişliyi, su ehtiyatlarının məhdudluğu və sahilyanı ekosistemlərinin həssaslığı hərbi əməliyyatların ekoloji təsirlərini daha da mürəkkəbləşdirir. Atmosferə yayılan zəhərli qazlar və yanma məhsulları, torpağa sızan neft və kimyəvi maddələr, eləcə də su infrastrukturlarına dəyən zərər bir-biri ilə əlaqəli ekoloji problemlər yarada bilər.

Onun sözlərinə görə, bu təsirlər yalnız münaqişənin baş verdiyi ərazilərlə məhdudlaşmaya, hava axınları, çaylar və dəniz cərəyanları vasitəsilə daha geniş coğrafiyaya yayıla bilər. Bununla belə, potensial təhlükə ilə artıq təsdiqlənmiş ekoloji zərəri fərqləndirmək vacibdir: “Konkret obyektlərə dəyən zərərin miqyası, çirkləndiricilərin miqdarı və onların dəniz ekosistemlərinə çatması barədə etibarlı ölçmələr olmadan Xəzər və ya Fars körfəzində genişmiqyaslı ekoloji fəlakətin baş verdiyini söyləmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ hərbi zərbələrin mümkün nəticələrini elmi əsaslarla qiymətləndirmək və bu risklərin hansı şəraitdə uzunmüddətli böhrana çevrilə biləcəyini müəyyənləşdirməkdir. İranın enerji infrastrukturu ölkənin iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. Neft emalı zavodları, yanacaq anbarları, boru kəmərləri və neft terminalları hərbi əməliyyatlar zamanı zədələndikdə, ətraf mühit üçün bir neçə istiqamətdə təhlükə yaranır. İlk növbədə, yanğınlar nəticəsində atmosferə his, incə toz hissəcikləri, uçucu üzvi birləşmələr və digər zərərli yanma məhsulları yayılır. Bu maddələr tənəffüs sisteminə mənfi təsir göstərməklə yanaşı, külək vasitəsilə zərbə zonasından kənara da daşına bilər.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) 2026-cı ilin martında regiondakı münaqişənin ekoloji nəticələri barədə açıqlamasında neft obyektlərindəki yanğınların tüstüsünün insan sağlamlığı üçün ciddi risk yaratdığını bildirib. Təşkilatın qiymətləndirməsinə görə, yanma məhsulları torpağa və suya daxil ola, yeraltı sulara süzülə və kənd təsərrüfatı məhsullarında toplana bilər.

Neft və sənaye obyektlərinin dağıdılması zamanı yaranan təhlükə yanğınların söndürülməsi ilə aradan qalxmır. Torpağa hopmuş neft qalıqları, ağır metallar və sənaye kimyəvi maddələri uzun müddət ərazidə qala bilər. Yağıntılar həmin çirkləndiriciləri drenaj sistemlərinə, çaylara və sahilyanı sulara daşıya bilər. Nəticədə çirklənmə bir ərazidən digərinə keçərək su ehtiyatlarına və canlı orqanizmlərə təsir göstərə bilər”.

Ekoloq deyib ki, xüsusilə sənaye tullantılarının tərkibindəki təhlükəli maddələrin miqdarı, onların kimyəvi xüsusiyyətləri və ətraf mühitdə parçalanma sürəti böyük əhəmiyyət daşıyır. Bəzi çirkləndiricilər nisbətən qısa müddətdə təsirini itirsə də, digərləri çöküntülərdə və canlı orqanizmlərdə uzun müddət qala bilər: “Buna görə də hərbi əməliyyatlardan sonra ekoloji zərərin müəyyənləşdirilməsi yalnız vizual müşahidələrlə deyil, laborator analizlər və davamlı monitorinqlə aparılmalıdır. Fars körfəzi hərbi qarşıdurmanın ekoloji nəticələri baxımından ən həssas ərazilərdən biridir. Burada iri neft və qaz infrastrukturu, beynəlxalq gəmiçilik marşrutları, balıqçılıq sahələri və sahilyanı yaşayış məntəqələri bir-birinə yaxın yerləşir. Körfəzin dayaz və yarımqapalı su hövzəsi olması, okeanla su mübadiləsinin məhdudluğu və yüksək temperatur şəraiti çirklənmənin nəticələrini daha da ağırlaşdıra bilər.

Digər mühüm təhlükə mərcan rifləri, dəniz otlaqları və manqrov meşələri kimi həssas yaşayış mühitlərinin zədələnməsidir. Xüsusilə Hörmüz boğazı və ona yaxın sahələrdə yerləşən Hara manqrov meşələri biomüxtəliflik, balıqların çoxalması və köçəri quşların yaşayışı baxımından əhəmiyyətlidir. Bu ərazilərdə baş verən neft sızması yalnız suyun keyfiyyətini pisləşdirməklə kifayətlənməyə, qida zəncirinin müxtəlif mərhələlərinə də təsir göstərə bilər. Regiondakı ekoloji risklərə dair məlumatlarda zədələnmiş gəmi və sahilyanı enerji infrastrukturu ilə əlaqəli neft və kimyəvi çirklənmə təhlükələri də qeyd olunur”.

A.Miriyeva vurğulayıb ki, Xəzər dənizi Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İranın şimal sahilləri Xəzər hövzəsinin bir hissəsidir və bu ərazidə yerləşən sənaye müəssisələrinə, neft obyektlərinə və digər infrastruktur sahələrinə dəyən zərər dəniz mühitinə təsir göstərə bilər: “Bununla belə, Fars körfəzi ilə Xəzər dənizinin bir-birindən ayrı su hövzələri olduğunu nəzərə almaq vacibdir. Fars körfəzində baş verən neft sızması dəniz cərəyanları vasitəsilə birbaşa Xəzər dənizinə keçmir. Xəzər üçün təhlükələr əsasən üç istiqamətdə qiymətləndirilə bilər.

Birincisi, İranın Xəzəryanı ərazilərində yerləşən neft, qaz və sənaye obyektlərinin zədələnməsi nəticəsində yaranan çirklənmədir. Neft məhsullarının dənizə, sahilyanı torpaqlara və çaylara daxil olması suyun keyfiyyətini pisləşdirə, balıqların və digər su orqanizmlərinin yaşayış şəraitini dəyişə bilər. Xəzər dənizinin özünəməxsus ekosistemi, o cümlədən nərəkimilərin və Xəzər suitisinin yaşayışı bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. UNEP Xəzər hövzəsini çoxsaylı endemik növlərə və mühüm bataqlıq ərazilərinə malik unikal ekoloji sistem kimi xarakterizə edir.

İkincisi, atmosfer vasitəsilə çirkləndiricilərin daşınması ehtimalıdır. İranın müxtəlif ərazilərindəki sənaye yanğınlarından yaranan tüstü və hissəciklər meteoroloji şəraitdən asılı olaraq uzaq məsafələrə yayıla bilər. Lakin konkret çirkləndiricilərin Xəzər sahillərinə çatıb-çatmadığını müəyyənləşdirmək üçün külək istiqaməti, atmosferin vəziyyəti və hava nümunələrinin laborator nəticələri araşdırılmalıdır.

Üçüncüsü, regional ekoloji monitorinqin zəifləməsi riskidir. Hərbi gərginlik sahilyanı ərazilərdə ölçmə işlərini, elmi ekspedisiyaları və fövqəladə hallara cavab tədbirlərini çətinləşdirə bilər. Belə şəraitdə çirklənmə vaxtında aşkar edilmədikdə, onun qarşısının alınması daha baha və mürəkkəb prosesə çevrilir.

Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyəti onsuz da neft-qaz fəaliyyəti, sənaye və məişət tullantıları, çaylar vasitəsilə daxil olan çirkləndiricilər və biomüxtəlifliyin azalması kimi problemlərlə üzləşir. Müharibə bu mövcud təzyiqləri gücləndirə bilər. Buna görə də İran ərazisində baş verən hadisələrin Xəzərə təsirini qiymətləndirərkən həm yeni çirklənmə mənbələri, həm də hövzənin əvvəlki ekoloji problemləri nəzərə alınmalıdır”.

Ekoloq əlavə edib ki, İran ərazisindəki hərbi əməliyyatların ekoloji nəticələri Azərbaycan üçün də əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın Xəzər dənizi ilə həmsərhəd olması, dənizdə neft-qaz fəaliyyətinin aparılması və sahilyanı ərazilərin iqtisadi və ekoloji əhəmiyyəti regional çirklənmə risklərinin diqqətlə izlənilməsini zəruri edir: “Bununla yanaşı, İranın cənubunda baş verən neft sızmasının avtomatik olaraq Azərbaycan sahillərinə çatacağını söyləmək elmi baxımdan düzgün deyil. Xəzər və Fars körfəzi ayrı su hövzələridir. Azərbaycan üçün daha birbaşa əhəmiyyət daşıyan məsələlər İranın Xəzəryanı ərazilərindəki mümkün çirklənmə, atmosfer vasitəsilə daşınan hissəciklər və regional ekoloji monitorinqin davamlılığıdır.

Xəzər dənizinin mühafizəsi üzrə əməkdaşlığın əsas hüquqi çərçivələrindən biri Tehran Konvensiyasıdır. Bu konvensiya Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistan arasında dəniz mühitinin qorunmasına yönəlmiş əməkdaşlıq mexanizmlərini müəyyən edir. 2025-ci ilin noyabrında konvensiya çərçivəsində transsərhəd ekoloji təsirlərin qiymətləndirilməsinə dair yeni protokolun qüvvəyə minməsi regionda ekoloji risklərin birgə qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli addım olub”.

Sonda ekspert Azərbaycan və digər Xəzəryanı dövlətlər üçün bir neçə istiqamətdə əməkdaşlığın vacib olduğunu qeyd edib: “Davamlı ekoloji monitorinq: Xəzər sahillərində suyun, dib çöküntülərinin və atmosferin keyfiyyətinin müntəzəm yoxlanılması.

Operativ məlumat mübadiləsi: Sənaye qəzası, neft sızması və ya təhlükəli maddələrin yayılması hallarında məlumatların gecikmədən paylaşılması.

Birgə elmi qiymətləndirmə: Dəniz ekosistemlərinin həssaslığının və çirkləndiricilərin yayılma ehtimalının elmi modellərlə araşdırılması.

Fövqəladə hallara hazırlıq: Neft sızmalarına qarşı mübarizə vasitələrinin, laborator imkanların və sahilyanı mühafizə planlarının gücləndirilməsi.

Bu tədbirlər yalnız hazırkı münaqişə ilə əlaqəli risklərin azaldılmasına deyil, Xəzər dənizinin mövcud ekoloji problemlərinin həllinə də töhfə verə bilər”.

Oğuz Ayvaz

"AzPolitika.info"