Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasətin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də ölkəmizin yalnız mövcud beynəlxalq təşkilatlarda iştirak etməsi deyil, həm də həmin platformaların gündəliyinin formalaşdırılmasında fəal rol almasıdır. Bakı müxtəlif siyasi və iqtisadi güc mərkəzləri arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirir, özünü regional proseslərin iştirakçısından daha geniş geosiyasi platformaların fəal aktoruna çevirməyə çalışır. Bu siyasətin son nümunələrindən biri də Avropa Siyasi Birliyinin 12-ci zirvə toplantısının 2028-ci ildə Azərbaycanda keçiriləcəyi ilə bağlıdır. Bu faktın siyasi çəkisi yalnız sammitin Bakıda keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşması fonunda Avropa siyasi məkanının liderlərini Bakıda bir araya gətirəcək tədbir, həm regional sülh gündəliyi, həm də Cənubi Qafqazın Avropa ilə əlaqələrinin gələcək konturları baxımından mühüm platformadır. Azərbaycanın Avropa İttifaqı (Aİ) ilə münasibətləri bir neçə istiqamətdə inkişaf edir və birliyə üzv dövlətlərlə əməkdaşlıq strateji formatlar çərçivəsində genişləndirilir. Hazırda Azərbaycan Aİ-yə üzv bir neçə ölkə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qurub, eləcə də 10-a yaxın üzv ölkələrə qaz nəqli həyata keçirir ki, bu da qarşılıqlı etimada əsaslanan siyasi dialoqun və iqtisadi əməkdaşlığın göstəricisidir.

Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyası təbii ki, Avropa ilə məhdudlaşmır. Əksinə, Bakı eyni vaxtda türk, islam coğrafiyası ilə də əlaqələrini dərinləşdirir.

Ölkəmiz Asiya və Qlobal Cənub platforması, COP29 və Ümumdünya Şəhərsalma Forumuna ev sahibliyi, D-8-ə üzvlük, bu il iyul ayında İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Xankəndidə təşkil edilmiş Zirvə toplantısı və təşkilatın tarixində ilk dəfə olaraq keçirilmiş İƏT Həftəsi, Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Toplantısı, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirədə 2024-2026-cı illər üzrə sədrlik və 2026-cı ildə Azərbaycanda təşkil ediləcək AQEM Zirvə toplantısı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Sammitləri kimi beynəlxalq platformalarda fəallıq göstərir.

Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına 2019-2023-cü illərdə sədrliyi bu baxımdan mühüm mərhələ oldu. 120 dövləti birləşdirən, digər 18 ölkənin və 10 beynəlxalq təşkilatın müşahidəçi statusunda çıxış etdiyi beynəlxalq təşkilatda sədrliyi dövründə Bakı beynəlxalq hüquq, ədalət, inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraqlarının müdafiəsi və qlobal idarəetmədə daha ədalətli yanaşmanın təşviqi məsələlərini ön plana çıxarıb. Sədrliyin müddətinin bir il uzadılması da Azərbaycanın Hərəkat çərçivəsində fəaliyyətinə verilən siyasi etimadın göstəricisidir. 2014-cü ildə COP29-un Bakıda keçirilməsi isə Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının başqa bir ölçüsünü nümayiş etdirdi. İqlim gündəliyinin qlobal siyasi gündəliklə getdikcə daha çox yer aldığı bir dövrdə belə miqyaslı tədbirə ev sahibliyi Azərbaycanın beynəlxalq dialoq platforması kimi imkanlarını daha da genişləndirdi. Məhz ilk dəfə COP29-da illərdir müzakirə olunan Paris sazişinin 6-cı maddəsinin tam şəkildə razılaşdırılması və beynəlxalq karbon bazarlarının fəaliyyətə başlaması Azərbaycan beynəlxalq arenada sadəcə iştirakçı kimi deyil, həm də proseslərə töhfə verən tərəf olduğunu nümayiş etdirdi.

Bunun ardınca - dekabrın 19-da Misirin paytaxtı Qahirə şəhərində İnkişaf etməkdə olan səkkiz ölkənin İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (D-8) XI Sammiti zamanı Azərbaycanın yekdilliklə quruma üzv qəbul edilməsi də diqqət çəkdi. Azərbaycan D-8-in yaradılmasından sonra təşkilata qəbul edilən ilk yeni üzv oldu. Bu, ölkənin yalnız regional deyil, eyni zamanda islam dünyasının iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmlərində də rolunu genişləndirir. Beləliklə, Azərbaycanın diplomatik xəttində bir-birini tamamlayan müxtəlif istiqamətlər meydana çıxır: Avropa ilə siyasi dialoq, türk və islam dünyası ilə strateji həmrəylik, Qoşulmama Hərəkatı ilə institusional əməkdaşlıq.

Rəsmi Bakının xarici siyasətinin mühüm dayaqlarından biri isə türk dünyası ilə münasibətlərdir. Ölkəmiz Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin inkişafında fəal iştirak edir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə son illərdə intensivləşən münasibətləri də bu prosesin mühüm hissəsidir. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ilin 14 fevralında keçirilən andiçmə mərasimindəki nitqində "Bizim başqa ailəmiz yoxdur. Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır" fikri də sözügedən təşkilatın Azərbaycan üçün prioritet olduğunu nümayiş etdirir. Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz xarici siyasətini yalnız bir geosiyasi istiqamət üzərində qurmur. Bakı eyni zamanda Avropa, türk, islam və Asiya platformalarında iştirak etməklə müxtəlif siyasi-iqtisadi məkanlar arasında əlaqələri genişləndirir.

Bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən biri də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatıdır (ŞƏT). 2001-ci ildə yaradılan ŞƏT bu gün Avrasiyanın ən mühüm çoxtərəfli platformalarından biridir. Təşkilatın hazırkı tərkibində 10 üzv dövlət olmaqla iki müşahidəçi ölkə və Azərbaycan da daxil olmaqla dialoq tərəfdaşları mövcuddur. Belarus 2024-cü ildə təşkilata tamhüquqlu üzv kimi qoşulub. Azərbaycanın ŞƏT ilə münasibətlərində də son illərdə ardıcıl dinamika müşahidə olunur. Azərbaycana dialoq tərəfdaşı statusunun verilməsinə dair qərar təşkilatın 2015-ci ilin iyulunda Ufada keçirilən Zirvə görüşündə qəbul edilib. Ölkəmizlə təşkilat arasında mövcud əməkdaşlıq sahələri 2016-cı ildə tərəflər arasında imzalanmış memorandumda öz əksini tapıb. Prezident İlham Əliyevin ŞƏT sammitlərində yüksək səviyyədə iştirakı da Azərbaycanın təşkilata verdiyi əhəmiyyətin göstəricisidir.

Azərbaycan Prezidenti ŞƏT-in müvafiq olaraq 2022-ci ildə Özbəkistanda fəxri qonaq qismində, 2024-cü ildə Qazaxıstanda və 2025-ci ildə Çində keçirilən sammitlərində iştirak və çıxışlar edib. Hazırda Azərbaycan ilə ŞƏT arasında çoxşaxəli əməkdaşlıq regional təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsi, terrorçuluq, ekstremizm və separatçılıqla, narkotiklərlə, kibercinayətkarlıq və transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığın digər növlərinə qarşı mübarizəni, ticarət və sərmayələr, energetika, telekommunikasiya, kənd təsərrüfatı sahəsində tərəfdaşlığı hədəfləyir. Eləcə də kiçik və orta biznes subyektləri arasında birbaşa əlaqələrin təşviqi, hüquqi və gömrük məsələləri üzrə qarşılıqlı fəaliyyət, nəqliyyat və kommunikasiyalar sahəsində mövcud infrastrukturun səmərəli istifadəsi, transregional multimodal nəqliyyat dəhlizlərinin və tranzit potensialının inkişaf etdirilməsi, mədəniyyət, elm və texnika, təhsil, səhiyyə və turizm sahələrində qarşılıqlı fəaliyyətin inkişaf etdirilməsi, təbii və texnogen xarakterli fövqəladə halların qarşısının alınması istiqamətində qarşılıqlı yardım, sivilizasiyalararası dialoqun, multikulturalizmin və tolerantlığın gücləndirilməsi istiqamətindəki sahələri əhatə edir.

Nəticə etibarilə Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının əsas məqsədi beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində iştirak etməkdən daha genişdir. Bakı həmin təşkilatlarda öz maraqlarını müdafiə etməklə yanaşı, ölkəni regional və qlobal gündəliyin formalaşdığı məkanlardan birinə çevirməyə çalışır.