Araşdırmalar müntəzəm və balanslı səhər yeməyinin şagirdlərin məktəbdəki uğuruna müsbət təsir etdiyini göstərir. Bu səbəbdən mütəxəssislər məktəb yaşlı uşaqların 3 əsas yemək və 2-3 qəlyanaltı yeməyini çox vacib olduğunu vurğulayırlar. Məktəblilərdə öyrənmə və qavrama funksiyaları daha çox olduğu üçün sağlam qidalanma vərdişləri böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Ümumiyyətlə, qeyri-sağlam qidalanma enerji və qida maddələrinin kifayət qədər qəbul edilməməsinə gətirib çıxara bilər ki, bu da uşağın böyümə və inkişafına, eləcə də məktəb müvəffəqiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu gün tam rasionlu qidaların satıldığı məktəb bufet və yeməkxanalarının yoxluğu Azərbaycanda məktəblərin az qala əsas problemlərindən birinə çevrilib. Bu isə həm şagirdlər, həm də valideynlər üçün ciddi narahatlıq yaradır.

Məktəb illərində sağlam qidalanmayan uşaqlarda piylənmə, çəki azlığı, qan azlığı, artıq çəki, müxtəlif vitamin çatışmazlığı və uşaqlarda diş çürüməsi kimi müşahidələr tez-tez rast gəlinən problemlərdir. Bundan əlavə, qeyri-kafi və balanssız bəslənmə, piylənmə, ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, diabet və həzm sistemi xəstəlikləri kimi yetkinlik dövründə meydana gələn bir çox xəstəlik və allergik reaksiyalara yol açır. Uşaqların sağlam olması, böyüməsi bu qədər vacib olmasına baxmayaraq, məktəb bufetlərində hələ də zərərli qidalar satılır.

Mediaxeberleri.Az-ın məlumatına görə Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin (AGADMC) sədri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov Publika.az-a açıqlamasında qeyd edib ki, şagirdlərin sağlamlığı daim gündəmdə olan mövzulardandır:

“Bu məsələ ilə bağlı xoşagəlməz məlumatlar ortaya çıxır. Mətbuat, televiziyada görməklə yanaşı, məktəblərdə də bufetləri müşahidə edirik. Demək olar ki, əksər valideynlər məktəb bufetindən narazıdırlar. Buna görə də daha çox evdən yemək qoyurlar. Bu da ondan irəli gəlir ki, bufetlərə inamsızlıq və etibarsızlıq var. Məktəb bufetlərin idarə edilməsi Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilmir. Buna baxmayaraq nazirlik tərəfindən məktəb direktorlarına təlimatlar verilir. Hansı ki, məktəb direktorları həm də bu prosesə nəzarət etməlidirlər. Bufetlərə nəzarət edən qurum AQTA-dır. Düşünürəm ki, qurum son illərdə yaxşı işlər görür. Nümunəvi addımlar da atır. Daim yoxlanışlar edir, monitorinlər aparır, çatışmazlıqlar aşkar edilir. Məktəb bufetlərində satılan içkilərin, şirniyyatların saxlanma şəraitinə nəzarət edilməlidir. Bu məsələdə valideynlər, direktorlar daim ayıq-sayıq olmalıdır”.

Ekspert bildirib ki, valideynlər uşaqlar üçün mənfi olan qidaların satıldığı məktəb bufetlərini işıqlandırsalar, heç bir işbaz sui-istifadə edə bilməz:

“Zərərli qidalar məktəblilərin sağlamlığına ziyandır. Sağlamlıqda yaranan hər bir problem təhsildən yayınma deməkdir. Məktəb bufetlərinin sahibi olan iş adamları, sahibkarlar bilməlidir ki, bu günün məktəblisi sabahın əsgəri, müəllimi, həkimi, ən əsası vətəndaşıdır. Pul qazanmaq yaxşıdır, amma qazanılan pullar uşaqların sağlamlığı üzərində qurulmalı deyil. Bufetlərdə ardıcıl və sistemli olaraq monitorinqlər aparılmalıdır. Çünki keyfiyyətsiz olan hər bir məhsul şagirdlər üçün təhlükə mənbəyidir. Bir an prosesi nəzarətdən kənarda qoymaq olmaz”.

Pediatr Nigar Abdullayeva əlavə edib ki, uşaqların qidalanma vərdişləri əvvəlcə ailə mühitində yaranır:

“Daha sonra məktəb dövründə dostlarının, müəllimlərinin və ətraf mühit faktorlarının təsiri ilə davam edir. Bu səbəbdən xüsusilə ailələr övladlarına sağlam qidalanma vərdişləri aşılamalı və bu mövzuda nümunə olmalıdırlar. Məktəb bufetlərində olan qidalardan uşaqları uzaq tutmaq lazımdır. Bu məsuliyyəti isə valideyn və məktəb rəhbərliyi daşıyır. Bufetdə satılan qidalar məktəblilər üçün zərərlidir. Uşaqların gündəlik karbohidratlara ehtiyacı var. Yəni, un məlumatları, kəpəkli çörəklə qidalanmalıdırlar. Bununla yanaşı məktəblinin qida rasionuna evdə bişmiş toyuq, ət və yumurta əlavə edilməlidir. Kolbasa və sosislərdən uşaqları uzaq tutmalıyıq.

Meyvə-tərəvəz isə mütləqdir. Xiyar, pomidor, alma kimi qidalara daim üstünlük verilməlidir. Yemək qablarına bu kimi qidalar qoymaqla həm uşaqları zərərli qidalardan uzaq tutmaq, həm də sağlam böyüməsinə şərait yaratmaq olar. Məktəbdə satılan qidalar əsasən hazır qidalardır, bu qidalarda da yüksək miqdarda trans və doymuş yağ var. Bu da beyin hüceyrələrinə, öyrənmə və yaddaşa mənfi təsir göstərir. Ümumiyyətlə çöldən alınan qidalar uşaq orqanizmi üçün zərərlidir. Uşaqlarda şəkərli dibaet probelmi çox geniş yayılıb. Həmçinin hazır qidalar mədə-bağırsaq probleminə və iştahsızlığa yol açır. Hər gün zərərli qidalarla qidalanmaq gələcək üçün potensial xəstəlikdir”.

Ümumilikdə ölkədə fəaliyyət göstərən məktəb bufetlərinin idarə edilmə mexanizmi necədir?

Təhsil müəssisələrində iaşə xidməti Nazirlər Kabinetinin “Təhsil müəssisəsində iaşə və tibb xidmətinin təşkili Qaydası və Normalarının təsdiq edilməsi haqqında” qərarına, “Təhsil müəssisələrində təhsil və tərbiyə alanların qidalanması üzrə Dövlət Standartı”na və “Təhsil müəssisələrinin tikintisinə, maddi-texniki təchizatına dair vahid normalar, ümumi sanitariya-gigiyena tələbləri, şagird yerləri ilə təminat normativlərinin təsdiq edilməsi haqqında” qərarına uyğun norma və qaydalara əsasən aparılır və daim nəzarətdə saxlanılır. “Təhsil haqqında” qanuna əsasən təhsil müəssisələrində iaşə xidməti bu sahədə uzun müddət təcrübəsi olan, qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərən iaşə xidməti müəssisələri tərəfindən həyata keçirilməlidir. Məktəb yeməkxanalarında iaşə xidmətlərinə, qidaların keyfiyyətinə nəzarət məqsədilə müvafiq dövlət qurumları tərəfindən monitorinqlər aparılır.

Belə ki, ümumi təhsil və ilk peşə təhsili müəssisələrində uşaq və yeniyetmələrin qidalanması zamanı istifadəsinə icazə verilməyən məhsulların siyahısı aşağıdakı kimidir:

1. İstifadə müddəti bitmiş və aşağı keyfiyyətli qida məhsulu

2. Bir gün əvvəl hazırlanmış qida

3. Xarab olma əlamətləri ilə meyvə-tərəvəz məhsulları.

4. Baytarlıq nəzarətindən keçməmiş kənd təsərrüfatı heyvanlarının, balıqların və kənd təsərrüfatı quşlarının bütün növlərinin əti, içalat məhsulları

5. İçalat məhsulları (qaraciyər, dil və ürək istisna olmaqla)

6. İçalatı təmizlənməmiş quş

7. Vəhşi heyvanların əti.

8. Suda üzən quşların yumurtası və əti

9. Qabığı çirklənmiş yumurta, həmçinin salmonellyoza görə qeyri sağlam təsərrüfatdan olan yumurta

10. Germetikliyi pozulmuş bankada olan, köpmüş, paslı, deformasiyaya uğramış, etiketsiz konservlər

11. Termiki emala məruz qalmayan yaşıl noxud

12. Çirklənmiş və ya anbar ziyanvericiləri ilə yoluxmuş yarma, un, quru meyvələr və başqa məhsullar

13. Ev şəraitində hazırlanmış istənilən qida məhsulu və konservlər

14. Kremli şirniyyat məmulatları (piroq və tortlar)

15. Termiki emala məruz qalmayan, təbii halda olan kəsmik və xama

16. Ev şəraitində hazırlanmış qatıq

17. Göbələklər və onlardan hazırlanan məhsullar (kulinariya məmulatları)

18. Termiki emala məruz qalmayan içkilər və morslar, kvas

19. Kənd təsərrüfatı heyvanlarının xəstəliyinə görə qeyri-sağlam təsərrüfatdan alınan, çəlləkdə saxlanılan, pasterizə edilməmiş və qaynadılmamış süd

20. Təbli halda olan və kəsmiyin hazırlanması üçün istifadə olunan süd və qatıq

21 Termiki emaldan keçməmiş ətdən, quş ətindən, balıqdan hazırlanmış yeməklər

22. Sirkə, xardal, qıtıqotu, istiotlu bibər və digər (kəskin) ədviyyatlar, xəmiri acıdan naməlum tərkibli tozlar

23. İstiotlu souslar, ketçuplar, mayonezlər, qəlyanaltı konservlər, turşuya qoyulmuş tərəvəz və meyvələr

24. Təbii kofe, energetik içkilər

25. Kulinariya yağları, donuz və qoyun piyi, marqarin və digər hidrogenləşdirilmiş yağlar

26. Qazlaşdırılmış içkilər

27. Bitki yağları əsasında süd məhsulları və dondurma

28. Saqqız, çipslər

29. Tərkibində etanol olan (0,5%-dan artıq) qımız və turş süd məhsulları

30. Ət qiyməsi ilə hazırlanmış makaron, ətli blinlər, studenlər, doğramac, paştetlər, siyənək balığından farşmak, üzərinə şirə tökülmüş ətli və balıqlı yeməklər

31. Yumurtalı makaronlar, qayğanaq

32. Çox miqdarda yağ doldurulmuş dərin qablarda qızardılan piroq və ponçiklər

Aysel Şahmar

Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) maliyyə dəstəyi ilə “uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı” istiqaməti üzrə hazırlanıb.