Hər il sentyabrın 26-da qeyd olunan Ümumdünya Kontrasepsiya Günü reproduktiv sağlamlıq, ailə planlaşdırılması və məlumatlı seçimlərin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Kontrasepsiya yalnız arzuolunmaz hamiləliyin qarşısının alınması deyil, həm də qadın və kişi reproduktiv sağlamlığının qorunması, hamiləliklər arasında optimal intervalın təmin edilməsi və gələcək planların daha şüurlu şəkildə qurulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Oxu.Az xəbər verir ki, Ümumdünya Kontrasepsiya Günü ilə əlaqədar Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Mamalıq və Ginekologiya İnstitutunun mama-ginekoloqu Xanım Adıgözəlova-Mirzəyeva kontrasepsiya üsulları, onların üstünlükləri, geniş yayılmış yanlış fikirlər və həkimə müraciət edilməli hallar barədə ən çox verilən sualları cavablandırır.

- Kontrasepsiya yalnız hamiləlikdən qorunma vasitəsidirmi?

- Kontrasepsiyanın faydaları daha genişdir. Düzgün seçilmiş kontrasepsiya hamiləliklər arasında orqanizmin bərpası üçün lazımi interval yaratmağa, aybaşı tsiklinin nizamlanmasına və ağrılı simptomların azalmasına kömək edir. Bəzi hormonal preparatlar dermatoloji problemlərin, o cümlədən sızanaqların yüngülləşməsinə də müsbət təsir göstərir. Bu, eyni zamanda cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmanın etibarlı vasitəsidir. Paralel olaraq, hormonal üsullar funksional yumurtalıq kistalarının əmələ gəlmə ehtimalını aşağı salır, endometrioz və polikistik yumurtalıq sindromu kimi hallarda ağrılı simptomları yüngülləşdirməyə kömək edir. Bəzi tədqiqatlar isə bunu xoşxassəli döş vəzi dəyişiklikləri riskinin azalması ilə də əlaqələndirir. Bütün bu faktları birlikdə nəzərdən keçirdikdə, kontrasepsiyanı sadəcə qorunma vasitəsi deyil, qadın sağlamlığına göstərilən qayğı kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Xanımlara tövsiyəm odur ki, ginekoloqları ilə bu faydaları açıq şəkildə müzakirə etməkdən çəkinməsinlər.

- Hazırda hansı kontrasepsiya üsulları mövcuddur və onlardan daha uyğun olanını necə müəyyən etmək olar?

- Seçim genişdir və hər kəs öz həyat tərzinə, ehtiyaclarına uyğun variantı tapa bilər. Hormonal üsullar arasında oral kontraseptiv həblər, dərialtı implant, inyeksion preparatlar, hormonal uşaqlıqdaxili vasitə ilə yanaşı, aylıq vaginal həlqə də mövcuddur. İxtisaslaşmış ginekoloqla məsləhətləşmə prosesi hər şeyi çox asanlaşdırır və bu, birtərəfli tövsiyədən çox, qarşılıqlı və rahat bir söhbətdir. Konsultasiya zamanı həkim bir sıra amilləri, o cümlədən ümumi sağlamlıq vəziyyətini, arterial təzyiq göstəricilərini, tromboz riskini, gələcəkdə hamiləlik planlarını, gündəlik həb qəbuluna hazır olub-olmamanı və əlavə infeksiya profilaktikasına ehtiyacın mövcudluğunu birlikdə dəyərləndirir. Sevindirici haldır ki, əksər hallarda ilk konsultasiya invaziv müayinə tələb etmir, ətraflı söhbət əsasında uyğun seçim asanlıqla müəyyənləşdirilə bilər. Seçilən üsul ilk dəfədən tam mükəmməl hiss olunmasa belə, həkiminizlə məsləhətləşərək üsulu dəyişdirə bilərsiniz.

- Ən çox yayılmış yanlış təsəvvürlər hansılardır?

- Birincisi, hormonal kontraseptivlərin uzunmüddətli sonsuzluğa səbəb olduğu fikri geniş yayılıb, lakin əsassızdır. Uşaqlıqdaxili vasitə və implant çıxarıldıqdan dərhal sonra, oral həblərdən sonra isə adətən bir neçə tsikl ərzində fertillik bərpa olunur. Yalnız üçaylıq inyeksion üsulda hamiləliyin baş verməsi bəzən bir neçə ay gecikə bilər, lakin bu da müvəqqəti haldır. Son nəticədə fertillik səviyyəsi preparatı ümumiyyətlə istifadə etməyənlərlə eynidir.

Əmizdirmənin tam və etibarlı qorunma təmin etdiyi qənaəti də yanlışdır. Üç şərt - körpənin yalnız ana südü ilə qidalanması, altı aylıqdan kiçik olması və aybaşının hələ bərpa olunmaması - eyni vaxtda ödəndikdə bu, qismən reallaşır. Bu şərtlərdən biri belə pozularsa, etibarlılıq kəskin aşağı düşür, ona görə də müstəqil üsul kimi tövsiyə olunmur.

Kəsilmə üsulunun kifayət qədər etibarlı olduğu təsəvvürü də yanlışdır. Real həyatda bu üsuldan istifadə edən hər 100 cütlükdən təxminən 22-si bir il ərzində gözlənilməz hamiləliklə üzləşir. Bu, müasir hormonal üsullar və uşaqlıqdaxili vasitələrin 1%-dən aşağı uğursuzluq göstəricisi ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir.

Uşaqlıqdaxili vasitənin istisnasız olaraq ağrı yaratdığı və yalnız artıq doğmuş qadınlara uyğun olduğu fikri də geniş yayılmış səhv təsəvvürdür. Aparıcı ginekoloji rəhbər sənədlər bu üsulu uşağı olmayan qadınlar və yeniyetmələr üçün də təhlükəsiz seçim kimi qəbul edir. Düzgün seçim və düzgün yeridilmə şərti ilə yerləşdirmə zamanı hiss olunan qısamüddətli sancıdan sonra bu üsul əksər pasiyentlər üçün rahat və yüksək effektivliyə malik olur.

Hormonal kontraseptivlərin mütləq çəki artımına səbəb olacağı da geniş yayılmış, lakin elmi cəhətdən əsassız bir qorxudur. Araşdırmalar nəticəsində əksər hormonal həb, plastır və həlqə növləri ilə çəki artımı arasında ciddi əlaqə aşkar edilməyib. Yalnız üçaylıq inyeksion preparatdan istifadə zamanı bəzi istifadəçilərdə ilk il ərzində müəyyən çəki artımı müşahidə oluna bilər ki, bu da həkimlə birlikdə rahatlıqla idarə edilir.

Nəhayət, aybaşı zamanı hər ay mütləq qanaxma olmalı olduğu fikri də tibbi baxımdan əsassızdır. Kombinə edilmiş həblərdəki adi fasilə dövrü sadəcə tarixi vərdişdən qaynaqlanır. Bu fasiləni buraxmaq və ya uzatmaq sağlamlığa heç bir zərər vermir, əksinə, bir çox qadın üçün əlavə rahatlıq yaradır. Bu cür yanlış təsəvvürlərin aydınlaşdırılması hər kəsə öz bədəni barədə daha inamlı və məlumatlı qərarlar qəbul etmək imkanı yaradır.

- Hansı hallarda ginekoloqa müraciət etmək tövsiyə edilir?

- Kontrasepsiya seçimi statik bir qərar deyil, insanın həyat şəraiti və sağlamlıq vəziyyəti dəyişdikcə dinamik bir prosesdir. İlk dəfə üsul seçimi, mövcud üsuldan qaynaqlanan narahatedici yan təsirlərin müşahidəsi, illik profilaktik müayinələr (hətta şikayət olmadıqda belə) və şəxsi həyat şəraitinin dəyişməsi müraciət üçün tövsiyə olunan əsas hallardır.

İlk ginekoloji müayinədən çəkinməyə əsla ehtiyac yoxdur. Müasir tibbi tövsiyələrə görə, əksər hallarda kontraseptiv üsulun təyin edilməsi üçün invaziv pelvik müayinə tələb olunmur. Xüsusən də gənc və ya ilk dəfə müraciət edən pasiyentlər üçün bu, bir çox insanın ilk narahatlığını aradan qaldıra bilər.

Hamiləlik planlaşdıran cütlüklər üçün isə cəhd etməyə başlamazdan əvvəl həkimlə görüşmək tövsiyə olunur. Bu, kontraseptiv üsulun vaxtında dayandırılmasını və ümumi sağlamlıq statusunun qiymətləndirilməsini əhatə edir. Doğuşdan sonra isə əmizdirmə vəziyyətindən asılı olaraq, kontrasepsiyaya nə vaxt yenidən başlamağın uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək üçün həkim məsləhəti faydalıdır.

Bundan əlavə, uzunmüddətli üsullardan istifadə edənlər üçün son istifadə tarixini yadda saxlamaq vacibdir. İmplant təxminən üç il, mis spiral 10 ilə qədər, hormonal spiral isə növündən asılı olaraq üç-səkkiz il müddətində effektivdir. Bu müddət bitməzdən əvvəl həkimə müraciət edərək üsulun dəyişdirilməsi və ya yeni üsulun seçilməsi planlaşdırılmalıdır. Kəskin qarın ağrısı, adətdən kənar güclü qanaxma, pis qoxulu ifrazat və ya mövcud üsuldan istifadə zamanı gözlənilməz aybaşı gecikməsi kimi əlamətlər isə növbəti planlı müayinəyə qədər gözləmədən dərhal həkimə müraciət üçün əsasdır. Bu əlamətlərin vaxtında qeydə alınması problemin erkən və rahat həllinə imkan yaradır. Yeri gəlmişkən, müayinələr təkcə kontrasepsiya ilə məhdudlaşmır. Mütəmadi ginekoloji müayinə sitoloji skrininq (Pap-test) və zəruri hallarda cinsi yolla keçən infeksiyalara görə testlər üçün də əlverişli fürsətdir.

- Kontrasepsiya yalnız qadının işidirmi? Kişilər üçün hansı imkanlar var?

- Xeyr, kontrasepsiya hər iki tərəfin birgə məsuliyyətidir və bu barədə açıq danışmaqdan çəkinməyə heç bir səbəb yoxdur. Bu mövzunu tərəfdaşınızla bölüşmək münasibətinizi daha da möhkəmləndirə bilər. Hazırda dünyanın müxtəlif tədqiqat mərkəzlərində kişilər üçün yeni, geri dönən kontraseptiv vasitələr üzərində fəal iş gedir və nəticələr getdikcə ürəkaçan olur. Bu vasitələr hələ geniş ictimai istifadəyə buraxılmayıb, lakin onların sürətli inkişafı göstərir ki, gələcəkdə məsuliyyətin bərabər bölüşdürülməsi reallığa çevrilə bilər. Sonda qeyd etmək istəyirəm ki, kontrasepsiya barədə məlumatlılıq utanılacaq bir məsələ deyil, əksinə, özünə qayğı və məsuliyyətli yanaşmanın ən gözəl nümunəsidir. Hər kəs öz reproduktiv sağlamlığı barədə həkimi ilə açıq şəkildə danışmaq və məlumatlı seçim etmək hüququna malikdir.

Hər il sentyabrın 26-da qeyd olunan Ümumdünya Kontrasepsiya Günü reproduktiv sağlamlıq, ailə planlaşdırılması və məlumatlı seçimlərin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Kontrasepsiya yalnız arzuolunmaz hamiləliyin qarşısının alınması deyil, həm də qadın və kişi reproduktiv sağlamlığının qorunması, hamiləliklər arasında optimal intervalın təmin edilməsi və gələcək planların daha şüurlu şəkildə qurulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, Ümumdünya Kontrasepsiya Günü ilə əlaqədar Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Mamalıq və Ginekologiya İnstitutunun mama-ginekoloqu Xanım Adıgözəlova-Mirzəyeva kontrasepsiya üsulları, onların üstünlükləri, geniş yayılmış yanlış fikirlər və həkimə müraciət edilməli hallar barədə ən çox verilən sualları cavablandırır.

- Kontrasepsiya yalnız hamiləlikdən qorunma vasitəsidirmi?

- Kontrasepsiyanın faydaları daha genişdir. Düzgün seçilmiş kontrasepsiya hamiləliklər arasında orqanizmin bərpası üçün lazımi interval yaratmağa, aybaşı tsiklinin nizamlanmasına və ağrılı simptomların azalmasına kömək edir. Bəzi hormonal preparatlar dermatoloji problemlərin, o cümlədən sızanaqların yüngülləşməsinə də müsbət təsir göstərir. Bu, eyni zamanda cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmanın etibarlı vasitəsidir. Paralel olaraq, hormonal üsullar funksional yumurtalıq kistalarının əmələ gəlmə ehtimalını aşağı salır, endometrioz və polikistik yumurtalıq sindromu kimi hallarda ağrılı simptomları yüngülləşdirməyə kömək edir. Bəzi tədqiqatlar isə bunu xoşxassəli döş vəzi dəyişiklikləri riskinin azalması ilə də əlaqələndirir. Bütün bu faktları birlikdə nəzərdən keçirdikdə, kontrasepsiyanı sadəcə qorunma vasitəsi deyil, qadın sağlamlığına göstərilən qayğı kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Xanımlara tövsiyəm odur ki, ginekoloqları ilə bu faydaları açıq şəkildə müzakirə etməkdən çəkinməsinlər.

- Hazırda hansı kontrasepsiya üsulları mövcuddur və onlardan daha uyğun olanını necə müəyyən etmək olar?

- Seçim genişdir və hər kəs öz həyat tərzinə, ehtiyaclarına uyğun variantı tapa bilər. Hormonal üsullar arasında oral kontraseptiv həblər, dərialtı implant, inyeksion preparatlar, hormonal uşaqlıqdaxili vasitə ilə yanaşı, aylıq vaginal həlqə də mövcuddur. İxtisaslaşmış ginekoloqla məsləhətləşmə prosesi hər şeyi çox asanlaşdırır və bu, birtərəfli tövsiyədən çox, qarşılıqlı və rahat bir söhbətdir. Konsultasiya zamanı həkim bir sıra amilləri, o cümlədən ümumi sağlamlıq vəziyyətini, arterial təzyiq göstəricilərini, tromboz riskini, gələcəkdə hamiləlik planlarını, gündəlik həb qəbuluna hazır olub-olmamanı və əlavə infeksiya profilaktikasına ehtiyacın mövcudluğunu birlikdə dəyərləndirir. Sevindirici haldır ki, əksər hallarda ilk konsultasiya invaziv müayinə tələb etmir, ətraflı söhbət əsasında uyğun seçim asanlıqla müəyyənləşdirilə bilər. Seçilən üsul ilk dəfədən tam mükəmməl hiss olunmasa belə, həkiminizlə məsləhətləşərək üsulu dəyişdirə bilərsiniz.

- Ən çox yayılmış yanlış təsəvvürlər hansılardır?

- Birincisi, hormonal kontraseptivlərin uzunmüddətli sonsuzluğa səbəb olduğu fikri geniş yayılıb, lakin əsassızdır. Uşaqlıqdaxili vasitə və implant çıxarıldıqdan dərhal sonra, oral həblərdən sonra isə adətən bir neçə tsikl ərzində fertillik bərpa olunur. Yalnız üçaylıq inyeksion üsulda hamiləliyin baş verməsi bəzən bir neçə ay gecikə bilər, lakin bu da müvəqqəti haldır. Son nəticədə fertillik səviyyəsi preparatı ümumiyyətlə istifadə etməyənlərlə eynidir.

Əmizdirmənin tam və etibarlı qorunma təmin etdiyi qənaəti də yanlışdır. Üç şərt - körpənin yalnız ana südü ilə qidalanması, altı aylıqdan kiçik olması və aybaşının hələ bərpa olunmaması - eyni vaxtda ödəndikdə bu, qismən reallaşır. Bu şərtlərdən biri belə pozularsa, etibarlılıq kəskin aşağı düşür, ona görə də müstəqil üsul kimi tövsiyə olunmur.

Kəsilmə üsulunun kifayət qədər etibarlı olduğu təsəvvürü də yanlışdır. Real həyatda bu üsuldan istifadə edən hər 100 cütlükdən təxminən 22-si bir il ərzində gözlənilməz hamiləliklə üzləşir. Bu, müasir hormonal üsullar və uşaqlıqdaxili vasitələrin 1%-dən aşağı uğursuzluq göstəricisi ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir.

Uşaqlıqdaxili vasitənin istisnasız olaraq ağrı yaratdığı və yalnız artıq doğmuş qadınlara uyğun olduğu fikri də geniş yayılmış səhv təsəvvürdür. Aparıcı ginekoloji rəhbər sənədlər bu üsulu uşağı olmayan qadınlar və yeniyetmələr üçün də təhlükəsiz seçim kimi qəbul edir. Düzgün seçim və düzgün yeridilmə şərti ilə yerləşdirmə zamanı hiss olunan qısamüddətli sancıdan sonra bu üsul əksər pasiyentlər üçün rahat və yüksək effektivliyə malik olur.

Hormonal kontraseptivlərin mütləq çəki artımına səbəb olacağı da geniş yayılmış, lakin elmi cəhətdən əsassız bir qorxudur. Araşdırmalar nəticəsində əksər hormonal həb, plastır və həlqə növləri ilə çəki artımı arasında ciddi əlaqə aşkar edilməyib. Yalnız üçaylıq inyeksion preparatdan istifadə zamanı bəzi istifadəçilərdə ilk il ərzində müəyyən çəki artımı müşahidə oluna bilər ki, bu da həkimlə birlikdə rahatlıqla idarə edilir.

Nəhayət, aybaşı zamanı hər ay mütləq qanaxma olmalı olduğu fikri də tibbi baxımdan əsassızdır. Kombinə edilmiş həblərdəki adi fasilə dövrü sadəcə tarixi vərdişdən qaynaqlanır. Bu fasiləni buraxmaq və ya uzatmaq sağlamlığa heç bir zərər vermir, əksinə, bir çox qadın üçün əlavə rahatlıq yaradır. Bu cür yanlış təsəvvürlərin aydınlaşdırılması hər kəsə öz bədəni barədə daha inamlı və məlumatlı qərarlar qəbul etmək imkanı yaradır.

- Hansı hallarda ginekoloqa müraciət etmək tövsiyə edilir?

- Kontrasepsiya seçimi statik bir qərar deyil, insanın həyat şəraiti və sağlamlıq vəziyyəti dəyişdikcə dinamik bir prosesdir. İlk dəfə üsul seçimi, mövcud üsuldan qaynaqlanan narahatedici yan təsirlərin müşahidəsi, illik profilaktik müayinələr (hətta şikayət olmadıqda belə) və şəxsi həyat şəraitinin dəyişməsi müraciət üçün tövsiyə olunan əsas hallardır.

İlk ginekoloji müayinədən çəkinməyə əsla ehtiyac yoxdur. Müasir tibbi tövsiyələrə görə, əksər hallarda kontraseptiv üsulun təyin edilməsi üçün invaziv pelvik müayinə tələb olunmur. Xüsusən də gənc və ya ilk dəfə müraciət edən pasiyentlər üçün bu, bir çox insanın ilk narahatlığını aradan qaldıra bilər.

Hamiləlik planlaşdıran cütlüklər üçün isə cəhd etməyə başlamazdan əvvəl həkimlə görüşmək tövsiyə olunur. Bu, kontraseptiv üsulun vaxtında dayandırılmasını və ümumi sağlamlıq statusunun qiymətləndirilməsini əhatə edir. Doğuşdan sonra isə əmizdirmə vəziyyətindən asılı olaraq, kontrasepsiyaya nə vaxt yenidən başlamağın uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək üçün həkim məsləhəti faydalıdır.

Bundan əlavə, uzunmüddətli üsullardan istifadə edənlər üçün son istifadə tarixini yadda saxlamaq vacibdir. İmplant təxminən üç il, mis spiral 10 ilə qədər, hormonal spiral isə növündən asılı olaraq üç-səkkiz il müddətində effektivdir. Bu müddət bitməzdən əvvəl həkimə müraciət edərək üsulun dəyişdirilməsi və ya yeni üsulun seçilməsi planlaşdırılmalıdır. Kəskin qarın ağrısı, adətdən kənar güclü qanaxma, pis qoxulu ifrazat və ya mövcud üsuldan istifadə zamanı gözlənilməz aybaşı gecikməsi kimi əlamətlər isə növbəti planlı müayinəyə qədər gözləmədən dərhal həkimə müraciət üçün əsasdır. Bu əlamətlərin vaxtında qeydə alınması problemin erkən və rahat həllinə imkan yaradır. Yeri gəlmişkən, müayinələr təkcə kontrasepsiya ilə məhdudlaşmır. Mütəmadi ginekoloji müayinə sitoloji skrininq (Pap-test) və zəruri hallarda cinsi yolla keçən infeksiyalara görə testlər üçün də əlverişli fürsətdir.

- Kontrasepsiya yalnız qadının işidirmi? Kişilər üçün hansı imkanlar var?

- Xeyr, kontrasepsiya hər iki tərəfin birgə məsuliyyətidir və bu barədə açıq danışmaqdan çəkinməyə heç bir səbəb yoxdur. Bu mövzunu tərəfdaşınızla bölüşmək münasibətinizi daha da möhkəmləndirə bilər. Hazırda dünyanın müxtəlif tədqiqat mərkəzlərində kişilər üçün yeni, geri dönən kontraseptiv vasitələr üzərində fəal iş gedir və nəticələr getdikcə ürəkaçan olur. Bu vasitələr hələ geniş ictimai istifadəyə buraxılmayıb, lakin onların sürətli inkişafı göstərir ki, gələcəkdə məsuliyyətin bərabər bölüşdürülməsi reallığa çevrilə bilər. Sonda qeyd etmək istəyirəm ki, kontrasepsiya barədə məlumatlılıq utanılacaq bir məsələ deyil, əksinə, özünə qayğı və məsuliyyətli yanaşmanın ən gözəl nümunəsidir. Hər kəs öz reproduktiv sağlamlığı barədə həkimi ilə açıq şəkildə danışmaq və məlumatlı seçim etmək hüququna malikdir.

Hazırladı:

Nigar Cəfərova