Azərbaycanda daşınmaz əmlakın rəsmiləşdirilməsi istiqamətində kiçik və orta sahibkarlığın, sığorta, bank sisteminin və digər sektorların inkişafına təkan verə biləcək proses qeydə alınmaqdadır. Son iki onillikdə ölkədə mülkiyyət hüquqları ilə bağlı ən böyük problemlərdən birinə çevrilən qanunsuz tikililər məsələsinin həlli bir neçə il ərzində aparılan işlər yekunlaşmaq üzrədir.

İndiyədək Prezident fərmanları ilə hüquqi bazaya edilən dəyişikliklər ölkə üzrə 600 minə yaxın olduğu bildirilən sənədləşməmiş tikililərin rəsmi qeydiyyatı sahəsində xeyli irəliləyişlərə səbəb olub. İndi isə hökumət müxtəlif obyektlərin(su, elektrik, qaz, dəmiryol və sair) mühafizə zolaqlarında yerləşən sənədsiz tikililərlə bağlı real addımlar atmağa hazırlaşır. Dünya Bankı Qrupunun “Business Ready” hesabatının “Biznesin yerləşdiyi yer (əmlakın qeydiyyatı və icarəsi)” indikatoru üzrə Biznes mühiti və beynəlxalq reytinqlər üzrə Komissiya tərəfindən təsdiqlənən 2025-ci il Yol Xəritəsinə əsasən bu ayın sonuna qədər Azərbaycanda özbaşına tikintilərlə bağlı mövcud vəziyyətin nizamlanmasını nəzərdə tutan normativ hüquqi akt layihəsi və digər əlaqəli sənədlər aparılmış təhlillər əsasında hazırlanaraq aidiyyəti üzrə təqdim olunacaq. Sənədə əsasən, bu ayın sonunadək mənzil mülkiyyətçisi qismində çıxış edən əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin mənzilin yerləşdiyi torpaq sahəsinə münasibətdə hüquqlarının tənzimlənməsi ilə bağlı qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsinə dair təkliflər hazırlanacaq.

Bundan başqa, torpaq icarəsi ilə bağlı mübahisələrin məhkəmədənkənar həlli üçün arbitraj mexanizminin tətbiqini stimullaşdırmaq məqsədilə müvafiq təhlillər aparılacaq və zərurət olduqda nəticələr əsasında təkliflər veriləcək.

Yol xəritəsinə görə, beynəlxalq təcrübə və müasir texnoloji həllər nəzərə alınmaqla mühafizə zolağında yerləşən daşınmaz əmlakların qeydiyyatından imtina hallarının azaldılması və qanunamüvafiq tənzimləmənin aparılması məqsədilə magistral boru kəmərlərinin, yüksəkgərginlikli elektrik şəbəkələrinin, nəqliyyat infrastrukturu obyektlərinin, suların və digər mühafizə zonalarının hüdudlarının dəyişdirilməsi ilə bağlı təkliflərin hazırlanması nəzərdə tutulub.

Yol Xəritəsində qeyd edilib ki, cari ilin 1 sentyabr tarixinə qədər “Daşınmaz Əmlakın Elektron Reyestri və Kadastrı” informasiya sisteminin, habelə sistem üzrə nəzərdə tutulan altsistemlərin Texniki tapşırıq sənədinin hazırlanması, “Daşınmaz Əmlakın Elektron Reyestri və Kadastrı” informasiya sisteminə inteqrasiya edilməsi məqsədilə ərazi qeydiyyat orqanlarının arxivlərində saxlanılan daşınmaz əmlakın qeydiyyatı üçün əsas olan sənədlərin tam rəqəmsallaşdırılması və aralıq məlumat bazasının yaradılmasına dair Texniki tapşırıq sənədinin hazırlanması planlaşdırılır.

Qeyd edək ki, qeyri-rəsmi hesablamalara əsasən neftli ərazilər də daxil olmaqla, mühafizə zonalarında aparılan tikintilərin sayı 350-400 min arasında dəyişir. Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəis müavini Rüstəm Şahbazovun Milli Məclisdə verdiyi məlumata görə, artıq neft kontraktlarının əhatə etdiyi və mühafizə zolaqlarında yerləşən sənədsiz tikililərlə bağlı qanun layihəsi hazırlanır: “Qanun layihəsi hazırlanması üçün işçi qrupu yaradılıb. Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti, Abşeron Rayon İcra Hakimiyyəti, Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyəti, Ədliyyə Nazirliyi, Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsindən olan işçi qrupu qanun layihəsinin üzərində işləyir”.

Yol Xəritəsindən isə aydın olur ki, digər mühafizə zonalarındakı tikintilərlə bağlı da işlər başlanıb. Burada əsas diqqəti cəlb edən məsələ mühafizə zonalarının hüdudlarına yenidən baxılması imkanıdır. Belə ki, Nazirlər Kabinetinin 23 fevral 2005-ci il tarixli Qərarı ilə dəmir yolunun mühafizə zonasının eni sahələrdə 24 metr, stansiyalarda isə ən azı 50 metr təşkil edir.

Bundan əlavə, “Elektroenergetika haqqında” yeni qanunun qəbulu ilə bağlı elektrik ötürücü xətlərinin mühafizə zonalarına dair yeni tələblər müəyyənləşib. Nazirlər Kabinetinin 2024-cü il 16 may tarixli 261 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilən “Elektrik şəbəkələrinin mühafizə zonalarının ölçüləri və həmin ərazilərdə təsərrüfat işlərinin aparılmasına dair tələblər”ə əsasən elektrik şəbəkələrinin mühafizə zonalarının ölçüləri elektrik verilişi xətlərinə münasibətdə izolyasiyasız naqilli hava elektrik verilişi xətləri üçün gərginliyi 1000 voltadək hava elektrik verilişi xətləri üçün - 2 metr; 1-20 kV-luq hava elektrik verilişi xətləri üçün - 10 metr; 35 kV-luq hava elektrik verilişi xətləri üçün - 15 metr; 110 kV-luq hava elektrik verilişi xətləri üçün - 20 metr; 150-220 kV-luq hava elektrik verilişi xətləri üçün - 25 metr; 330-500 kV-luq hava elektrik verilişi xətləri üçün - 30 metr müəyyən olunub.

Elektrik şəbəkələrinin mühafizə zonalarının ölçüləri elektrik verilişi xətlərinə münasibətdə özünüdaşıyan izolyasiyalı naqilli hava elektrik verilişi xətləri üçün ölçülər müvafiq olaraq 1 metr; 2 metr; 4 metr və 6 metr təyin edilib.

Xüsusilə Bakı şəhərində elə ərazilər var ki, elektrik enerjisi xəttinin mühafizə zolağının 3-4 metr azaldılması yüzlərlə evin, obyektin rəsmiləşdirilməsi üçün hüquqi əsas yarada bilər. Bu isə həmin ev və obyektlərin qanuni proseslərə, o cümlədən sığorta, girov qoyulma, kreditləşmə və sair sahələrdə inkişafa gətirib çıxara bilər.