Mətbəximizdə salatların, dolmaların, turşuların və müxtəlif yeməklərin ayrılmaz hissəsi olan kələm əslində sadə tərəvəz deyil. Kalorisi az, lif və vitaminlərlə zəngin olan bu tərəvəz bağırsaqların fəaliyyətindən immun sisteminin normal işləməsinə qədər bir sıra proseslərdə iştirak edir.

Üstəlik, müasir elmi araşdırmalar kələmin tərkibindəki bəzi təbii birləşmələrin sağlamlıq üçün potensial faydalarını da üzə çıxarıb. Bəs hər gün süfrəmizə qoyduğumuz kələm orqanizmimizdə hansı dəyişikliklərə səbəb olur?

BAĞIRSAQLARIN TƏBİİ KÖMƏKÇİSİ

Kələmin ən mühüm üstünlüklərindən biri liflə zəngin olmasıdır. Qida lifləri bağırsaqların normal fəaliyyətini dəstəkləyir, nəcisin həcmini artırır və qəbizliyin qarşısının alınmasına kömək edir.

Kələmdəki liflər bağırsaq mikrobiotasının, yəni həzm sistemində yaşayan faydalı mikroorqanizmlərin fəaliyyəti üçün də əhəmiyyətlidir.

Ancaq bir məqamı unutmayın: çox miqdarda çiy kələm yemək bəzi insanlarda qaz, köp və qarın ağrısı yarada bilər. Xüsusilə həssas bağırsağı olanlar porsiyaya diqqət etməlidirlər.

İMMUN SİSTEMİNƏ DƏSTƏK

Kələm C vitamininin yaxşı mənbələrindən biridir. Bu vitamin immun sisteminin normal fəaliyyətində iştirak edir, kollagen sintezi üçün vacibdir və hüceyrələri oksidləşdirici stressdən qorumağa kömək edir.

Maraqlı fakt: 100 qram çiy ağ kələmdə təxminən 47 mq C vitamini ola bilər. Bu miqdar kələmi gündəlik qidalanmada faydalı vitamin mənbələrindən birinə çevirir.

KƏLƏMİN TƏRKİBİNDƏ XÜSUSİ MADDƏLƏR VAR

Kələm xaççiçəklilər fəsiləsinə aiddir. Bu tərəvəzin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri qlükozinolatlar adlanan təbii bitki birləşmələrini ehtiva etməsidir.

Kələm doğranarkən və çeynənərkən bu maddələrdən izotiosianatlar kimi bioloji aktiv birləşmələr əmələ gələ bilər. Onların bəziləri hüceyrələrin müdafiə mexanizmlərinə və orqanizmdə zərərsizləşdirmə proseslərinə təsir göstərir.

Alimlər bu birləşmələrin xərçəngin yaranma mexanizmlərinə mümkün təsirini araşdırırlar. Lakin kələm yeməyin xərçəngdən qoruduğunu və ya xəstəliyi müalicə etdiyini söyləmək üçün hələ kifayət qədər klinik sübut yoxdur.

ÜRƏK VƏ DAMARLAR ÜÇÜN FAYDALI SEÇİM

Kələmin tərkibində kalium, lif və antioksidant xüsusiyyətli bitki maddələri var. Kalium normal qan təzyiqinin tənzimlənməsində, lif isə qanda xolesterinin səviyyəsinin idarə olunmasında rol oynayır.

Tərəvəzin müntəzəm istehlakı ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyən ümumi qidalanma modelinin bir hissəsi ola bilər. Əlbəttə, kələm dərman deyil və yüksək təzyiqin müalicəsini əvəz etmir.

SÜMÜKLƏR VƏ QAN LAZIMI VİTAMİNLƏR

Kələm K vitamini ilə zəngindir. Bu vitamin qanın normal laxtalanması və sümük toxumasının sağlamlığı üçün vacibdir.

Bundan başqa, tərkibində folat (B9 vitamini) də var. Folat hüceyrələrin bölünməsində və qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasında iştirak edir.

Vacib xəbərdarlıq: Varfarin kimi qan durulaşdırıcı dərman qəbul edənlər K vitamini ilə zəngin qidaların miqdarını kəskin dəyişməməlidirlər. Kələmi qidalanmadan tam çıxarmaq yox, onun qəbulunu sabit saxlamaq vacibdir.

ARIQLAMAQ İSTƏYƏNLƏR ÜÇÜN İDEAL TƏRƏVƏZ

100 qram çiy ağ kələmin enerji dəyəri təxminən 24 kilokaloridir. Tərkibindəki lif toxluq hissinin daha uzun davam etməsinə kömək edir.

Bu xüsusiyyət kələmi çəkiyə nəzarət etmək istəyənlər üçün yaxşı seçimə çevirir. Xüsusilə mayonez və kalorili souslar əvəzinə limon şirəsi, göyərti və az miqdarda zeytun yağı ilə hazırlanan kələm salatı daha məqsədəuyğundur.

KƏLƏM ŞİRƏSİ MƏDƏ XORASINI SAĞALDIRMI?

Kələmlə bağlı ən məşhur iddialardan biri onun mədə və onikibarmaq bağırsaq xoralarına faydalı olmasıdır.

Bu fikir təsadüfən yaranmayıb. Keçmişdə kələm şirəsinin tərkibində olduğu düşünülən və şərti olaraq "U vitamini" adlandırılan S-metilmetionin maddəsi ilə bağlı araşdırmalar aparılıb.

1949–1952-ci illərdə dərc edilmiş kiçik tədqiqatlarda təzə kələm şirəsi qəbul edən xora xəstələrində müsbət nəticələr qeydə alınıb. Lakin bunlar müasir klinik tədqiqat standartlarına cavab vermir. Bu gün kələm şirəsinin mədə xorasını sağaltdığını təsdiqləyən yetərli sübut yoxdur. 

 Mədə xorası olan insanlar həkim müayinəsindən keçməli və təyin edilmiş müalicəni davam etdirməlidirlər.

ÇİY, YOXSA BİŞMİŞ KƏLƏM?

Kələmin hazırlanma üsulu onun qida dəyərinə təsir edir.

- Çiy kələm: C vitaminini və istiliyə həssas bəzi maddələri daha yaxşı qoruyur.
- Bişmiş kələm: Həzm edilməsi bəzi insanlar üçün daha asandır.
- Turşu kələm: Fermentasiya nəticəsində faydalı mikroorqanizmlər yaranır. Lakin duz miqdarı yüksəkdir. 

Ən yaxşı seçim müxtəlif hazırlanma üsullarını növbələşdirməkdir.

KİMLƏR KƏLƏM YERKƏN DİQQƏTLİ OLMALIDIR?

Kələm əksər insanlar üçün təhlükəsiz və faydalı qidadır. Ancaq bəzi hallarda ehtiyatlı olmaq lazımdır:

- Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu və köp problemi olanlar çiy kələmi az miqdarda qəbul etməlidirlər.
- Qalxanabənzər vəzi problemi olanlar kələmi normal qida porsiyalarında istehlak edə bilərlər. Lakin xüsusilə yod çatışmazlığı fonunda həddindən artıq miqdarda çiy xaççiçəkli tərəvəz qəbulu məsləhət görülmür.
- Böyrək xəstəliyi olanlar kalium qəbuluna dair fərdi pəhriz tövsiyələrinə əməl etməlidirlər.
- Qan durulaşdırıcı dərman qəbul edənlər K vitamini ilə bağlı həkim məsləhətini nəzərə almalıdırlar.

 NƏTİCƏ

Kələm möcüzəvi dərman deyil, amma gündəlik qidalanmada özünə layiqli yer tutan faydalı tərəvəzdir. Lif, C və K vitaminləri, folat və bioloji aktiv bitki birləşmələri onu sağlam qidalanmanın dəyərli komponentinə çevirir.

Bəzən sağlamlığımız üçün ən yaxşı seçimlər bahalı və ekzotik məhsullar deyil, elə öz mətbəximizdəki sadə tərəvəzlərdir.

Mənbələr :ABŞ Milli Xərçəng İnstitutu, University Hospitals, PubMed