Bankdan kredit almaq istəyən şəxslərin müraciətinə mənfi cavab verilməsinin səbəblərindən biri də kredit tarixçəsi ilə bağlı problemlərdir. Cəmiyyətdə bu vəziyyət çox vaxt “qara siyahı”ya düşmək kimi ifadə edilsə də, məsələ əslində daha fərqlidir. Belə ki, kredit ödənişlərində gecikmələr, vaxtında qaytarılmayan borclar və digər maliyyə öhdəlikləri barədə məlumatlar xüsusi sistemlərdə qeydə alınır. Banklar isə yeni kredit müraciətlərini qiymətləndirərkən həmin məlumatları nəzərə alırlar.

Bəs Azərbaycanda kredit tarixçəsi hansı qaydada formalaşır? Kredit tarixçəsində gecikmələrin olması vətəndaşın gələcəkdə kredit almasını mümkünsüz edirmi?

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, "AzPolitika" bir çoxlarını maraqlandıran bu mövzunu araşdırmağa çalışıb.

Azərbaycanda kredit tarixçəsi harada saxlanılır?

Azərbaycanda kredit tarixçələri əsasən iki sistem vasitəsilə formalaşır – Mərkəzi Bankın Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestri Sistemi və “Azərbaycan Kredit Bürosu”. Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestri Sistemi 2005-ci ildən fəaliyyət göstərir. Bu sistemdə bankların, bank olmayan kredit təşkilatlarının və kredit ittifaqlarının təqdim etdiyi kredit məlumatları toplanır. 

2018-ci il yanvarın 15-də isə ölkənin səkkiz bankının iştirakı ilə “Azərbaycan Kredit Bürosu” yaradılıb. Büro banklarla yanaşı, digər maliyyə təşkilatları və müxtəlif məlumat mənbələri ilə əməkdaşlıq edir. Burada toplanan məlumatlar əsasında kredit hesabatları hazırlanır və borcalanların kredit riskləri qiymətləndirilir. Hər iki sistemin əsas məqsədi şəxslərin kredit öhdəlikləri və ödəniş davranışları barədə məlumatların toplanmasıdır. Bu məlumatlar maliyyə təşkilatlarına kredit müraciətlərinə baxarkən qərar verməyə kömək edir.

Azərbaycanda rəsmi “qara siyahı” varmı?

Kredit tarixçəsi ilə bağlı ən geniş yayılmış yanlış təsəvvürlərdən biri ayrıca “qara siyahı”nın mövcud olmasıdır. Əslində, kredit ödənişlərində gecikməsi olan şəxslərin adlarının birdəfəlik daxil edildiyi və sonradan heç bir halda çıxarılmasının mümkün olmadığı ayrıca rəsmi siyahı anlayışı düzgün deyil. Banklar kredit müraciətlərini qiymətləndirərkən şəxsin əvvəlki ödəniş tarixçəsini, mövcud borclarını, gəlirlərini və digər risk amillərini nəzərə alırlar. Bu baxımdan, kredit tarixçəsində problem olması şəxsin bütün banklardan və maliyyə təşkilatlarından avtomatik olaraq imtina cavabı alacağı demək deyil. Azərbaycan Kredit Bürosunun açıqlamalarında da kredit tarixçəsində gecikmələrin olmasının öz-özlüyündə kredit əldə etmək imkanını tamamilə aradan qaldırmadığı vurğulanır.

Bank məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov da "AzPolitika"ya şərhində bildirib ki, "qara siyahı" deyilən bir anlayış yoxdur: "Hər kəsin kredit tarixçəsi var və həmin tarixçə 10 il ərzində sistemdə saxlanılır. Bu məlumatları banklar, bank olmayan kredit təşkilatları və vətəndaşlara nisyə mal satan ticarət şəbəkələri görə bilirlər. Məlumat yalnız 10 il keçdikdən sonra sistemdən çıxarılır".

Ekspert qeyd edib ki, kredit tarixçəsi müsbət və mənfi ola bilər: "Bu, sadəcə, şəxsin kredit öhdəliklərini necə yerinə yetirdiyini göstərən məlumatlar toplusudur. Təbii ki, kredit tarixçəsində mənfi məlumatlar varsa, həmin şəxsə borc vermək istəyən qurum daha ehtiyatlı davranacaq. Hətta ümumiyyətlə, ona kredit verməkdən imtina edə bilər. Ancaq qanunvericilikdə elə bir qadağa yoxdur ki, kredit tarixçəsi problemli olan şəxsə kredit vermək olmaz. Yəni bu, "qara siyahı" demək deyil. Kredit tarixçəsinin əsas məqsədi borc verən tərəfin qərar qəbul edərkən məlumatlı olmasını təmin etməkdir.

Bunu gündəlik həyatımızla da müqayisə etmək olar. Tutaq ki, qohumumuz, qonşumuz və ya tanışımız bizdən borc istəyir. Əgər bilsək ki, həmin şəxs əvvəllər başqalarından aldığı borcları vaxtında qaytarmayıb, təbii ki, ona pul verərkən ehtiyatlı davranacağıq. Kredit tarixçəsi də eyni məntiqlə işləyir. Bir daha vurğulayıram ki, kredit tarixçəsinin problemli olması həmin şəxsə kredit verilməsini mümkünsüz etmir. Məsələn, onun yaxşı girovu ola bilər və ya yüksək ödəmə qabiliyyətinə malik bir şəxs ona zamin dura bilər. Belə hallarda böyük ehtimalla, kreditin verilməsi mümkün ola bilər”.

Hansı hallar kredit tarixçəsinə mənfi təsir göstərir?

Kredit tarixçəsinə təsir edən əsas amillərdən biri borcların vaxtında ödənilməməsidir. Kredit üzrə aylıq ödənişlərin gecikdirilməsi və borcun uzun müddət qaytarılmaması şəxsin maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməsi ilə bağlı risk yaradır. Bundan başqa, zamin durulan şəxsin kredit ödənişlərini həyata keçirməməsi də müəyyən hallarda zaminin kredit tarixçəsinə və maliyyə vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə təsir göstərə bilər.

Şəxsin eyni vaxtda bir neçə kreditinin olması da bank tərəfindən nəzərə alınan amillərdəndir. Burada əsas məsələ kreditlərin sayından çox, mövcud borcların gəlirlə müqayisədə hansı səviyyədə olması və ödənişlərin vaxtında həyata keçirilməsidir. Digər tərəfdən, əvvəllər kredit götürüb borcunu vaxtında ödəyən şəxslərin müsbət ödəniş tarixçəsi formalaşa bilər. Belə məlumatlar gələcək müraciətlərin qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə alınır.

Kredit tarixçəsi yaxşı olsa da, bank niyə imtina edə bilər?

Bəzi hallarda vətəndaşlar kredit tarixçələrində ciddi problem olmadığı halda da banklardan mənfi cavab alırlar. Bunun səbəbi təkcə əvvəlki borclarla bağlı olmaya bilər. Banklar kredit müraciətlərinə baxarkən şəxsin rəsmi gəlirlərini, iş yerindəki stajını, mövcud kredit öhdəliklərini və aylıq ödənişləri qarşılamaq imkanlarını nəzərə alırlar. Məsələn, şəxsin gəliri olsa da, mövcud kreditlər üzrə aylıq ödənişləri yüksəkdirsə, əlavə borcun qaytarılması riskli hesab edilə bilər. Eyni zamanda, gəlirin aşağı olması və ya onun sənədlərlə təsdiqlənməməsi də kreditin rədd edilməsi ilə nəticələnə bilər.

Kredit tarixçəsini necə yoxlamaq olar?

Vətəndaşlar kredit tarixçələrində hansı məlumatların əks olunduğunu özləri də yoxlaya bilərlər. Bunun üçün ilk növbədə Mərkəzi Bankın Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestri Sisteminin portalından istifadə etmək mümkündür. Vətəndaşlar accr.e-cbar.az ünvanına daxil olaraq ASAN Login vasitəsilə kredit məlumatlarını əldə edə bilərlər. 

Digər imkan Azərbaycan Kredit Bürosunun Findoc platformasıdır. Platforma vasitəsilə qeydiyyatdan keçərək kredit hesabatını və mövcud xidmətlər çərçivəsində kredit skorunu əldə etmək mümkündür.

E. Bəyməmmədli

"AzPolitika.info"