Son dövrlər sosial şəbəkələrdə süni intellekt vasitəsilə yüksək vəzifəli şəxslərin və dövlət adamlarının görüntülərinin canlandırılması, onların əslində səsləndirmədikləri fikirlərin onun dilindən təqdim olunması halları artmaqdadır. Reallıqdan seçilməsi bəzən çətin olan bu cür videolar ictimaiyyətdə çaşqınlıq yaradır, bir çox vətəndaş isə yayılan görüntülərin həqiqiliyinə inanır.

Bəs süni intellekt vasitəsilə hazırlanan və şəxslərin adından saxta fikirlərin səsləndirildiyi bu cür videolar qanunvericilik baxımından necə qiymətləndirilir?

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı Pravda.az-a açıqlama verən vəkil, Azərbaycan İstehlakçılar Şurasının sədri Roman Qaraşovun sözlərinə görə, sosial şəbəkələrdə dövlət və ictimai xadimlərin görüntüsü və səsi süni intellekt vasitəsilə dəyişdirilərək, əslində demədikləri fikirlərin onların adından səsləndirilməsi artıq Azərbaycan qanunvericiliyində ayrıca cinayət-hüquqi qiymət alır.

R.Qaraşov bildirib ki, Cinayət Məcəlləsinin 148-2.1-ci maddəsinə görə, şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsündən və ya səsindən istifadə etməklə süni intellekt və ya xüsusi proqram vasitəsilə reallığı əks etdirməyən foto, video və ya audio material hazırlamaq, yaxud həmin materialı mediada və internetdə kütləvi yaymaq cinayətdir: “Bu əmələ görə 3 min manatdan 7 min manatadək cərimə, 360 saatdan 480 saatadək ictimai işlər, 3 ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması və ya 3 ilədək azadlıqdan məhrumetmə nəzərdə tutulur. Əgər “deepfake” şəxsi nüfuzdan salmaq məqsədilə hazırlanıbsa və ya onun xidməti vəzifəsini, yaxud ictimai borcunu yerinə yetirməsi ilə əlaqədar törədilibsə, 148-2.2.3 və 148-2.2.4-cü maddələr tətbiq oluna və cəza 3 ildən 5 ilədək azadlıqdan məhrumetməyə çata bilər. Əgər belə material saxta profil və ya hesab vasitəsilə yayılır və həmin videoda şəxs haqqında bilə-bilə yalan, onu nüfuzdan salan məlumatlar təqdim olunur və ya şəxs nalayiq formada alçaldılırsa, Cinayət Məcəlləsinin 148-1-ci maddəsi də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Bu maddəyə görə saxta istifadəçi adı, profil və ya hesabdan istifadə etməklə internetdə kütləvi şəkildə böhtan atma və ya təhqir etmə 1000 manatdan 2000 manatadək cərimə, 360 saatdan 480 saatadək ictimai işlər, 2 ilədək islah işləri və ya 1 ilədək azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırıla bilər. Burada “saxta profil” anlayışına başqa şəxsə aid məlumatlardan onun razılığı olmadan yaradılmış hesablar da daxildir”.

Vəkil xatırladıb ki, Ali Məhkəmə Plenumunun 21 fevral 2014-cü il tarixli qərarında da göstərilir ki, böhtan və təhqir sosial şəbəkə və digər internet resurslarında kütləvi yayıldıqda Cinayət Məcəlləsinin 147 və 148-ci maddələri üzrə məsuliyyət yarada bilər: “Plenumun yanaşmasına görə, məhkəmələr fakt xarakterli məlumatla subyektiv fikir və qiymətləndirməni bir-birindən ayırmalıdırlar. Dövlət və ictimai xadimin fəaliyyəti sərt şəkildə tənqid oluna bilər, lakin həmin şəxsin demədiyi sözü ona aid edib saxta video formasında real fakt kimi təqdim etmək artıq fikir və tənqid azadlığının sərhədindən kənara çıxır. Burada şəxsiyyət hüquqları baxımından Ali Məhkəmənin daha yeni mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ali Məhkəmə Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli “Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qərarında ad, səs və təsvir şəxsin şəxsiyyəti ilə birbaşa bağlı olan və müstəqil hüquqi müdafiə predmetini təşkil edən dəyərlər kimi müəyyən edilir. Plenumun 2.4.24-cü bəndinə görə, insanın adının, səsinin və təsvirinin onun iradəsi xaricində istifadəsinin yolverilməzliyi insan şəxsiyyətinin toxunulmazlığını və ona hörməti təmin edən fundamental prinsipdir. Plenum daha da konkret mövqe tutur. Qərarın 2.4.27-ci bəndinə əsasən, fiziki şəxsin təsviri onun kimliyini müəyyən etməyə imkan verən istənilən görüntünü, o cümlədən foto və videonu əhatə edir və həmin təsvirin internetdə yerləşdirilməsi, yayılması, eləcə də onun üzərində sonradan aparılan müxtəlif əməliyyatlar da təsvir hüququnun əhatəsinə düşür. 2.4.28-ci bənddə isə texnologiyanın inkişafı nəzərə alınaraq açıq şəkildə qeyd olunur ki, qanunda nəzərdə tutulan hallar istisna olmaqla şəxsin təsvirindən və səsindən onun xəbəri və razılığı olmadan istifadə edilə bilməz. Bu yanaşma deepfake texnologiyalarına xüsusilə uyğun gəlir: burada artıq söhbət sadəcə şəxsin fotosunun paylaşılmasından deyil, onun görüntüsünün və səsinin dəyişdirilərək yeni, reallığa uyğun olmayan məzmun yaradılmasından gedir. Maraqlıdır ki, Plenum bu müdafiəni yalnız adi şəxslərlə məhdudlaşdırmır. Qərarda tanınmış və ya publik şəxsin də səs və görüntüsünün qanuni əsas olmadan əldə edilməsinin və yayılmasının yolverilməz olduğu göstərilir. Yəni şəxsin dövlət və ya ictimai xadim olması onun görüntüsünü və səsini istənilən formada dəyişdirib istifadə etməyə ümumi razılıq kimi qəbul edilə bilməz. Eyni zamanda, Avropa Konvensiyasının 8-ci maddəsinə istinad edilməklə şəxsin öz təsvirindən istifadəyə nəzarət etmək hüququnun dövlət tərəfindən qorunmalı olan hüquq olduğu vurğulanır. “Deepfake” yalnız nüfuzdan salmaq üçün deyil, insanları aldadaraq pul və ya əmlak əldə etmək məqsədilə istifadə olunursa, məsələn, yüksək vəzifəli şəxsin saxta videosu ilə investisiya, yardım proqramı və ya maliyyə platforması reklam edilirsə, Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsi üzrə dələduzluq məsələsi də yarana bilər. Ali Məhkəmə Plenumunun dələduzluqla bağlı mövqeyinə görə, aldatma bilə-bilə yalan məlumat vermək, həqiqəti gizlətmək və ya şəxsdə həqiqətə uyğun olmayan təsəvvür yaratmaqla həyata keçirilə bilər. “Deepfake” görüntü də bu mənada aldatmanın texniki vasitəsi rolunu oynaya bilər. Bundan başqa, şəxsin adı, səsi və təsviri fərdi məlumatların qorunması rejimi ilə də əlaqəlidir. “Fərdi məlumatlar haqqında” Qanun biometrik məlumatların xüsusi hüquqi mühafizəsini nəzərdə tutur. Ali Məhkəmənin 2025-ci il Plenum qərarında da ad, səs, təsvir və şəxsin kimliyini müəyyən etməyə imkan verən digər məlumatlar fərdi məlumatlar sırasında göstərilir. Mülki-hüquqi müstəvidə isə Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsi şəxsin şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzunun müdafiəsinə imkan verir. Ali Məhkəmənin yeni Plenum qərarı bu müdafiəni daha geniş şəxsiyyət hüquqları konsepsiyası ilə tamamlayır. Şəxs hüquqa zidd müdaxilənin dayandırılmasını, məlumatın və ya materialın silinməsini, təkzibini, gələcək istifadənin qadağan olunmasını, eləcə də qanunda nəzərdə tutulan hallarda maddi və mənəvi zərərin əvəzini tələb edə bilər. Plenum hüquqa zidd müdaxiləni mülki hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirir və belə pozuntu nəticəsində mənəvi zərərin kompensasiyasının tələb oluna biləcəyini ayrıca təsbit edir. Nəticə etibarilə, “deepfake” materiallara yalnız böhtan və ya təhqir prizmasından yanaşmaq artıq kifayət deyil. Burada eyni zamanda şəxsin ad, səs və təsvir hüququ, şəxsi həyatın toxunulmazlığı, fərdi məlumatların qorunması və müəyyən hallarda əmlak hüquqları pozula bilər. Razılıq olmadan süni intellekt vasitəsilə saxta görüntü və ya səs yaratmaq Cinayət Məcəlləsinin 148-2-ci maddəsi ilə, bunu saxta hesab vasitəsilə böhtan və təhqir məqsədilə yaymaq 148-1, 147 və 148-ci maddələrlə, aldatma yolu ilə pul əldə etmək məqsədilə istifadə etmək isə əlavə olaraq 178-ci maddə ilə hüquqi məsuliyyət yarada bilər. Konkret faktlardan asılı olaraq bir neçə cinayət tərkibinin məcmusu məsələsi də ortaya çıxa bilər”.