Azərbaycan dünyəvi dövlətdir və bu, həm Konstitusiyada əksini tapıb, həm də ölkənin tarixi inkişaf yolunun, siyasi müstəqilliyinin və modernləşmə strategiyasının əsas sütunlarındandır. Dünyəvilik dinə qarşı olmaq demək deyil, əksinə, dünyəvi dövlət hər bir vətəndaşın dini etiqad azadlığını təmin etməklə yanaşı, dövlət institutlarının dini təsirlərdən və məcburiyyətlərdən müstəqilliyini qoruyur. Məhz bu baxımdan orta məktəblərdə vahid geyim qaydaları ətrafında yaranan mübahisəyə yalnız dini azadlıqlar prizmasından yanaşmaq məsələnin mahiyyətini daraltmaq olardı. Burada söhbət daha böyük prinsipdən - dövlətin təhsil siyasətini müəyyənləşdirmək səlahiyyətindən və məktəbin dünyəvi xarakterindən gedir.

Bu sözləri Mediaxeberleri.Az-a açıqlamasında əməkdar jurnalist, politoloq Aynur Camal məktəbli forması ətrafında yaranan müzakirələr haqda danışarkən deyib.

O bildirib ki, Nazirlər Kabinetinin orta məktəblərlə bağlı qərarı qətiyyən Azərbaycanda hicabın ümumi şəkildə qadağan edilməsi demək deyil:

“Müzakirənin predmeti məktəblərdə tətbiq edilən geyim qaydalarıdır, Azərbaycanda hicabın qadağan edilməsi deyil. Bunlar tamamilə ayrı-ayrı məsələlərdir.

Dini etiqad şəxsin fərdi hüququdur. Məktəb isə ümumi qaydaların, dövlət təhsil standartlarının və bütün şagirdlər üçün bərabər imkanların təmin edildiyi ictimai institutdur. Burada əsas məsələ təhsil müəssisəsinin fəaliyyətinin hansı hüquqi və dünyəvi prinsiplər əsasında təşkil olunmasıdır.

Valideynlərin dini azadlıqlar, fərdi seçim və uşaqların hüquqları ilə bağlı səmimi narahatlıqları ola bilər. Bu narahatlıqlar hüquqi və ictimai müzakirənin legitim predmetidir. Lakin fərqli bir məsələ də var: dini geyimlə bağlı mübahisənin dövlətin dünyəvi təhsil modelinin legitimliyini şübhə altına alan siyasi kampaniyaya çevrilməsi.

Fərdi etiqad azadlığının müdafiəsi ilə dini normaların dövlət institutları üçün məcburi qaydaya çevrilməsi tələbi arasında fundamental fərq mövcuddur. Məhz bu sərhəd qorunmalıdır.

Axı məktəb yalnız bilik verilən məkan deyil. O, gələcək vətəndaşın dünyagörüşünün, ictimai məsuliyyət hissinin və dövlətə münasibətinin formalaşdığı əsas institutlardan biridir. Bu səbəbdən tarix boyu müxtəlif siyasi və ideoloji cərəyanlar vasitəsilə təhsil sisteminə təsir göstərməyə çalışıblar. Çünki təhsil üzərində təsir yalnız bugünkü məktəb mühitinə deyil, gələcək cəmiyyətin düşüncə tərzinə təsir etmək imkanı yaradır. Məktəbin dini, siyasi və ya başqa ideoloji qrupların rəqabət meydanına çevrilməsi isə ciddi risklər doğura bilər”.

Politoloq vurğulayıb ki, Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi, yerləşdiyi regionun dini-siyasi xüsusiyyətləri və müxtəlif xarici ideoloji təsir kanallarının mövcudluğu təhsil ətrafında yaranan mübahisələrə daha həssas yanaşmağı tələb edir:

“Müasir dünyada xarici təsir yalnız hərbi və diplomatik vasitələrlə həyata keçirilmir. İdeoloji təsir, informasiya manipulyasiyası, sosial şəbəkələr üzərindən ictimai rəyin istiqamətləndirilməsi də dövlətlərin üzləşdiyi təhlükəsizlik çağırışlarındandır.

Din də bəzi hallarda bu təsir mexanizmlərinin alətinə çevrilə bilir. Ancaq burada mühüm fərq qoyulmalıdır. Hər hansı ictimai etirazın geniş yayılması və emosional xarakter alması onun mütləq xaricdən idarə olunduğunu sübut etmir. Belə bir iddianın əsaslandırılması üçün təşkilati əlaqələr, maliyyələşmə, koordinasiya və informasiya fəaliyyəti ilə bağlı konkret faktlar tələb olunur.

Bununla belə, dini hisslərdən siyasi məqsədlər üçün istifadə edilməsi ehtimalını da əvvəlcədən istisna etmək olmaz. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə müzakirənin məzmununun dəyişdirilərək “məktəbli forması” məsələsindən “dövlətin dinə qarşı mübarizəsi” təsəvvürünə keçirilməsi diqqətlə təhlil edilməlidir. Çünki ictimai rəydə belə bir qarşıdurma yaratmaq cəmiyyətin daxilində süni parçalanma üçün əlverişli zəmin formalaşdıra bilər”.

O xatırladıb ki, Azərbaycan üçün əsas təhlükə vətəndaşın dini etiqadı deyil, dinin siyasi təsir və ictimai qütbləşmə vasitəsinə çevrilməsidir:

“Bu mübahisəyə Azərbaycanın maarifçilik tarixi kontekstində baxmaq xüsusilə vacibdir. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Cəlil, Mirzə Ələkbər Sabir və digər görkəmli ziyalılarımızın mübarizəsinin mərkəzində cəmiyyətin savadlanması, azad düşüncənin inkişafı, qadınların təhsilə cəlb olunması və xurafatın ictimai tərəqqiyə maneələrinin aradan qaldırılması dayanırdı. Onlar yaxşı anlayırdılar ki, xalqın gələcəyi yalnız siyasi hakimiyyətin kimə məxsus olmasından deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə səviyyəsindən asılıdır.

Azərbaycan maarifçiliyinin ən böyük tarixi xidmətlərindən biri dini inancı şəxsi mənəvi həyatın bir hissəsi kimi qəbul etməklə, elmin və təhsilin dini ehkamların hökmranlığından azad edilməsinə çalışması idi.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə bu ideyalar dövlətçilik müstəvisində yeni məzmun qazandı. Müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublikanın yaranması, qadınlara seçki hüququnun verilməsi və müasir dövlət institutlarının qurulması təsadüfi hadisələr deyildi. Bunlar onilliklərlə davam edən maarifçilik mübarizəsinin siyasi nəticələri idi.

Bu gün həmin tarixi irsin qorunması yalnız böyük ziyalıların adlarını xatırlamaqla mümkün deyil. Onların müdafiə etdiyi əsas prinsiplər - elmə əsaslanan təhsil, rasional düşüncə, qadınların ictimai həyatda bərabər iştirakı və dünyəvi dövlətçilik - real ictimai münasibətlərdə yaşadılmalıdır. Əks halda, maarifçilik tariximiz sadəcə yubileylərdə xatırlanan mənəvi sərvətə çevrilər.

Hicab ətrafında mübahisələrin ən həssas tərəflərindən biri qadınların və qızların seçim azadlığı məsələsidir. Bir tərəfdən, dini geyimi şəxsi inancının ifadəsi kimi seçən qadının hüquqlarına hörmət edilməlidir. Digər tərəfdən, xüsusilə yetkinlik yaşına çatmayan qızların ailə, dini icma və ya sosial mühit tərəfindən müəyyən geyim və davranış normalarına məcbur edilməsi ehtimalı da diqqətdən kənarda qala bilməz.

Azadlıq yalnız müəyyən geyimi seçmək hüququ deyil, həm də onu seçməmək hüququdur. Əsl seçim azadlığı hər iki imkan mövcud olduqda təmin edilir. Məhz buna görə dövlət məktəblərində qızların təhsildən kənarlaşdırılmaması, onlara psixoloji təzyiq göstərilməməsi, dini mənsubiyyətinə görə ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi və təhsil hüququnun qorunması əsas prioritet olmalıdır. Dünyəvi dövlətin gücü yalnız qayda tətbiq etməkdə deyil, bu qaydanı insan hüquqları ilə uzlaşdırmaq bacarığında görünür.

Müasir dünyada dinin dövlət idarəçiliyində həlledici rol oynadığı ölkələrin təcrübəsi mühüm dərslər verir.

Məsələn, Əfqanıstanda Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər dini-siyasi idarəetmənin fundamental hüquqlara necə təsir göstərə bildiyinin ən ağır nümunələrindəndir. İranda isə qadınların geyiminə dövlət müdaxiləsi uzun illərdir fərdi azadlıqlar və siyasi hakimiyyət münasibətlərində ciddi qarşıdurma mövzusu olaraq qalır.

Bu nümunələrin Azərbaycanla birbaşa eyniləşdirilməsi düzgün olmazdı. Lakin onlar mühüm bir prinsipi nümayiş etdirir: dini normalar dövlət məcburiyyətinə çevrildikdə, fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması riski artır.

Eyni zamanda, dünyəvi dövlətin özü də vətəndaşın dini kimliyinə əsassız müdaxilə etməməlidir.

Burada müdafiə edilməli olan prinsip aydındır: nə dövlət vətəndaşı dini davranışa məcbur etməli, nə də hər hansı dini qrup öz qaydalarını bütün cəmiyyət üçün məcburi normaya çevirməlidir”.

A.Camal əlavə edib ki, dünyəvi dövlətin müdafiəsi yalnız dövlət orqanlarının vəzifəsi deyil:

“Bu, həm də müasir təhsil modelini, elmi düşüncəni və vətəndaş bərabərliyini dəyər hesab edən ictimai qüvvələrin məsuliyyətidir. Lakin ziyalı mövqeyi insanları dini mənsubiyyətinə görə ittiham etmək üzərində qurulmamalıdır. Əksinə, ziyalı cəmiyyətə izah etməlidir ki, dünyəvilik dindar vətəndaşın da hüquqlarının təminatıdır. Dövlətin hər hansı dini ideologiyanın nəzarətinə keçməməsi məhz müxtəlif inanclara sahib insanların bərabər hüquqlarla yaşamasına şərait yaradır.

Bu baxımdan ictimai müzakirələrdə emosional ittihamların deyil, hüquqi arqumentlərin, tarixi təcrübənin və milli maraqların ön plana çıxarılması vacibdir. Əsl məsələ hicab deyil, dövlətin gələcəyidir...

Hicablı və ya hicabsız olmasından asılı olmayaraq, hər bir qızın keyfiyyətli təhsil almaq, azad düşünmək və gələcəyini özü müəyyənləşdirmək hüququ var.

Bu hüququn təmin edilməsi dünyəvi dövlətin zəifliyi deyil, onun ən böyük üstünlüyüdür.

Azərbaycanın gələcəyi dini inancla dünyəvi dövlət arasında süni düşmənçilik yaratmaqda deyil, inanc azadlığını qoruyaraq dövlət institutlarının dini-siyasi təsirlərdən müstəqilliyini təmin etməkdədir.

Və nəhayət, bir həqiqəti unutmamalıyıq: Azərbaycan maarifçiləri cəhalətlə mübarizəni təsadüfən seçməmişdilər. Onlar bilirdilər ki, savadlı, azad düşünən, öz hüquqlarını tanıyan vətəndaş olmadan güclü dövlət qurmaq mümkün deyil.

Bu gün bizim qarşımızda dayanan vəzifə də həmin tarixi missiyanı davam etdirməkdir”.