Azərbaycanda səhiyyə sisteminin keyfiyyəti təkcə yeni xəstəxanaların tikilməsi, müasir tibbi avadanlıqların alınması və xidmətlərin rəqəmsallaşdırılması ilə müəyyən edilmir. İstənilən səhiyyə sisteminin əsas dayağı insan kapitalıdır: həkim, tibb bacısı, feldşer, kiçik tibb işçisi və gündəlik olaraq pasiyentlə birbaşa təmasda olan digər əməkdaşlar.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, məhz bu baxımdan, TƏBİB-in tabeliyində çalışan tibb işçilərinin əməkhaqqılarının artırılması haqqında qərar yalnız sosial ödəniş təşəbbüsü deyil. Bu, tibbi kadrların iş yükünü, məsuliyyətini, fəaliyyət nəticələrini və regionlarda yaranmış real ehtiyacı nəzərə alan yeni idarəetmə modelinə keçid kimi qiymətləndirilməlidir.

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın tibb işçilərinin maddi rifahının yaxşılaşdırılması, əməyinin daha yüksək qiymətləndirilməsi və səhiyyə sistemində insan kapitalının gücləndirilməsi məqsədilə irəli sürdüyü təşəbbüs Prezident İlham Əliyev tərəfindən müsbət qarşılanıb və onun icrası ilə bağlı müvafiq tapşırıq verilib.

Beləliklə, tibb işçilərinin əməyinin qiymətləndirilməsi dövlətin sosial siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmiş strateji investisiyaya çevrilir.

72 mindən çox əməkdaş və əlavə 189 milyon manat

Yeni əməkhaqqı qaydaları 2026-cı il sentyabrın 1-dən tətbiq olunur və TƏBİB-in tabeliyindəki tibb müəssisələrində çalışan 72 212 nəfəri əhatə edir. Onların:

● 36 041 nəfəri orta tibb heyəti;

● 20 367 nəfəri kiçik tibb heyəti;

● 8 675 nəfəri ambulator tibbi xidmət göstərən həkimlər;

● 7 129 nəfəri ilkin səhiyyə, təcili tibbi yardım, anesteziologiya-reanimatologiya və regionlarda kadr çatışmazlığı müşahidə olunan dar ixtisaslar üzrə çalışan həkimlərdir.

İslahat nəticəsində TƏBİB sistemi üzrə illik əməkhaqqı fondu 189 milyon manat və ya 13,66 faiz artırılır. Orta hesabla islahatın əhatə etdiyi hər bir əməkdaşa ayda təxminən 218 manat əlavə maliyyələşmə düşür.

Lakin bu rəqəm hər əməkdaşın əməkhaqqına eyni məbləğin əlavə olunması demək deyil. İslahatın əsas xüsusiyyəti artımın diferensial şəkildə tətbiq edilməsidir. Əməkhaqqı vəzifə, ixtisas, iş yükü, fəaliyyət göstəriciləri, pasiyent məmnunluğu və regionun kadr təminatı əsasında müəyyənləşdiriləcək.

189 milyon manatlıq artımın 13,66 faizə bərabər olması göstərir ki, TƏBİB sistemində əvvəlki illik əməkhaqqı fondu təxminən 1,38 milyard manat olub. İslahatdan sonra bu göstəricinin təqribən 1,57 milyard manata çatacağı gözlənilir. Bu, səhiyyə işçilərinin sosial təminatına ayrılan vəsaitin struktur baxımından əhəmiyyətli genişlənməsidir.

Əsas dəyişiklik: "Vəzifəyə görə maaş"dan "nəticəyə görə gəlir"ə

İslahatın ən mühüm tərəfi maaşların sadəcə inzibati qərarla artırılması deyil, əməkhaqqı mexanizminin dəyişdirilməsidir.

Ənənəvi modeldə eyni vəzifədə çalışan iki həkimin qəbul etdiyi pasiyentlərin sayı, işinin nəticəsi və xidmət keyfiyyəti fərqli olsa belə, onların gəlirləri arasında ciddi fərq yaranmaya bilərdi. Yeni mexanizm isə daha çox iş görən, yüksək xidmət keyfiyyəti nümayiş etdirən və pasiyentlərin etimadını qazanan həkimin daha yüksək gəlir əldə etməsini nəzərdə tutur.

Ambulator xidmət göstərən həkimlər üçün həvəsləndirici ödənişlər gündəlik qəbul edilən pasiyentlərin sayına uyğun hesablanacaq. Məsələn, Bakı, Sumqayıt, Gəncə və Abşeronda gündə orta hesabla 30 pasiyent qəbul edən həkimə 1 600 manat, digər regionlarda eyni iş yükünə görə 2 400 manatadək aylıq əlavə ödəniş nəzərdə tutulur. Gündəlik qəbul sayı 36 pasiyent olduqda bu göstəricilər müvafiq olaraq 1 800 və 2 700 manata çata bilər.

Burada regionlarda çalışan həkimlər üçün təxminən 50 faizlik maliyyə üstünlüyü formalaşır. Bu fərq Bakı ilə regionlar arasındakı kadr cəlbediciliyi fərqini azaltmağa çalışır.

Pasiyentlərin həkimə verdiyi qiymət əsasında 0,80-dən 1,20-dək məmnunluq əmsalı tətbiq ediləcək. Beləliklə, eyni sayda pasiyent qəbul edən iki həkimin yekun həvəsləndirici ödənişi xidmət keyfiyyətindən asılı olaraq fərqlənə biləcək.

İlkin səhiyyəyə verilən yeni dəyər

Yeni modeldə ailə və sahə həkimlərinin əməkhaqqısının 1 150 manatdan 2 000 manata qaldırılması, yəni 850 manat və ya 74 faiz artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İlkin səhiyyə güclü olmadıqda pasiyentlər birbaşa xəstəxanalara və dar ixtisaslı mütəxəssislərə müraciət edir, təcili yardım sisteminin yükü artır, xəstəliklər isə vaxtında aşkarlanmadığı üçün müalicə xərcləri yüksəlir. Güclü ailə həkimi institutu xəstəliklərin erkən diaqnostikasını, profilaktik müşahidəni və pasiyentin düzgün istiqamətləndirilməsini təmin edir.

Buna görə də ailə və sahə həkimlərinin gəlirinin 74 faiz artırılması yalnız bir peşə qrupuna sosial dəstək deyil. Bu, səhiyyə sisteminin əsas giriş nöqtəsinin gücləndirilməsidir.

Təcili yardım və reanimasiya: məsuliyyətə uyğun ödəniş

İslahat təcili tibbi yardım sistemində çalışan əməkdaşların maaşlarında da əhəmiyyətli dəyişiklik yaradır.

Təcili tibbi yardım şöbələrinin həkimlərinin əməkhaqqısı 1 550 manatdan 2 500 manata, bəzi kateqoriyalar üzrə isə 2 100 manatdan 3 000 manata yüksəldilir. Uşaq anestezioloq-reanimatoloqlarının aylıq əməkhaqqısı 1 450 manatdan 3 000 manata çatdırılır. Bu, 1 550 manat və ya 107 faizlik artım deməkdir.

Təcili tibbi yardım həkimlərinin maaşı 1 550 manatdan 2 200 manata, stansiya müdirlərinin maaşı isə 1 750 manatdan 2 700 manata artırılır. Ambulans feldşerlərinin əməkhaqqında 64,5 faizlik artım nəzərdə tutulur: onların maaşı 1 100 manatdan 1 810 manata yüksəlir.

Bu sahələrdə çalışan tibb işçiləri yüksək emosional gərginlik, gecə növbələri, saniyələrlə ölçülən qərarlar və pasiyentin həyatına birbaşa təsir edən məsuliyyətlə üzləşirlər. Ödənişin məsuliyyət səviyyəsinə uyğunlaşdırılması həm sosial ədalət, həm də sistemin dayanıqlılığı baxımından zəruridir.

Regional kadr siyasəti: İslahatın strateji təsiri

Azərbaycan səhiyyəsinin gələcək inkişafında əsas vəzifələrdən biri tibbi kadrların ərazi üzrə daha bərabər paylanmasının təmin edilməsidir.

Dünya Bankının son müqayisəli göstəricilərinə görə, Azərbaycanda hər min nəfərə təxminən 3,2 həkim, 5,6 tibb bacısı və mama düşür. Bu göstəricilər ölkədə ümumi kadr potensialının mövcud olduğunu göstərsə də, həmin potensialın regionlar arasında bərabər bölüşdürülməsi problemini aradan qaldırmır. Ölkə üzrə qənaətbəxş görünən orta rəqəm konkret rayonda anestezioloq, neonatoloq və ya neyrocərrah çatışmazlığını gizlədə bilər.

Yeni islahat məhz bu fərqi hədəfləyir. Bakı, Abşeron, Sumqayıt və Gəncə istisna olmaqla, digər regionlarda kadr çatışmazlığı müşahidə edilən ixtisaslar üçün xüsusi artımlar tətbiq olunur:

● uşaq anestezioloq-reanimatoloqlarının maaşı 1 450 manatdan 3 000 manata;

● neonatoloqların maaşı 1 450 manatdan 2 400 manata;

● hemodializ həkimlərinin maaşı 1 450 manatdan 2 250 manata;

● mama-ginekoloq, neyrocərrah, uşaq cərrahı, ürək-damar və üz-çənə cərrahı, travmatoloqların maaşı 1 450 manatdan 2 150 manata yüksəldilir.

Bundan başqa, cərrahi tibbi xidmətlər, fizioterapiya və reabilitasiya, anestezioloji xidmətlər və invaziv radiologiya üzrə işin nəticəsinə görə hesablanan əlavə ödənişlərə 1,3 regional əmsal tətbiq ediləcək. Məsələn, 2 000 manatlıq əlavə ödəniş 30 faizlik regional artımla 2 600 manata çatacaq.

Bu mexanizm regionlarda çalışmağın iqtisadi və peşəkar cəlbediciliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıraraq onu perspektivli karyera seçiminə çevirir.

Əməkhaqqı artımı kompleks dövlət kadr siyasətinin mərkəzi hissəsinə çevrilir. Bu addımın təsiri regionlarda yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, uşaqların təhsil imkanlarının genişləndirilməsi, həkimlərin davamlı peşəkar inkişafı, müasir avadanlıq təminatı, laboratoriya və diaqnostika infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi ilə daha da güclənir.

Tibb bacıları və kiçik heyət islahatın kənarında qalmır

Səhiyyə xidmətinin keyfiyyəti yalnız həkimin fəaliyyətindən asılı deyil. Pasiyentin gündəlik müşahidəsi, dərmanların düzgün verilməsi, infeksiyaya nəzarət, tibbi sənədləşmə və təhlükəsizlik prosedurlarının böyük hissəsi orta tibb heyətinin üzərinə düşür.

Yeni model çərçivəsində 36 041 orta tibb işçisinin əməkhaqqısı orta hesabla 17 faiz, 20 367 kiçik tibb işçisinin əməkhaqqısı isə 18 faiz artırılır.

Baş tibb bacılarının üzərinə düşən idarəetmə və təhlükəsizlik məsuliyyəti ayrıca qiymətləndirilir. Məsələn, 3B kateqoriyalı tibb müəssisəsində çalışan baş tibb bacısının əməkhaqqısı 1 454 manatdan 2 125 manata yüksəlir. Bu, 671 manat və ya 46 faiz artım deməkdir.

Bu yanaşma səhiyyə sisteminin komanda işi olduğunu təsdiqləyir. Həkimin qərarının düzgün icrası, pasiyentin təhlükəsizliyi və müalicə prosesinin davamlılığı güclü orta tibb heyəti olmadan mümkün deyil.

Beynəlxalq mənzərə və insan kapitalının əhəmiyyəti

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tibbi kadrların sayını və ərazi üzrə düzgün paylanmasını dayanıqlı səhiyyə sisteminin əsas göstəricilərindən biri hesab edir. ÜST-nin metodologiyasında həkim sıxlığı BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin 3.c.1 göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Yəni tibbi kadr təminatı sırf əmək bazarı məsələsi deyil, əhalinin sağlamlıq hüququnun və səhiyyə xidmətlərinə çıxışının əsas şərtidir.

Dünya Bankının son məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda səhiyyə xərclərinin ÜDM-də payı 2023-cü ildə 4 faizi ötüb. Bununla belə, səhiyyəyə yönəldilən vəsaitin həcmi qədər onun hansı istiqamətlərə xərclənməsi də vacibdir. Yeni avadanlıq alınması birdəfəlik investisiyadır, peşəkar kadrın hazırlanması və sistemdə saxlanılması isə uzunmüddətli və davamlı maliyyələşmə tələb edir.

Bu baxımdan, 189 milyon manatın əməkhaqqı fonduna yönəldilməsi səhiyyənin insan kapitalına qoyulan birbaşa investisiyadır.

İslahatın gözlənilən sistemli nəticələri

Yeni modelin əhəmiyyəti maaş cədvəllərindəki dəyişikliklərdən xeyli kənara çıxır. Onun ardıcıl tətbiqi aşağıdakı əsas göstəricilərdə öz əksini tapacaq:

● regionlardakı vakant həkim yerlərinin sayının nə qədər azalması;

● dar ixtisaslı həkimlərin bölgələrdə orta çalışma müddətinin artması;

● ilkin səhiyyəyə müraciətlərin və profilaktik müayinələrin sayı;

● təcili yardım briqadalarının çağırışa çatma müddəti;

● pasiyentlərin gözləmə vaxtı və məmnunluq göstəriciləri;

● həkim və tibb bacılarının işdən ayrılma səviyyəsi;

● tibbi xidmətlə bağlı əsaslandırılmış şikayətlərin dinamikası;

● regionlardan Bakıya göndərilən pasiyentlərin sayındakı dəyişiklik.

Pasiyent məmnunluğunun qiymətləndirilməsi üçün vahid və şəffaf meyarlar göstərilən tibbi xidmətin keyfiyyətini obyektiv nəzərə almağa imkan verəcək. Kəmiyyət göstəricilərinin keyfiyyət qiymətləndirilməsi ilə uzlaşdırılması həkimin iş həcmi, hər bir pasiyentə göstərilən diqqət və müalicənin yekun nəticəsi arasında düzgün tarazlığı təmin edəcək.

Nəticə

TƏBİB sistemində həyata keçirilən yeni əməkhaqqı islahatı son illərdə səhiyyə işçilərinin sosial təminatı istiqamətində atılan ən genişmiqyaslı addımlardan biridir. Bu qərar 72 mindən çox əməkdaşı əhatə etməsi, illik əməkhaqqı fondunu 189 milyon manat artırması və regional kadr çatışmazlığına xüsusi maliyyə mexanizmi ilə cavab verməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Lakin islahatın strateji dəyəri ayrılan vəsaitin həcmindən də böyükdür. İlk dəfə əməkhaqqı sistemində iş yükü, peşə məsuliyyəti, ixtisasın əhəmiyyəti, regional ehtiyac, fəaliyyət nəticəsi və pasiyent məmnunluğu vahid mexanizmdə birləşdirilir.

Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü və Prezident İlham Əliyevin dəstəyi ilə həyata keçirilən bu islahat tibb işçilərinin əməyinin yüksək qiymətləndirilməsinin dövlət siyasətinin mühüm istiqaməti olduğunu göstərir.

Yeni mexanizmin ardıcıl və şəffaf tətbiqi, nəticələrin mütəmadi qiymətləndirilməsi, həmçinin əməkhaqqı artımının regionlarda yaşayış şəraitinin, peşəkar inkişaf imkanlarının və texniki təminatın yaxşılaşdırılması ilə uzlaşdırılması uzunmüddətli sistemli təsir yaradacaq. İslahat tibb işçilərinin gəlirlərini artırmaqla yanaşı, tibbi xidmətin keyfiyyətini yüksəldəcək, kadr potensialını gücləndirəcək və Azərbaycanın bütün regionlarında vətəndaşların tibbi xidmətlərə bərabər çıxışını genişləndirəcək.

Mənbələr:

TƏBİB sistemində çalışan tibb işçilərinin əməkhaqqıları artırılır

Dünya Bankı - Səhiyyə sistemləri üzrə müqayisəli göstəricilər

Dünya Bankı - Azərbaycanın səhiyyə xərcləri

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı - Həkim sıxlığı göstəricisi