Samson və Qəzza məbədi əfsanəsinin İsrail-Fələstin münaqişəsində simvolik rolu
İsrail-Fələstin münaqişəsi sadəcə siyasi və coğrafi deyil, eyni zamanda dini, mifoloji və mənəvi kodlarla yüklü bir ziddiyyətdir. Bu ziddiyyətin ideoloji aspektində tez-tez istinad edilən mifoloji mətnlərdən biri “Hakimlər” kitabının 16-cı fəslində qeyd edilən Samson və Qəzzadakı Daqon məbədi hekayəsidir. Hekayənin Bibliyadakı versiyası ilk baxışda dini və mifoloji xarakter daşısa da, müasir siyasi narrativlərdə, media təbliğatında və mədəni simvolikada dolayı şəkildə yer almaqdadır. Bu yazıda Samson-Qəzza məbədi əfsanəsinin ideoloji yozumları, müasir siyasətə simvolik təsirləri və onun münasibətlər kontekstində istifadə formaları araşdırılacaq. Əfsanənin məzmunu və tarixi kontekst Samson (ivritcə Şimşon) Bibliyada, konkret olaraq “Hakimlər” kitabının 13-16-cı fəsillərində xatırlanır. O, Tanrı tərəfindən xalqını fələstinlilərə qarşı qorumaq üçün göndərilmiş nazir (nəzr olunmuş adam) və eyni zamanda fövqəladə gücə malik bir hakim kimi təsvir edilir. Samsonun anası sonsuz (burada hamımıza tanış olan bir simvolizmə işarə var) idi; Tanrı ona mələk göndərərək bildirdi ki, doğulacaq uşaq Tanrı üçün nəzr olunacaq və bu səbəblə onun başı heç vaxt qırxılmamalıdır. Bu nəzrin əlaməti onun uzanan saçları – gücünün simvolu idi. Samsonun gəncliyi və fəaliyyəti boyunca fələstinlilərlə apardığı bir sıra toqquşmalar təsvir olunur. O, əjdaha kimi güclü, yırtıcı heyvanları cırmaqlayan, qapıları çiynində daşıyan və bir eşşək çənəsi ilə yüzlərlə adamı öldürən qeyri-adi bir fiqurdur. Delilah ilə olan səhnə Əhvalatın dramatik məqamlarından biri Qəzza şəhərində baş verir. Samsonun faciəvi sonunu hazırlayan əsas hadisələr onun Delilah adlı fahişəyə aşiq olması ilə başlayır (Hakimlər 16:1). Qəzza xalqı bundan xəbər tutur və Samsonu gecə pusquya salmaq qərarına gəlir. Lakin o, gecəyarısı oyanaraq şəhərin iri qapılarını dirəkləri ilə birgə sökür və onları çiynində Hebron dağının başına qədər daşıyır (Hakimlər 16:3). Fələstinli rəhbərlər Delilahı Samsonun gücünün sirrini öyrənmək üçün ələ alırlar. Delilah ardıcıl şəkildə Samsonu sorğu-suala tutur, lakin Samson əvvəlcə ona yalan cavablar verir. Hər cavab Delilah tərəfindən sınanır, lakin Samson gücünü itirmir. Nəhayət, Delilah Samsonu o qədər israr və duyğusal təzyiqlə sıxır ki, “onun canı ölümə can atar” dərəcəsində təngə gəlir (Hakimlər 16:16). Samson bütün sirrini açaraq bildirir ki, saçları heç vaxt qırxılmayıb, çünki Tanrıya nəzr olunub. Əgər saçları kəsilərsə, gücünü itirəcək. Delilah bu sirri fələstinlilərə çatdırır. Gecə Samson onun dizləri üstə yatarkən Delilah saçlarını kəsir və o, gücünü itirir. Fələstinlilər onu tutaraq gözlərini çıxarır və Qəzzadakı bir məbəddə zəncirləyirlər. Samson Tanrıya dua edərək son dəfə güc diləyir və məbədin dayandığı iki əsas sütunu tutur və onları itələyərək məbədi öz üzərinə və düşmənlərinin üzərinə çökdürür. Bu son addımı ilə o, həyatı boyunca öldürdüyündən daha çox adamı ölümə aparır (Hakimlər 16:30). Tarixiliklə bağlı mübahisələr Əfsanənin real tarixi hadisələrə əsaslanıb-əsaslanmaması barədə iki əsas fikir mövcuddur: Skeptik mövqe John L. McKenzie iddia edir ki, Samsonun əhvalatları şişirdilmiş xalq nağıllarıdır, iki sütunla minlərlə insanı özündə sığdıracaq bir məbədin mövcudluğu real deyil. Bu əfsanələr fələstin işğalı dövründə yəhudilərə ruhani güc və ümid vermək məqsədi ilə yaradılıb. Tarixi əsaslı mövqe Dr. Bryant G. Wood isə əksini iddia edir. İddia bundan ibarətdir ki, arxeoloji qazıntılar nəticəsində iki məbəd qalıqları aşjar edilib: biri 1972-ci ildə Tell Qasiledə (Təl-Əvivin şimalı) digəri isə Tel Miqnedə (antik Ekron, cənubi Tel-Əvivdə). Hər iki məbədin damı iki mərkəzi taxta sütun üzərində dayanırdı və bu sütunlar daş təməl üzərində yerləşirdi. Sütunların bir-birindən cəmi təxminən 1.8 metr məsafədə yerləşməsi bir insanın xüsusilə, güclü biri kimi tanınan Samsonun onları itələməklə devirməsini mümkün edirdi. Bu tapıntılar Bibliyada verilən təsviri fiziki baxımdan real və inandırıcı edir. Linqvistik təhlil “Əllərini sağ və sol sütuna qoydu” ifadəsi real memarlıq standartlarına uyğun gəlir. Belə ki, Tell Qasiledə sütunlar 2 metr (7 fut) hündürlüyündə idi ki, bu, bir uzunboylu insanın əlləri ilə çatacağı məsafədir. Bundan savayı, bəzi terminlər əfsanənin həqiqi olub-olmadığına dair müəyyən işıq tutur. Məsələn, “Natah” (נָטָה) – “əymək, güclə əyilmək”, “Bekōha” (בְּכֹחַ) – “bütün gücü ilə”. Bu ifadələr Samsonun sadəcə fiziki güc deyil, ilahi güclə hərəkət etdiyini göstərir. Məbədin dağılması nəticəsində ölən fələstinlilərin sayı məsələsində də uyğunsuzluq var. Məsələn, müqəddəs mətndə 3,000 nəfərin məbəddə öldüyü bildirilir. Qazıntılar zamanı aşkar edilən Tell Qasile məbədinə bu qədər insanın sığmasının mümkünsüzlüyü bəlli olub. Ola bilər ki, burada işlədilən ‘Elef’ (min) sözü simvolik və ya hərbi birlik mənasında işlənib. Bu da əhvalatın dəqiq say yox, sosial-mədəni statusu əks etdirdiyini göstərir. Müasir ritorikada simvolik istifadəsi Bibliyadakı fələstinlilər müasir Fələstin xalqı ilə identifikasiya edilir, baxmayaraq ki, genetik və mənşə baxımından bu, birbaşa elmi dəlillərlə təsdiqlənməyib. Lakin terminoloji eynilik müasir siyasətdə manipulyativ istifadəyə imkan verir. İsrail təbliğatında Samson Sionist ideologiyada Samson hərbi gücün simvoluna çevrilib. Məşhur yazıçı David Grossman Samsonu “kişi gücü”nün, elitar hərbi hissələrin və hətta İsrailin “Samson seçimi” adlanan nüvə strategiyasının simvolu kimi təqdim edir. Lakin bu güc təcəssümü eyni zamanda bir qorxu və panika halının, yəni təhlükə qarşısında ifrat hərbi asılılığın göstəricisidir. Grossmana görə, Samsonun tez bir zamanda gücünü itirməsi və dağılması İsrailin təhlükəsizlik duyğularındakı dağınıqlığı simvolizə edir. Son dövrlərdə ədəbiyyatda Samson getdikcə daha çox “anti-qəhrəman” kimi göstərilir – gücünün nəzarətsiz və dağıdıcı olmasına görə… Bəzi psixoanalitik və siyasi analitiklər tərəfindən yaradılan “Samson kompleksi” anlayışı, İsrailin ən ekstremal təhlükəli hallarda “mən məhv olsam, düşmən də yox olmalıdır” prinsipini ifadə edir. Bu, Samsonun Qəzza məbədini öz canı bahasına dağıtması ilə paralel görülə bilər. 1960-cı illərdən bu yana Samson bəzən milli müqavimət və özünümüdafiə obrazı kimi də görünür. Nüvə strategiyalarında və regional müdafiə planlarında bu konsepsiya gizli və ya açıq şəkildə istinad oluna bilir. Fələstin tərəfindən mifik narrativə cavab Fələstinli yazarlar, xüsusən Edward Saidin ardıcılları bu kimi mifoloji hekayələrin sıravi fələstinlilərin demonizasiyasında, “köhnə dünyanın barbarları” kimi təqdim olunmasında işlədiyini bildirir. Nur Masalha və Ilan Pappe kimi tədqiqatçılar bəzi Bibliya miflərinin mənimsənmiş torpaqları legitimləşdirmə vasitəsi kimi istifadə edildiyini vurğulayır. Mədəni və medianın simvolik kodları 1926-cı ildə Vladimir Jabotinskinin “Samson the Nazirite” romanı və 1949-cu ildə Cecil B. DeMille-in “Samson və Delila” filmi bu əfsanəni siyasi və cinsi gərginliklərlə zənginləşdirir. Delila qadın cazibəsinin dağıdıcı gücü kimi təqdim olunur, bu isə qadınlara qarşı əsrlərlə davam edən neqativ baxışın bir nümunəsidir. “Samson və Delilah” (1949) kimi Hollivud filmləri Samson obrazını heroik, fələstinli obrazlarını isə qaranlıq, təhdidedici şəkildə təqdim edir. Bu ekranizasiyalar mədəni şüuru şəkilləndirir. Mahmud Derviş və Gassan Kanafani kimi yazıçılar, məhz, bu mifin “döyülən xalq” perspektivindən təkraryazan tərəflərini sorğulayır və post-kolonial baxışla yenidən yozum verir. Samson və Qəzza məbədi əfsanəsi müasir İsrail-Fələstin münaqişəsində ideoloji təsirləri olan simvolik struktur olaraq qalmaqdadır. Bu mifin dini narrativ kimi deyil, siyasi manipulyasiya aləti kimi istifadəsi mübarizənin sülh yönlü həll yollarını məhdudlaşdırır. Hər iki tərəfdə tarixə və mifologiyaya tənqidi baxışın yaradılması bu cür simvolik qavrayışların zəiflədilməsi və real siyasi dialoqun gücləndirilməsi üçün vacibdir. **************** Hakimlər 13–16-cı fəsillər – Müqəddəs Kitab (azərbaycan dilində) https://divinity.uchicago.edu/sightings/articles/samson-gaza https://divinity.uchicago.edu/sightings/articles/samson-gaza https://christiananswers.net/q-abr/abr-a006.html
