Bu ilin yanvar ayında Azərbaycana 202 milyon 419,2 min ABŞ dolları dəyərində yeyinti məhsulları idxal edilib. Rəsmi statistikaya əsasən, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ərzaq idxalının dəyəri cüzi – cəmi 0,3 faiz və ya 666 min dollar azalıb.

Struktur baxımından idxalda maraqlı mənzərə formalaşıb. Dəyər ifadəsində ən böyük pay meyvə və tərəvəzə məxsus olub, miqdar baxımından isə buğda liderliyini qoruyub. "Yeniavaz" açıqlanan rəsmi məlumatlara istinadən xəbər verib ki, yanvar ayında ölkəyə 37,9 min ton meyvə-tərəvəz gətirilib və bu məhsulların ümumi gömrük dəyəri 33,4 milyon dollar təşkil edib. Beləliklə, idxal olunan meyvə-tərəvəzin 1 kiloqramının orta gömrük dəyəri 1,5 manat (0,88 dollar) olub. Müqayisə üçün qeyd edək ki, ötən ilin yanvarında bu göstərici 1,26 manat (0,74 dollar) idi. Bu isə illik müqayisədə artımın qeydə alındığını göstərir.

Son iki ilin yanvar aylarının göstəricilərinin təhlili göstərir ki, bəzi məhsullar üzrə ciddi qiymət dəyişiklikləri baş verib. Gömrük dəyəri ən çox artan məhsul süd və qaymaq olub – illik artım 27,1 faiz təşkil edib. Əksinə, ən böyük ucuzlaşma düyü üzrə qeydə alınıb. İdxal olunan düyünün orta gömrük dəyəri son bir ildə 21,2 faiz azalıb.

Lakin diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, gömrük dəyərində azalma daxili bazarda qiymətlərin ucuzlaşmasına səbəb olmayıb. Məsələn, idxal olunan kərə yağının orta gömrük dəyəri illik müqayisədə 4,9 faiz aşağı düşsə də, pərakəndə satış qiyməti 10 faiz və ya 2,1 manat artıb. Eyni vəziyyət düyü bazarında da müşahidə olunur: gömrük dəyəri 21,2 faiz azaldığı halda, daxili bazarda satış qiyməti 1,2 faiz və ya 9 qəpik yüksəlib.

Digər tərəfdən, yanvar ayında qlobal ərzaq qiymətləri ardıcıl beşinci dəfə azalıb. Məlumata görə, ümumi ərzaq qiymətləri indeksi dekabr ayı ilə müqayisədə 0,4 faiz, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə isə 0,6 faiz aşağı düşüb. Qiymətlərin enməsi əsasən süd məhsulları, şəkər və ət üzrə kotirovkaların ucuzlaşması ilə bağlı olub. Bununla belə, ayrı-ayrı məhsul qruplarında fərqli dinamika müşahidə edilib.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) taxıl indeksi yanvar ayında 0,2 faiz artıb. Buğda və qarğıdalı üzrə dünya qiymətlərində cüzi azalma qeydə alınsa da, ümumi indeksdə artım baş verib. Böyük buğda ehtiyatları Rusiya və ABŞ-də payızlıq əkinlər üçün hava risklərinin təsirini kompensasiya edib. Düyü üzrə qiymət indeksi isə 1,8 faiz yüksəlib. Bitki yağlarının qiymət indeksi 2,1 faiz artaraq yüksəliş nümayiş etdirib. Cənub-Şərqi Asiyada istehsalın mövsümi azalması və davamlı idxal tələbi fonunda palma yağının qlobal qiymətləri artıb. Cənubi Amerikadan ixracın azalması və ABŞ-da bioyanacağa yüksək tələbat soya yağının bahalaşmasına səbəb olub. Qara dəniz regionunda təklifin məhdudlaşması günəbaxan yağının da qiymətini yüksəldib. Eyni zamanda Avropa İttifaqına yüksək idxal həcmi səbəbindən raps yağının qiymətində azalma qeydə alınıb.

Ət qiymətləri indeksi də 0,4 faiz aşağı düşüb. Qlobal bazarda təklif bolluğu və zəif tələbat səbəbindən donuz əti ucuzlaşıb. Bununla yanaşı, Braziliyada məhsulun bahalaşması və yüksək ixrac tələbatı quş ətinin qiymətlərini artırıb. Mal və qoyun əti üzrə qiymətlər sabit qalıb. Braziliyadan Çinə tədarükün artması ABŞ tərəfindən rüsumsuz kvotanın sürətlə doldurulmasının təsirini kompensasiya edib.

Süd məhsulları üzrə qiymət indeksi də 5 faiz enib. Təklifin kifayət qədər olması nəticəsində pendir və kərə yağı ucuzlaşıb. Bununla belə, Yaxın Şərq, Şimali Afrika və Asiyanın bəzi regionlarında tələbatın bərpası fonunda yağsız quru südün qiymətləri artıb.

Şəkər qiymətləri indeksi 1 faiz azalıb. FAO bunu cari mövsümdə qlobal təklifin artacağı ilə bağlı gözləntilərlə əlaqələndirir. Hindistanda istehsalın bərpası, Tailand üçün əlverişli proqnozlar və Braziliyada müsbət dinamika qiymətlərin aşağı düşməsinə təsir göstərib.

Təşkilat qlobal taxıl istehsalı ilə bağlı yenilənmiş proqnozunu da açıqlayıb. Bildirilib ki, ümumi istehsal həcmi 3,023 milyard tona çatacaq ki, bu da rekord göstərici hesab olunur. Artım əsasən Kanada və Avropa İttifaqında buğda məhsulunun gözləniləndən yüksək olması, həmçinin Çin və ABŞ-də qarğıdalı əkin sahələrinin genişlənməsi və məhsuldarlığın artması ilə bağlıdır. Düyü istehsalının da Hindistan, Banqladeş, Braziliya, Çin və İndoneziya hesabına yüksələcəyi proqnozlaşdırılır.

Maraqlıdır ki, 5 aydır qlobal bazarda ir çox əsas ərzaq məhsullarının qiymətlərinin ucuzlaşması, paralel olaraq idxal olunan bir sıra ərzaq məhsullarının gömrük dəyərinin aşağı düşməsinə baxmayaraq, marketlərdə ərzaq qiymətləri yenə də yüksək olaraq qalır. Bu halda isə ortaya bir sual çıxır: Ölkədə ərzaq məhsullarının qiymətinin ucuzlaşması üçün daha nə baş verməlidir?

İqtisadçı Xalid Kərimli “AzPolitika”ya açıqlamasında bildirib ki, ölkədə 2026-cı ildə inflyasiyanın davam edəcəyi gözlənilir:"Mərkəzi Bankın proqnozlarına əsasən, gələn il inflyasiya təxminən 5,7 faiz səviyyəsində olacaq. Yanvar ayının statistikasına əsasən, ərzaq qiymətlərində artım ümumi inflyasiya göstəricisindən aşağı olub".

Ekspert qeyd edib ki, qiymətlərin formalaşmasına təkcə idxal amilləri deyil, həm də daxili faktorlar təsir göstərir:"Yanvar ayında dizel, benzin və enerji qiymətləri artırılıb. Eyni zamanda işçilərin əməkhaqları 9 faizdən çox yüksəlib. Bu isə sahibkarların xərclərini artırır, daşıma və saxlanma xərclərinin yüksəlməsinə səbəb olur. Nəticədə artan xərclər məhsulun satış qiymətinə əlavə edilir. Tarif Şurasının qəbul etdiyi qiymət artımları da zamanla bazara ötürülür. Tariflər aşağı salınmadığı və əməkhaqları azalmadığı üçün qiymətlərdə də ciddi enmə müşahidə olunmur".

Xalid Kərimli bildirib ki, dünya bazarında hər hansı məhsulun ucuzlaşması onun daxili bazarda dərhal enməsi demək deyil. Məsələn, yağ məhsullarını misal çəkən iqtisadçı qeyd edib ki, son vaxtlar bəzi marketlərdə endirim kampaniyaları çərçivəsində qiymətlərdə 10-15 faiz azalma müşahidə olunub. Onun sözlərinə görə, 2-3 ay əvvəl 27-28 manata satılan bəzi yağlar hazırda 22-23 manata, 22-23 manatlıq məhsullar isə 18-19 manata təklif olunur.

Ekspert izah edib ki, dünya bazarında qiymət düşən kimi bunun yerli bazarda hiss olunmamasının əsas səbəblərindən biri sahibkarların anbarlarında əvvəlki, daha yüksək qiymətlə alınmış malların qalmasıdır: "Pərakəndə ticarətdə köhnə qiymətlə alınmış məhsulların satılıb tükənməsi və yeni partiya ilə əvəzlənməsi zaman tələb edir. Dəyər zəncirində məhsulun topdansatışdan pərakəndə satışa qədər hər mərhələdə yenilənməsi vaxt aparır. Bəzi hallarda bu proses 3-5 ay, hətta daha uzun çəkə bilər. Məsələn, Yeni Zelandiyadan Azərbaycana gətirilən yağ məhsullarının daşınması təxminən iki ay davam edir. Bu, texniki prosesdir və qiymət dəyişiklikləri dərhal bazara ötürülmür".

İqtisadçı əlavə edib ki, ölkədaxili qiymətlərə manatın dəyərindəki dəyişikliklər də təsirsiz ötüşmür. O bildirib ki, ötən il rubl-dollar məzənnəsində ciddi dəyişiklik olub:"Əvvəllər 1 dollar 90-100 rubl idisə, hazırda 75-80 rubl civarındadır. Bu, rublun 20-25 faiz bahalaşması deməkdir. Nəticədə idxal olunan məhsulların qiyməti xarici valyutada azalsa belə, məzənnə fərqləri və digər xərclər yerli bazarda qiymətlərin eyni templə enməsinə imkan vermir".

"Bəzi hallarda şirkətlər qiymətləri dərhal yeniləməyə də bilər. Bu baxımdan dövlət qurumlarının rolu önəmlidir. O xatırladıb ki, 2024-cü ildə Rəqabət Məcəlləsi qüvvəyə minib və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi inhisarçılıq və süni qiymət artımı hallarına nəzarət edən orqandır. Xüsusilə iri idxalçılar üzərində nəzarətin gücləndirilməsi vacibdir ki, vətəndaşlar bu cür hallardan zərər görməsinlər", - iqtisadçı əlavə edib.

E. Bəyməmmədli

"AzPolitika.info"

Qeyd:Məqalə Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə və müsabiqə şərtlərinə uyğun olaraq “Azad sahibkarlığın və liberal iqtisadiyyatın təşviqi" mövzusunda hazırlanmışdır.