Zahid Oruc,

Millət vəkili

Avropa məkanında formalaşmaqda olan yeni siyasi reallıqların və onların Cənubi Qafqaza, xüsusilə də regionumuzun gələcəyinə təsirinin müzakirə olunduğu İrəvan Avropa Siyasi Birliyi sammiti daha geniş geosiyasi proseslərin tərkib hissəsidir.

İlk növbədə platformanın mahiyyətinə diqqət yetirmək lazımdır. Avropa Siyasi Birliyi klassik mənada institusional struktur deyil, daha çox Avropa İttifaqına daxil olmayan, lakin Avropa siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasında yer almaq istəyən ölkələrin dialoq meydanıdır. Burada həm keçmiş Şərq Tərəfdaşlığı ölkələri, həm də fərqli geosiyasi kursa malik dövlətlər təmsil olunur. Qitədə yeni əməkdaşlıq modeli formalaşır.

Eyni zamanda yeni geosiyasi birliyin yaranmasının arxasında açıq şəkildə bir strateji xətt dayanır — Rusiyanın təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması və alternativ siyasi xəttin aparılması. Reallıq artıq gizli deyil və bəzən gündəliklərdə də açıq şəkildə hiss olunur.

İrəvan sammitinin xüsusi əhəmiyyəti isə onun Vətən müharibəsində qələbəmizin nəticəsinin, onun atmosferinin hökmranlığı və yekunlarının legitimliyinin qəbul edilməsidir. İlham Əliyevin - qalib Azərbaycan liderinin onlayn platforma üzərindən, lakin Qafqazın xilaskarı və çoxəsrlik düşmənçiliyə son qoyan, yeni dünya düzəninin arxitekturası üçün ədalətli modelin müəllifi statusunda İrəvan sammitində iştirakı mühüm hadisədir.

İrəvanın tarixində son 200 ildə bir başqa qalib azərbaycanlı liderin bütün Qafqazın xilasına yönələn çıxışı eşidilməyib. Göründüyü kimi, Ali Baş Komandan uzun on illər Qərb dövlətlərinin də yer aldığı və indi avroparlamentarilər tərəfindən gücləndirilən xətti mühakimə edərkən, əsla erməni xalqını məğlubiyyətə görə aşağılayan leksikon seçmədi. Hərçənd, qələbəmizin təminatçısı kimi mənəvi-siyasi haqq etdiyimiz mövqe daha diqtəedici tonda seçilsəydi belə, yenə də alqışlanmağa layiq olardı. Lakin Azərbaycanın Cənubi Qafqazın gələcəyini nəzərə alaraq qarşıdurma ruhundan fərqli əməkdaşlıq iradəsi və gələcək inteqrasiya strategiyası qabardıldı. Sammitdə ölkəmizə yüksək münasibətləri olan tərəflər ikinci-üçüncü ranqlı təmsilçinin deyil, ölkə rəhbərinin şəxsən iştirak jestini, mərdliyini, dialoq tonallığını və barış ruhunu razılıqla qarşıladılar.

Digər tərəfdən, Paşinyan özü də təsdiqlədi ki, əslində onun ölkəsində seçki və hakimiyyətin gələcək taleyi üçün mühüm olan zirvə görüşü qərarı İlham Əliyevin razılığı ilə müəyyənləşib. Ona görə də yetərincə güclü siyasi dəstək nümayişinə Paris, London və digər paytaxtlardan münasibət əvəzinə, hazırkı erməni hökumətinin rəqibləri və düşmənləri rəsmi Bakının qərarlarını daha çox qabardırlar. Yəni, tranzit məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması və yanacaq məhsullarının iqtisadi təsirləri həqiqətən İrəvanın, onun üzərində əsrlərlə hökmranlıq quranlardan azad olmasında mühüm siyasətdir.

Paşinyanın çıxışında xüsusi yer tutan TRİP və regional kommunikasiyaların açılması məsələsi də Azərbaycanla bağlıdır. Sammitdə digər iştirakçılar da çıxışlarında məhz yeni regional reallıqları qəbul edərək, Bakı əleyhinə mövqe tutmurlar. Kanada, İrlandiya baş nazirləri, Ukrayna Prezidenti və Avropa İttifaqının sədri Antonio Koştanın Azərbaycanla sülh prosesini alqışlaması, İtaliya Baş nazirin İrəvandan Bakıya rəsmi səfərə gəlməsi yeni regional geosiyasi proseslərin sübutudur. Bir vaxtlar müharibə planları ilə Qafqaza yanaşan, Makronun dediyi kimi, müttəfiqinə 8 il əvvəl satellit kimi baxan Paris belə dəyişikliyi qəbul edir. Ona görə də faktiki olaraq İrəvanın gələcək siyasi təhlükəsizliyi Bakıda - İlham Əliyev tərəfindən müəyyən olunur.

Müharibədən sonra yaranmış vəziyyət Azərbaycanın regional güc mərkəzi kimi mövqeyini möhkəmləndirib. Qlobal sülh prosesində ölkəmizin iştirakı Qarabağ Zəfərindən sonra yeni məna qazanıb.

Ermənistanın gələcək inkişaf modeli artıq kənar paytaxtlarda formalaşa bilməz. Sülh gündəliyinin ön plana çıxarılması, kommunikasiya xətlərinin açılması və ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi kimi məsələlər məhz İlham Əliyevin yeni Qafqaz geosiyasətinin nəticəsidir. Başqa sözlə desək, regionun gələcək təhlükəsizlik və əməkdaşlıq modeli artıq qarşılıqlı razılaşmalar üzərində qurulsa da, prosesdə Azərbaycanın rolu həlledici olaraq qalır.

Avropa Siyasi Birliyi kimi platformalar isə dialoqu genişləndirə və siyasi körpülər qurmaq baxımından əhəmiyyətli rol oynaya bilər.

Nəticə etibarilə İrəvan sammiti bir daha göstərdi ki, regionda yeni siyasi mərhələ İlham Əliyevin Qərb liderləri ilə açıq dialoqundan və uzun illər əleyhimizə aparılan sistemli kampaniyanın dayandırılmasından keçir. Ermənistana birtərəfli hərbi-maliyyə baxımından himayə xətti artıq işləmir. Əksinə, İrəvana zərbə vurur və əslində düşmənlər Parisdə 11–12 apreldə 22 dövlətdən 200 nəfərə qədər iştirakçı ilə regiona qayıtmağa çalışan müharibə partiyası tərəfdarlarıdır.

İrəvanda seçkiləri Rusiya–Avropa toqquşmasına çevirmək də bölgə üçün əlavə risklər yaradır. Ona görə də İrəvanda dominant rol Bakı ilə yeni, lakin kövrək bağların möhkəm saxlanılmasından keçir. Tarixin məntiqinə zidd getmək həmişə ağır nəticələr doğurur.

Sammit əleyhinə aksiya keçirənlərin hərbi əsir mövzusu ölkəmizdən çox, Paşinyanın razılıq verdiyi şərtlərə və normallaşma prosesinə zərbə vurur. Ona görə də sülh dinamikasına qarşı çıxanların coğrafiyası, siyasi və ideoloji fərqlilikləri dərindən təhlil edilməlidir.

Regionda diplomatik proseslərin inkişafı bir neçə mərhələdən keçib və ötən onilliklərin hər biri fərqli geosiyasi aktorların rolu ilə yadda qalıb.

Yaxşı xatırlayırıq ki, ikinci sammit dövründə İlham Əliyev və Fransa lideri Emmanuel Makron arasında müzakirə olunan və müəyyən çərçivədə razılaşdırıldığı bildirilən dördtərəfli format sonradan davamlı olmadı. Anlaşmaların pozulması regionda etimada və balanslı mühitə mənfi təsir göstərdi.

Sonrakı mərhələdə Fransanın Azərbaycana münasibətdə sərgilədiyi siyasət Bakı tərəfindən qərəzli və ziyanlı kimi qiymətləndirildi. Vasitəçilik təşəbbüslərində Fransanın rolu zəiflədi və yeni yanaşmaların ortaya çıxmasına səbəb oldu.

Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel-in moderatorluğu ilə aparılan danışıqlar daha sonra ön plana çıxdı. Brüssel platforması bir müddət tərəflər arasında dialoqun əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi və daha neytral vasitəçilik cəhdi kimi qəbul olundu. Eyni zamanda qlobal geosiyasi dinamika da prosesə təsirsiz ötüşmədi.

Lakin 8 avqust zirvəsi faktiki olaraq ölkəmizin hərbi meydanda qələbəsinin rəsmiləşməsi idi. Ona görə də İrəvan sammiti qələbəmizin legitimliyinin qəbul edilməsi və sülhün qarşısıalınmaz olduğunun sübutudur.

Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması təkcə ikitərəfli məsələ deyil, eyni zamanda böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu və uzlaşdığı mürəkkəb geosiyasi müstəvidə formalaşır.

Qafqaz öz tarixi ərzində heç vaxt indiki qədər Bakıdan asılı olmayıb. Onu formalaşdıran liderin İrəvanda səslənən nitqi təkcə gələcəyin leytmotivi və kursu deyil, həm də əcdadlarımızın sevinən ruhu deməkdir.