Təqdim edir: Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəfail İncəyurd

Birinci şeir:

Nəyi gözləyirsən?

Nə gəlhagəl, nə köçhaköç?

Olanları bildinmi heç?

Canım, zaman səni bivec

sandı, nəyi gözləyirsən?

Aylar, illər əsim-əsim,

Döndü sözüm, dondu səsim.

Ay səbrinə quzu kəsim,

Sondu, nəyi gözləyirsən?

Hanı sevgi dolu qucaq?

Dərdimizi kimə açaq?

Dədəm Qorqud çatan ocaq

söndü, nəyi gözləyirsən?

Dur, xoş gəlsin gələn səhər,

Dursun dözməyib çökənlər.

Turana qılınc çəkənlər

sındı, nəyi gözləyirsən?

Haqq nahaqqı əyə bilmir,

Könlüm səni öyə bilmir.

Tanrım, bəndən deyə bilmir,

Sən de: nəyi gözləyirsən?

Qalib Rəhimli

Birinci baxış:

Mən bu dəfə Rafail İncəyurdun bu şeirinə tamam fərqli formada yanaşdım. Şeir məni çox tutdu və şairin sualları qarşısında sanki aciz qaldım. Şeir zahirdə sual formasında qurulsa da, mahiyyətcə ittiham, silkələmə və oyatma fəryadıdır. Şair oxucuya yox, zamana, cəmiyyətə və insanın öz vicdanına səslənir. Şeirin ana xəttini “Nəyi gözləyirsən?” ritorik sualı təşkil edir. Bu sual hər bənddə təkrarlandıqca cavab axtarmır, əksinə, susqunluğu ifşa edir.

Burada gözləmə ümidsizlik deyil, tənbəl razılaşmadır, taleyə boyun əyməkdir. Birinci bənddəki “Nə gəlhagəl, nə köçhaköç?” ifadəsi durğunluğun fəlsəfəsidir. Hərəkət yoxdur, dəyişiklik yoxdur, həyat sanki donub. Zamanı “bivec” sanması isə insanın öz məsuliyyətini itirməsinin simvoludur. Şair deyir: zaman səni saymadı, çünki sən özünü saymadın. İkinci bənddə sözün donması, səsin susması artıq yaradıcılıq və ruhun iflasıdır. “Ay səbrinə quzu kəsim” misrası ironiya ilə yüklənib. Bu, səbrin müqəddəsləşdirilməsinə açıq etirazdır. Şair səbrə deyil, hərəkətə qurban istəyir.

Üçüncü bənd milli yaddaşın ən ağrılı nöqtəsinə toxunur: “Dədəm Qorqud çatan ocaq söndü”. Burada söhbət təkcə ailə ocağından getmir. Xalqın ruh ocağı, birliyinin istisi sönüb. Sevgi dolu qucaq tapılmırsa, dərd danışılacaq ünvan da yoxdur. Dördüncü bənd şeirin ideoloji zirvəsidir. Şair artıq gözləməyə yox, qalxmağa çağırır. “Gələn səhər” ümidin metaforasıdır. Turana qılınc çəkənlərin sınması isə açıq mesajdır: birliyin qarşısında zor diz çökür. Burada tarixi yaddaş gələcək üçün səfərbər edilir. Son bənd isə ilahi və insani məsuliyyətin sərhədində dayanır. Tanrı “bəndən” deyə bilmirsə, deməli, insan bəndə olmasını itirib. Və şair son hökmü oxucuya verir: Sən de – nəyi gözləyirsən?

Və sonda deməliyəm ki, bu şeir çağırışdır, xəbərdarlıqdır, vicdan güzgüsüdür. Rafail İncəyurd burada oxucuya sığınacaq vermir, onu rahat buraxmır. Şeir bitir, amma sual qalır. Və bu sual hər kəsin içində bir az da ucadan səslənir.

Yolun açıq olsun böyük şair.

Rəfail İncəyurd

İkinci şeir:

Durum

Proloq

Yenə duyğuların ağrısı tutub,

Deyəsən bu gecə şeir doğacaq.

Qarışıq fikirdən hamilə ürək

Doğsa da, əcaib bir şey doğacaq...

*

Dostlar, ömrü-günü yola verib biz,

Tutalğac elədik xoşluqlarını.

Bu gün-sabah dedik, gəldi sabahlar,

Doldura bilmədik boşluqlarını.

İtdi xəyalların o tərəfində

Biz deyən olmadı, olmayacaq da.

Yönəldə bilmədik ömrün gücünü

Batdı “bəlkə”lərin künc-bucağında.

Bizə qəfəs oldu bizim tərbiyə,

Bəlkə, ağıllanıb günah eləyək?

Təmiz ad nə verib indiyə kimi,

Bəlkə, üz döndərib onu bələyək?

Başımız dəydikcə əhlət daşına

Qəflət yuxusundan oyanmalıydıq.

Qaçıb xəyalların bəyaz rəngindən

Zamanın rənginə boyanmalıydıq.

Axı, biz görürdük məmləkətlərin

Qulu nə gündədi, şahı nə gündə.

“Malades” deyirdik ağ yalanlara

İndi nə gözləyək onun təkində?

Üstəlik bir yandan dəyişir aləm

Yaş üstə yaş gəlir, ömür ballaşır.

Üstəlik yad nəfəs gətirir hər gün,

Dünya ayrı səmtə qloballaşır.

İnsana dərd olub çox bilmişliyi,

Üstünə yeriyir zəka tank kimi.

Özünü məhv edir özünün elmi,

Başına çırpılır bumeranq kimi.

Nə günə qoydular gör bu dünyanı,

Yalanı, doğrunu di gəl ayırd et.

Vallah səviyyəsiz kütlənin bir gün

Evini yıxacaq süni intellekt.

Süni mayalanma dədəlik edir,

Həqiqi erkəklər axtalanıbdı.

Papağın üstündən baş qaşıyırlar,

Zövqlər də dəyişib saxtalanıbdı.

Bulanıq dənizin harasındasa

Duru haqq adası tapılmır axı.

Adam öz içinə köçə bilmirsə,

Adam öz hissinə qapılmır axı.

Kimsə əla deyir bu dəhşətlərə,

Bu dərdi sinirmək bizlik olmadı.

Vaxtın qapısında o tərəfləri

Göstərib sevdirən gözlük olmadı.

...Yuxuya yalvaraq, yuxuda, bəlkə

Biz görən keçmişlə baxışıb gedək.

Kəndin ortası da dəyişib daha –

Yaddaşı qorumaq naminə bəlkə,

Kəndin ucqarına yığışıb gedək?

PS

Bilirəm ağrısı dinəcək yenə,

Ürəyim əyninə ümid geyəcək.

Bürünüb səhərin bəyaz nuruna,

Yenə varlığına “şükür” deyəcək.

Qalib Rəhimli

İkinci baxış:

Bu şeirin çağırır adamı, ustad. Oxumağa yox, sənin və könlündən qopan bu harayın yanında dayanmağa çağırır. Mən də elə bu cür yanaşacam, Rafail İncəyurdun bu şeri ilə üz-üzə yox, çiyin-çiyinə dura-dura danışacam. İlk olaraq deyim ki, bu vaxtın şeiri, şairin daxili mühakiməsidir. Bu klassik anlamda şeir yox, vaxtla aparılan ağır bir söhbətdir, yükdür “Proloq”da şair deməyə başlayır, amma artıq bilirik ki, doğulacaq şeir adi olmayacaq:

“Qarışıq fikirdən hamilə ürək

Doğsa da, əcaib bir şey doğacaq...”

Bu misralar yaradıcılıq prosesinin romantik təsviri deyil. Bu, əzabın estetikasıdır. Şeir burda sevincdən yox, ağrıdan doğulur. Və şair bunu gizlətmir, əksinə, etiraf edir: bu gecə gələn söz rahat söz olmayacaq. Şeirin ən güclü tərəflərindən biri onun “mən”dən qaçıb “biz”ə sığınmasıdır. Rafail İncəyurd özünü oxucudan ayırmır, ittihamı bölüşür:

“Tutalğac elədik xoşluqlarını.”

“Doldura bilmədik boşluqlarını.”

Burada nə pafos var, nə də üstün mövqedən danışıq. Bu, bir nəslin özünə verdiyi hökmdür. “Bu gün-sabah”ların içində itib gedən ömür, “bəlkə”lərin künc-bucağında batmış iradə, bunlar təkcə fərdi peşmanlıq deyil, kollektiv vicdan ağrısıdır. Şeirin ən cəsarətli yerlərindən biri də budur:

“Bizə qəfəs oldu bizim tərbiyə,”

Bu misra sanki uzun illər toxunulmaz sayılan bir anlayışı silkələyir. Şair demir ki, tərbiyə pisdir. Deyir ki, donmuş, düşünməyən, qorxudan yoğrulmuş tərbiyə qəfəsə çevrilib.

Və ardınca gələn sual artıq təkcə poetik yox, fəlsəfidir:

“Təmiz ad nə verib indiyə kimi?”

Bu sualın cavabı yoxdur. Elə gücü də bundadır. Zamanın rəngi və dünyanın saxtalaşması şairi çox düşündürür və şeir getdikcə fərdi ağrıdan çıxıb dünya miqyaslı bir narahatlığa çevrilir:

“Üstəlik yad nəfəs gətirir hər gün,

Dünya ayrı səmtə qloballaşır.”

Burada qloballaşma tərif deyil, nəfəs kəsən yadlıqdır. “Süni mayalanma dədəlik edir”, “həqiqi erkəklər axtalanıbdı”. Bu misralar oxucuya rahatlıq vermək üçün yazılmayıb. Bunlar zamanın sinirinə toxunan ifadələrdir. Şair risk edir, çəkinmir, çünki dərdi estetika yox, həqiqətdir. Duru haqq adasının yoxluğu isə daha cəsarətli deyimdir.

“Bulanıq dənizin harasındasa

Duru haqq adası tapılmır axı.”

Baxın, bu şeirin fəlsəfi zirvəsidir. Dünya bulanıqdır, dənizdir, dalğadır. Amma insanın ən böyük faciəsi budur:

“Adam öz içinə köçə bilmirsə,”

Yəni məsələ təkcə dünyada haqqın itməsində deyil, insanın öz içində də yer tapa bilməməsindədir. Şeirin sonunda belə şair mübarizədən qaçmır, amma yorulduğunu etiraf edir. Yuxu reallıqdan qaçış yox, keçmişlə üzləşmək cəhdidir. Yuxu və kənd son sığınacaqdır. “Kəndin ucqarına yığışmaq” ideyası isə nostalgiya deyil, yaddaşı qorumaq instinktidir. Şeirdəki PS isə ümidin inadkarlığıdı məncə. Və nəhayət:

“Yenə varlığına “şükür” deyəcək.”

Bax, bu misra bütün şeirin açarıdır. Bu şeir qaranlıqdır, amma ümidsiz deyil. Ağrı keçicidir, ümid inadkardır. Şair bunu bilir və bu həqiqəti çatdırır oxucusuna.

Hesab edirəm şair Rafail İncəyurd bu şeirdə şair kimi yox, zamanın şahidi kimi danışıb. Bir də deyirəm bu şeir oxunmur. Bu şeir yaşanır.Beləcə mən də duyduqlarımla böyük şairin yanında durdum. Sadəcə, ağrının sözə çevrildiyi yerə işıq salmağa çalışdım.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)