Azərbaycanda “Əhməd haradadır?” filmindəki Ceyran obrazı ilə məşhurlaşan, hazırda Tbilisidə Rustaveli adına Milli Teatrın aktrisası olan, Gürcüstanın Xalq artisti Nonna Paçuaşvili “Report”un yerli bürosuna müsahibə verib.

Aktrisa karyerası, həm də Azərbaycanla bağlı maraqlı hiss və təəssüratlarını bölüşüb:

- Nana xanım, hazırda teatr aktrisasısınız, lakin Azərbaycan tamaşaçısı sizi daha çox “Əhməd haradadır?” filmindən tanıyır. Ümumiyyətlə, bu filmdən sonra kino karyeranız necə oldu? Başqa rollar üçün dəvət gəldimi?

- Bəli, mən elə bir filmdə rol almışam ki, artıq o, demək olar, tarixi bir filmə çevrilib. Çünki kinematoqrafiyada bu filmi çox sevirlər, xüsusilə də orada oynayan aktyorlar – hamısı çox məşhur, çox dəyərli insanlardır və mənim onlarla çox yaxşı dostluq bağlarım var idi.

19 yaşım olanda rejissor Adil İsgəndərov nədənsə düşündü ki, mən Ceyranam. Mən o vaxtlar kürən idim, üzümdə çillər vardı, heç Ceyrana oxşamırdım. Amma rejissor istəyəndə hər şey mümkün olur. Saçımı qara rəngə boyadılar. Dili isə bilmirdim, amma hər şeyi anlayırdım...

- Filmin çəkiliş prosesi zamanı başınıza bədbəxt hadisə gəldi və həyat yoldaşınızı itirdiniz. Həssas məsələ olsa da, maraqlıdır, nə vaxtsa özünüzü məhz Bakıya gəldiyiniz, o filmə çəkildiyiniz üçün qınadınızmı?

- Bəzən bu barədə danışanda göz yaşlarımı saxlaya bilmirəm, elə indi də özümü pis hiss edirəm. Bəlkə də, o vaxt çəkilişlərdə iştirak etməsəydim, daha yaxşı olardı. Çünki o vaxt çox çətin bir vəziyyət yaranmışdı. Mən sonralar oğlumla baş-başa qaldım. O zaman ona cəmi ikiaylıq hamilə idim. Film çəkilişləri zamanı sona qədər özümlə mübarizə apardım ki, iş başa çatsın. Hətta düşündüm ki, bir daha Bakıya gəlməyəcəm. Lakin sonradan teatrın qastrol səfəri oldu və mən Bakıya getməyə məcbur qaldım.

Zaman keçir və bu ağrı da yavaş-yavaş azalır. Başa düşdüm ki, azərbaycanlılar istiqanlı və mehriban bir xalqdır. Çünki orada yaşadıqlarımı azərbaycanlı dostlarım da mənimlə birlikdə yaşadılar, hiss etdilər. Aktyor qrupu hər zaman yanımda idi.

Bu günə qədər də mən azərbaycanlıları çox sevirəm. Biz bu teatrda 2023-cü ildə Heydər Əliyevin yüzillik yubileyi münasibətilə Leyla Əliyevanın (Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti - red.) şeirləri əsasında çox möhtəşəm bir tamaşa hazırladıq. Tərcüməsi də çox uğurlu alındı, böyük bir iş idi.

Demək istəyirəm ki, bu dostluq böyük uğur və istiliklə davam edir. Biz gürcülər azərbaycanlıları həqiqətən çox sevirik. Bu sevgi təkcə yaradıcılıqda deyil, həyatda da açıq-aşkar görünür.

- Filmdəki əsas tərəfmüqabiliniz Elxan Qasımov iki il öncə vəfat etdi. Onu necə xatırlayırsınız?

- Elxan Qasımov mənim dostum idi. Bizim çox yaxın münasibətlərimiz var idi. Daim əlaqə saxlayırdıq, məni tez-tez Bakıya dəvət edirdi, görüşürdük. Onu tərəfmüqabili kimi çox sevirdim. Çox xarizmatik insan idi. O vaxt hər ikimiz gənc idik. Bu filmdə mən Nəcibə xanımı da (Nəcibə Məlikova - red.) çox sevirdim. O, həqiqətən anam kimi idi, mənə çox qayğı göstərirdi. Ümumiyyətlə, istər Elxan, istərsə də Nəcibə xanımla bağlı xatirələrim tamamilə yaradıcı və çox isti hisslərlə doludur (kövrəlir). Təəssüf ki, indi yalnız mən qalmışam. Hələlik Ceyran sağdır. Bu, kədərlidir, eyni zamanda, mənim üçün dəyərli xatirələrdir. Həyat isə davam edir.

- Nonna xanım, Azərbaycan kinosu hazırda durğunluq dövrünü keçirir. Gürcüstandakı vəziyyətlə o qədər də yaxından tanış deyilik. Burada film sektorunda vəziyyət necədir? Azərbaycanla əvvəlki qaydada müştərək layihələrin olmasını kino aktrisası kimi necə dəyərləndirirsiniz?

- O dövrdə əsl dostluq var idi. Kino xadimləri - həm Azərbaycan, həm də bizim kinematoqrafçılar çox sıx dostluq edirdilər və bu da birgə filmlərin çəkilməsinə gətirib çıxarırdı. Avto Maxaradze kimi elə aktyorlarımız var ki, azərbaycanlılar onları tanıyır.

İndi texnologiya inkişaf edib, dostluq sanki sırf yaradıcılıq baxımından əvvəlki kimi deyil. Nədənsə indi alınmır, amma yəqin ki, gələcəkdə alınacaq. Biz birlikdə daha güclü ola bilərik. Sizdə də müharibə olub, bizdə də. Ona görə də, məncə, getdikcə hər şey yaxşı olacaq. Çünki bizim ölkəmiz azərbaycanlılara böyük hörmət bəsləyir.

- Bu gün Azərbaycandan təklif gəlsə, yenidən Bakıya getmək, hansısa layihədə yer almaq istəyərsinizmi?

- Böyük məmnuniyyətlə. Əgər bir təklif olarsa, heç düşünmədən qəbul edərəm. Əgər 80 yaşında bir aktrisa axtarırsınızsa, mən hazıram!

- "Əhməd haradadır" filminin davamını çəkmək arzusu sizdə yaranıbmı?

- Bu barədə söhbət olmuşdu və Elxan bunu çox istəyirdi. O deyirdi ki, görək Əhməd 60 ildən sonra haradadır?! Xaricdə belə hallar tez-tez baş verir. Əgər bir film uğurlu alınırsa və sevilirsə, 40-50 ildən sonra aktyorların necə yaşlandığı, həyatlarının necə davam etdiyini görmək istəyirlər. Elxanın da belə bir arzusu var idi. O bu barədə danışırdı. Nədənsə biz həmişə bunun baş verəcəyini gözləyirdik. Amma olmadı.

- Cəmi bir neçə filmdə rol almısınız. Bunun səbəbi nədir, rejissorlar dəvət etmədilər, ya özünüz istəmədiniz?

- 20 yaşımdan etibarən 60 ildir bu teatrda çalışıram. Artıq Xalq artistiyəm, fəxri aktrisayam. Rustaveli adına Milli Teatrda, demək olar ki, 100-ə yaxın rol oynamışam. Bu mədəniyyət ocağı Gürcüstanda bir nömrəli teatr sayılır. Kino sahəsində isə, bəli, çəkilmişəm, amma çox deyil. Çünki mən kinonu sevmirəm, kino da məni sevmir. Belə də olur.

- "Əhməd haradadır" filmi barədə indiyə qədər açıqlamadığınız hansısa bir xatirə və ya hadisə varmı?

- O vaxt mən gənc, cavan bir qız idim. Amma bilirsiniz, o faciədən sonra (həyat yoldaşının ölümünü nəzərdə tutur - müəl.) hansısa rolda oynamaq mənim üçün çox çətin oldu. Yalnız bunu xatırlayıram ki, yük maşınında oturmuşdum, Əhməd maşını sürürdü, hamilə idim, bətnimdə isə oğlum var idi. Həmişə düşünürdüm: ilahi, bu çəkiliş nə vaxt bitəcək? Amma bu, ekranda görünmür, hiss olunmur. Ekranda gülürəm, bax, aktyorların belə çətin dövrləri olur.

Təxminən bir il, ya il yarım əvvəl məni Marneuliyə dəvət etdilər və orada "Əhməd haradadır?" filmi nümayiş olundu. Kinoteatrda mənimlə görüş keçirildi və xeyli adam gəlmişdi. Hamı böyük zövqlə izləyirdi, gülüş səsləri eşidilirdi. Nümayişdən sonra mənə güllər bağışladılar. Maraqlısı odur ki, bu film artıq 60 ildən çoxdur ki, yaşayır. Mənim indi 80 yaşım var, amma orada çəkiləndə 19 yaşında idim. Gənclər məni görərək "bravo, bravo!" deyirdilər, sevinirdilər ki, mən sağam və film bu günə qədər yaşayır...

Həmişə bazardan Azərbaycan narı alıram. Bir dəfə də nar alanda ortayaşlı bir nəfər mənə baxaraq dedi - “Ay, sən necə də Ceyranın anasına oxşayırsan”. Dedim ki, mən anası deyiləm, elə Ceyranın özüyəm, amma artıq illər keçib. O, elə sevindi ki... Hətta Bakıda bir dəfə Elxanla küçədə gedirdim, o, yüksək səslə deyirdi: “Bax, bu Ceyrandır, mən isə Əhmədəm. Baxın, görün, biz yaşayırıq”. Elxan bizi daim hamıya göstərmək istəyirdi və bu, ona çox böyük sevinc bəxş edirdi. Amma filmin çəkilişinə başlayan zaman orada məndən daha gözəl olan qızları görürdü və onlara baxırdı. Mənə isə diqqət ayırmırdı, ən azından, o zaman (gülür).

- Vaxtilə Gürcüstan televiziyasında veriliş aparırdınız və bildirmişdiniz ki, proqramlardan birini "Əhməd haradadır?"a həsr edəcəksiniz. Bunu etdinizmi?

- Bəli-bəli, mən "Birinci Kanal"da aparıcı olmuşdum. Altı il orada veriliş apardım və istəyirdim ki, bizim dostluğumuz haqqında iki-üç söz deyim. Verilişdə musiqi ifa edən qrupdan xahiş etdim ki, şən bir Azərbaycan musiqisi səsləndirsinlər, ona uyğun bir neçə söz deyə bilim. O musiqinin fonunda çıxış edərək Azərbaycanı, oradakı dostlarımı, kinematoqrafçıları Yeni il münasibətilə təbriki etdim, “Əhməd haradadır?” filmindən danışdım. Öz münasibətimi və istiliyimi yeddi-səkkiz dəqiqə ərzində çatdırmağa çalışdım.

Əminəm ki, Azərbaycanda da bu filmi çox sevir və qiymətləndirirlər. Çünki orada çox yaxşı aktyorlar iştirak edib. Bu, tamamilə Azərbaycan filmi idi. Musiqisi, rəqsləri, mahnıları və aktyorları çox gözəl idi, mən onlardan öyrənirdim. Filmin çəkilişləri zamanı rəqsləri Əlibaba Abdullayev qururdu. O, mənə çox şey öyrədirdi. Musiqi, rəqs və bir neçə cümləni birləşdirmək çətin idi, amma mən gənc və həvəsli olduğum üçün bunu tez öyrənirdim. Rəqslər mənim üçün ən yaxşı şəkildə qurulmuşdu. Mən də çox cəsarətli idim, elə Ceyran kimi, sanki həm rəqs edir, həm də oxuyurdum, hər şeyi edirdim. İzləyicilər bu filmi niyə sevirlər, bilirsinizmi? Çünki orada tamamilə azərbaycanlı rəqsi, Azərbaycan mahnısı və musiqisi çox yaxşı şəkildə birləşdirilib.

- Bəs sevimli aktyorumuz Lütfəli Abdullayevi necə xatırlayırsınız? Onun haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Lütfəli Abdullayev... Bilirsiniz, o, elə şeylər edirdi ki, hamı gülürdü, mən başa düşmürdüm. Sonra Nəcibə xanım deyirdi ki, bax, o belə dedi. Amma dili bilməsəm də, onun xarakterindən anlayırdım. Lütfəli çox istedadlı bir aktyor idi. Ona baxanda bilirdin ki, bu, istedaddır. Amma o, həyatda belə deyildi. Rolunu oynayırdı, hər şeyi aktyorcasına edirdi. Yaxşı olanı heç vaxt unutmursan. Və buna görə bu film hələ də yaşayır və sevilir...

Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin direktoru, akademik Nizami Cəfərov Teleqraf-ın suallarını cavablandırıb.

Mediaxeberleri.Az müsahibəni təqdim edir:

- Nizami müəllim, bu gün cəmiyyətimizdə rus dilinə münasibətlə bağlı fərqli yanaşmalar var. Azərbaycanda bu dilin işləkliyinə necə yanaşırsınız?

- Rus dili dünyanın inkişaf etmiş dillərindən biridir. Keçmiş sovet dövründəki nüfuzu xeyli məhdudlaşmış olsa da, yenə də elm, texnika və böyük ədəbiyyatın dili kimi mövcuddur. Azərbaycanda da orta yaşdan sonrakı, keçmiş sovet dövründə oxumuş nəsil rus dilini yaxşı bilir. Bu nəsil rus dili vasitəsi ilə dünya mədəniyyəti ilə tanış olmaq təcrübəsi qazanıb. Bu gün mövcud reallığa əsasən, ingilis dilinin nüfuzu sürətlə artır. Uzun illər Bakı Dövlət Universitetində işləyən müəllim kimi deyə bilərəm ki, müstəqilliyimizi bərpa etdikdən sonra çox az tələbə var ki, ingilis dilini elmi, bədii əsərləri başa düşmək səviyyəsində bilir. Bu çox az bir qrupu əhatə edir. Azərbaycanda rus bölməsində təhsil alanlar isə dili yaxşı bilməklə yanaşı, ədəbiyyatdan da kifayət qədər geniş istifadə edirlər.

- Ölkəmizdə rus dilli məktəblərin sayının çox olduğu deyilir və bunun gələcək üçün müəyyən təhdidlər yaradacağı iddia olunur. Rusdilli kadrların çox olması hansı təhdidlər yarada bilər?

- Keçmiş sovet dövrü və ondan bir az sonra rus bölməsində təhsil alan tələbələr Azərbaycan dilini yaxşı bilmir. Amma bu gün rus bölməsində təhsil alan uşaqların mütləq əksəriyyəti ana dili olan Azərbaycan dilini çox yaxşı bilirlər. Ona görə də ölkədə rus məktəblərinin sayının çox olmasının sovet dövrü və müstəqilliyimizin ilk illərindəki qədər təsirli deyil. Rus, ingilis bölməsində oxumasından asılı olmayaraq, gənclərimiz ana dilini yaxşı bilir. Müşahidələr göstərir ki, rus bölmələrində dərslər daha intizamla keçirilir. Dərsliklər, materiallar daha çoxdur.

- Cəmiyyətin rus dilinə münasibəti necədir? Rus dilini bilmək bir çox hallarda əlavə üstünlük kimi də izah olunur. Bu nədən qaynaqlanır?

- İstənilən bir şəxsin gələcəkdə mütəxəssis olması, normal iş tapması və normal həyat qurması üçün hələ də təsəvvürümüzdə rus dilinin müsbət təsir anlayışı güclüdür. Bu da təsadüfən ola bilməz. Çünki bu gün Azərbaycanın Rusiya ilə yanaşı, postsovet məkanı, türk dünyası ilə kommunikasiyasında rus dili mühüm rol oynayır. Həmçinin Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan və digər türk regionlarında işləmək, əlaqələr qurmaq, elmi, mədəni münasibətlərə girəcək insanlarımıza rus dili lazımdır. Çünki sadaladığımız bu dillərin hamısını öyrənmək çox ciddi problem və çətinlik deməkdir. Amma rus dili vasitəsilə praktik olaraq bu əlaqələri qurmaq olur. Bu gün azərbaycanlılar iş prosesində və adi söhbətlərdə Türkiyə türkləri ilə cənubi azərbaycanlılarla, postsovet məkanında yaşayan türklər arasında biz təbii tərcüməçiyik. Türkiyə türkü ilə bir özbək, xüsusilə də qazax, qırğız, tatar bir məclisdə olduqda bir-birini başa düşmür. Amma Azərbaycan türkləri olaraq biz o əlaqəni, münasibəti yarada bilirik. Bu da bizim rus dilini bilməyimizlə bağlıdır.

- Ümumilikdə rus dilinin perspektivi ilə bağlı proqnozlar nədən ibarətdir?

- Sözsüz ki, rus dilinin perspektiv olaraq bundan sonra getdikcə güclənəcəyini güman etmirəm. Çünki bu daha çox Rusiyanın özünün vəziyyətindən, rus dilinin gələcək perspektivlərindən asılıdır. Bu gün rus dili, ingilis dili ilə çox ciddi rəqabət içərisindədir. İngilis dilinin gücü, miqyası, səviyyəsi bəllidir. İngilis dilini bizim indiki düşüncəmizlə heç bir təhlükə gözləmir. Amma rus dili əvvəlki dövrlə müqayisədə nüfuzunu itirə-itirə gedir.

- Dünyada rus dilinin nüfuzunu itirməsinə səbəb nədir?

- Bir vaxtlar dünyanın hər yerində rus dilinin böyük imkanları var idi. Az qala, dünyanın hər yerində rus məktəbləri, rus mütəxəssisləri fəaliyyət göstərirdi. Afrikadan başlamış Koreya, Viyetnam, Hindistana qədər gənclər Rusiyada təhsil alırdı. Amma rus dilinə vurulan zərbə, kommunizm, sosializm ideologiyasının iflası ilə bağlı oldu. Bu iflas Leninin dilini xeyli dərəcədə nüfuzdan saldı. Dəfələrlə Rusiyada rəsmi tədbirlərdə, Dövlət Dumasında rus dilinin vəziyyəti ilə bağlı müzakirələrdə iştirak etmişəm. O tədbirlərdə vurğulanıb ki, indi rus dilinin ciddi müdafiyəyə ehtiyacı var. Rus dilinin təkcə Leninin dili olmadığı göstərilməlidir. Bu həm də Tolstoyun, Puşkinin, Dostoyevskinin, böyük elmin dili olub. Ona görə də rus dili ciddi imtahan qarşısındadır.

- Sizcə, rus dilinin ana dilimizə təsir imkanları varmı? Varsa, bunu necə önləmək mümkündür?

- Rus dilinin Azərbaycan dilinə təsiri olduqca azdır. Çünki bu təsir Azərbaycan dilinin hüdudlarını, imkanlarını məhdudlaşdıracaq səviyyədə deyil. Əvvəllər belə bir təhdid var idi. Amma indi rus dilinin ana dilimizi hər hansı səviyyədə sıxışdırmaq imkanları yoxdur. Artıq Azərbaycanda rusca danışan ailələr çox azdır. Rusca ancaq elm, məktəb, tədrisdə danışmağa meyl göstərilir. Rusdilli məktəblərdə də Azərbaycan dili rus dili ilə rəqabətdədir.

Azərbaycanın Cənubi Asiya ölkələri arasında sıx əməkdaşlıq etdiyi dövlət dost və qardaş Pakistan hesab olunur. Pakistan Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlətlərdən biridir. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 1992-ci il iyunun 9-da qurulub.

Bakı ilə İslamabad arasında münasibətlər təkcə diplomatik və siyasi müstəvidə inkişaf etmir, tərəflərin həm də iqtisadiyyat və müdafiə sahəsindəki əməkdaşlığı güclü bazaya malikdir. O cümlədən çoxtərəfli müstəvidə, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində də Azərbaycan-Pakistan əməkdaşlığı mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Bu yüksək səviyyəli münasibətlərin nəticəsidir ki, Azərbaycan və Pakistan siyasi liderləri tez-tez qarşılıqlı səfərlər həyata keçirirlər.

Pakistanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Qasım Mohiuddin “Report”a müsahibəsində qarşılıqlı yüksək səviyyəli səfərlərin detalları, həmçinin münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatdırmaq üçün atılmalı olan addımlar, ticarət dövriyyəsini artırmaq üçün görülən işlər, Pakistanın Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi layihəsində iştirakı, müdafiə və ətraf-mühit sahəsində əməkdaşlıq, Pakistanın terrorla mübarizəsi, Pakistan-Hindistan münasibətləri kimi mövzularda sualları cavablandırıb.

- Cənab səfir, Pakistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin hazırkı vəziyyətini necə xarakterizə edərdiniz? Səfir kimi Pakistan-Azərbaycan münasibətlərini növbəti səviyyəyə çıxarmaq üçün hansı addımlara ehtiyac duyursunuz?

- Ölkələrimiz ortaq din, mədəniyyət və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan qardaşlıq münasibətlərinə malikdir. Pakistan Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk ölkələrdən biri və Ermənistanı tanımayan yeganə ölkədir. Azərbaycan və Pakistan arasında ərazi bütövlüyü və suverenlik kimi əsas məsələlərdə qarşılıqlı dəstəyin güclü təməli mövcuddur. Pakistanın Baş naziri Məhəmməd Şahbaz Şərif və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev arasında tez-tez baş tutan görüşlər ikitərəfli əməkdaşlığımızı daha da dərinləşdirib.

Doğrudur, iki ölkə arasındakı ticarət istədiyimiz səviyyədə deyil və potensialımızdan aşağıdır. Ancaq müxtəlif sektorlarda əlaqələrin genişləndirilməsinə ciddi səy göstərilir, ticarətin şaxələndirilməsi və ticarət həcminin artırılmasına böyük diqqət yetirilir. Bu çərçivədə biz son zamanlar Preferensial Ticarət Sazişini (PTS) və Tranzit Ticarət Sazişini (TTS) həyata keçirmişik. Həmçinin hazırda enerji sektoru və infrastruktur inkişafı sahəsində əməkdaşlıq müzakirə olunur.

Ötən həftə İslamabadda Azərbaycan-Pakistan Birgə Komissiyasının 8-ci iclası və Xarici İşlər nazirlikləri arasında siyasi məsləhətləşmələrin 4-cü raundu keçirildi. Tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran xarici siyasət məsələlərində mövqelərimizi daha da uyğunlaşdırmaq üçün tədbirləri müzakirə etdilər. Həmçinin ticarət və investisiya, enerji, müdafiə, səhiyyə və digər sahələrdə əməkdaşlıq perspektivləri müzakirə olunub.

Düşünürəm ki, ölkələrimizin biznes strukturları arasında daha çox əməkdaşlığa ehtiyac var. Ona görə də burada biznes sektorları arasında daha sıx qarşılıqlı əlaqələri təşviq etməyə çalışıram. Bu istiqamətdə müsbət inkişaf iki ölkənin fond birjaları arasında görüşün keçirilməsidir.

Bu gün ikitərəfli əlaqələrimizin sütununu insanlarımız arasındakı sevgi və hörmət təşkil edir. Artıq Azərbaycan pakistanlı turistlər üçün aparıcı istiqamətlərdən birinə çevrilir. Ötən il Pakistandan 80 mindən çox insan Azərbaycana səfər edib. Bakıdakı müxtəlif təhsil müəssisələrində Pakistandan olan tələbələrin sayı getdikcə artır. Bu cür qarşılıqlı əlaqələr isə xalqlarımız arasında münasibətləri daha da gücləndirməyə kömək edən körpü rolunu oynayır. Əminəm ki, 2025-ci il ikitərəfli əlaqələrimizin bütün aspektlərində şad xəbərlər eşidəcəyik.

- Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif fevralda Azərbaycana səfər etməyi planlaşdırır. Səfər zamanı yeni əməkdaşlıq sənədlərinin imzalanması nəzərdə tutulubmu?

- Baş nazir fevralda Azərbaycana səfər etməyi səbirsizliklə gözləyir. Hökumətlərimiz bir neçə yeni təklifi müzakirə edir və mövcud sahələrdə əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi yollarını nəzərdən keçirirlər. Müzakirə etdiyimiz əsas sahələrdən biri enerji sektorudur. Müdafiə sahəsində də əməkdaşlığın inkişafı üçün çalışırıq. Yaxşı xəbərlərin olacağına ümidliyik.

- Ölkələrimiz arasında iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi üçün hansı yeni təşəbbüslər nəzərdən keçirilir? Pakistan və Azərbaycan arasında ticarəti genişləndirmək və sərmayəni artırmaq üçün hansı mexanizmlər mövcuddur? Həmçinin illik ticarət dövriyyəsinin 2 milyard dollara çatdırılması üçün hansı addımlar atılır?

- Preferensial Ticarət Sazişi və Tranzit Ticarət Sazişinin bağlanması, eləcə də icrası ikitərəfli iqtisadi münasibətlərimizdə mühüm mərhələdir. Yeni institusional dəyişikliklər tarifləri, eləcə də yükdaşıma müddətini və xərcləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq. Bu, hər iki ölkənin iş adamlarını yalnız mövcud malların ticarət həcmini genişləndirməyə deyil, həm də bir-birinin bazarlarında satıla biləcək məhsulları şaxələndirməyə təşviq edəcək. Bunların fonunda iki milyard dollarlıq hədəfə çatmaq mümkün görünür. Bu, müəyyən qədər vaxt ala bilər, ancaq yekunda hədəfə çatacağımıza inanıram. Bu məbləğin əldə edilməsi üçün bir və ya iki böyük investisiya sazişi imzalamaq yetərli olar.

Hazırda tərəflər enerji, İKT, əczaçılıq, mühəndislik və infrastruktur inkişafı daxil olmaqla, yüksək gəlirli sektorlarda əməkdaşlığı da araşdırırlar. Həmçinin qarşılıqlı iqtisadi fayda üçün ortaq müəssisələr yaratmağı müzakirə edirik.

Ötən həftə İslamabadda Birgə Komissiyanın iclasında nümayəndə heyətlərinə Pakistanın müdafiə naziri Xavaca Məhəmməd Asif və Azərbaycanın müdafiə sənayesi naziri Vüqar Mustafayev rəhbərlik ediblər. Elə orada da müzakirələr enerji, kommunikasiya, ticarət və investisiya, müdafiə sənayesi, İKT, bank, kənd təsərrüfatı, turizm, səhiyyə və iqlim dəyişmələri kimi sahələri əhatə edib.

- Cənab səfir, bildiyiniz kimi, Pakistan şirkətləri qısa müddət əvvəl Azərbaycanın tekstil sənayesinə investisiya qoymaq istəyirdilər. Bilmək istərdik ki, şirkətləriniz Azərbaycanda daha hansı sahələrə investisiya yatırmaqda maraqlıdırlar? Ümumiyyətlə, yeni investisiya layihələri varmı?

- Tekstil sahəsində əməkdaşlıq üçün, həqiqətən də, böyük potensial var. Çünki Pakistanın tekstil sənayesi yaxşı inkişaf edib və olduqca dinamikdir. Pakistanda, demək olar ki, bütün əsas beynəlxalq brendlər üçün məhsul istehsal olunur. Azərbaycanın keyfiyyətli geyimlərə olan tələbatı və Pakistanın hazır geyim sahəsindəki təcrübəsi nəzərə alınmaqla geyim istehsalı sahəsində səmərəli əməkdaşlıq qurmaq mümkündür.

Bundan başqa, Pakistanda Azərbaycanın tikinti sektoruna sərmayə qoymağa böyük maraq var. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpa işlərində iştirak etmək bizim üçün böyük şərəf olardı.

Pakistan həmçinin bərpa olunan enerji, xüsusilə günəş enerjisi vasitəsilə enerji qarışımının inkişafı və diversifikasiyasında böyük irəliləyişlər əldə edib. Bu mühüm sahədə də iki ölkə arasında təcrübə mübadiləsi və birgə müəssisələrin qurulması üçün böyük potensial mövcuddur. Ümumiyyətlə, enerji, nəqliyyat və infrastruktur kimi sahələrdə əməkdaşlığın inkişafı istiqamətində müzakirələr aparılır. Bu barədə fevralda Baş nazir səfər edəndə də daha ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz. Bəzi layihələr hazırlanır, tezliklə onların elan olunacağına ümid edirəm.

Kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq sektorlarında da əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün böyük potensial var və faydalı əməkdaşlığa başlamaq üçün müzakirələr aparılır.

Əməkdaşlıq üçün perspektivli olan digər bir sektor əczaçılıqdır. Burada böyük potensial var. Azərbaycan hazırda dərmanları Avropadan yüksək qiymətlərlə idxal edir və bir çox hallarda həmin məhsulların istehsal yeri Pakistan olur. Bu məhsullar Pakistandan digər ölkələrə göndərilir və nəticə etibarilə əlavə dəyər qazanır. Yəni Azərbaycan eyni məhsula əlavə pul ödəyir. Əgər biz bu vasitəçiləri aradan qaldıra və birbaşa əlaqə qura bilsək, Azərbaycan Pakistandan keyfiyyətli dərmanlar əldə edə bilər. Bu baxımdan, sərmayə ikitərəfli ola bilər. Yəni bizim şirkətlərimiz Azərbaycana sərmayə qoya, burada fabriklər və sənaye müəssisələri qura bilərlər. Hətta birgə müəssisə yaratmaq da mümkündür.

- Bir müddət əvvəl Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif “Bir kəmər, bir yol” və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi layihələrinin genişləndirilməsinə nail olmağı vacib hesab etdiyini bildirib. Şimal-Cənub dəhlizində Hindistanın əsas tərəflərdən biri olduğunu nəzərə alsaq, Pakistanın bu layihədə iştirakı necə tənzimlənə bilər?

- Pakistan regionumuzdakı bütün ölkələrin əlaqələrini yaxşılaşdıracaq təşəbbüs və layihələrlə maraqlanır və onları dəstəkləyir. “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi layihələri də bu baxımdan olduqca önəmlidir.

Ümid edirik və gözləyirik ki, regionumuzdakı bütün ölkələr müsbət mövqe tutaraq Hindistanın kiçik və dar düşüncəli siyasətindən yüksəyə qalxacaqlar. Təkmilləşdirilmiş regional əlaqələr daha güclü regional iqtisadi əməkdaşlığın yaranmasına kömək edəcək ki, bu da öz növbəsində vətəndaşlarımızın həyat səviyyəsini yaxşılaşdıracaq.

Bu cür əməkdaşlıq regional təhlükəsizlik baxımından da vacibdir, çünki regional əlaqələr regional təhlükəsizlik və sabitliyə gətirib çıxarır.

- Pakistan və Azərbaycan arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlıq barədə də fikirlərinizi bilmək istərdik. İki ölkə arasında hərbi əməkdaşlıqda diqqət mərkəzində əsas nə dayanır? Hərbi texnikanın birgə istehsalı hansı səviyyədədir?

- Hər iki ölkə bütün sahələrdə, o cümlədən müdafiə sahəsində sıx əməkdaşlığa malikdir. Biz keçən ilin dekabrında Pakistanda keçirilən Müdafiə Sərgisində (IDEAS) Azərbaycanın iştirakını yüksək qiymətləndiririk. Pakistan isə ötən ilin sentyabr ayında Bakıda keçirilən Müdafiə Sərgisində (ADEX) yüksək səviyyədə iştirak edib.

ADEX-də nümayiş etdirilən Pakistanın müdafiə texnikası arasında yerli istehsal olan “JF17 Thunder” qırıcı təyyarələri diqqət mərkəzində idi. İndi onlar Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin arsenalına daxil edilir.

Pakistan bir sıra ölkələrin, o cümlədən Hindistanın Ermənistana müasir və öldürücü silah satışının artması səbəbindən regional sabitliyi təmin etmək üçün Azərbaycanın müdafiə qüvvələrini modernləşdirmək ehtiyacını və səylərini tam başa düşür. Sizin çox güclü hərbi hava qüvvələriniz və silahlı qüvvələriniz var. Lakin “JF17”yə sahib olmaq sizə bütün regionda əlavə üstünlük verəcək. Biz hər məsələdə bir yerdəyik. Deyərdim ki, ölkələrimiz arasında müdafiə sahəsindəki əməkdaşlıq qardaşlar arasında olan əməkdaşlıq kimidir.

- Bəs Pakistan Azərbaycanın regionda sabitliyin təmin edilməsində rolunu necə qiymətləndirir?

- Azərbaycanın Avropa və Asiyanın kəsişməsində yerləşən strateji mövqeyi, Rusiya, İran, Ermənistan, Gürcüstan və Türkiyə ilə sərhədləri ölkənin regional sabitlikdə mühüm rol oynadığını göstərir. Bunu Pakistan səfiri olduğum üçün demirəm, reallıq ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın regionda həlledici rolu var.

Dünyanın əsas enerji istehsal edən ölkələrindən biri olduğuna görə Azərbaycan bu gün Avropanın əhəmiyyətli enerji təchizatçısıdır. Bu, ölkənin regionda ən güclü müdafiə qüvvələrindən birinə sahib olması faktı ilə birlikdə tarixən Qafqaz və onun hüdudlarından kənarda təhlükəsizliyin təmin edilməsində həlledici amil olub. Lakin fikrimcə, Azərbaycanın əsl gücü Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən rəhbərliyi və Azərbaycan xalqının mərdliyi, etimadı sayəsində dinamik və səmərəli xarici siyasət yürütməsidir.

Azərbaycanın xarici siyasətinin uğurla həyata keçirilməsi, sülh və inkişafa inamı təkcə regional təhlükəsizlik və sabitlik üçün deyil, həm də regionun sosial-iqtisadi inkişafı üçün həlledici rol oynayır.

Mən bu fürsətdən istifadə edərək Prezident İlham Əliyevin qətiyyətli rəhbərliyi altında Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinin bərpasına, məcburi köçkünlərin qayıdışına və iqtisadi inkişafa diqqət yetirmək səylərini təqdir edirəm.

Lakin 2020-ci ildə İkinci Qarabağ Müharibəsində və 2023-cü ildə antiterror əməliyyatlarında qəti və tam qələbə qazanmasına baxmayaraq, Azərbaycanın Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində müsbət jestlərinə qarşılıq verilməməsi narahatlıq doğurur.

Prezident İlham Əliyevin cari ildə Azərbaycanın televiziya kanallarına verdiyi müsahibəsində də qeyd etdiyi kimi, silahlanma yarışı yerinə, səylər regional rifaha yönəldilməlidir. Çox təəssüf ki, Ermənistan hökuməti öz xalqına da fayda verəcək belə məsləhətlərə məhəl qoymur. Ermənistan anlamalıdır ki, Azərbaycan silahlanma yarışı istəmir. Azərbaycan vəsaitini Ermənistan işğalı səbəbindən məcburi köçkün düşmüş insanların yurdlarına qayıtmasına yönəltmək istəyir. Düşünürəm ki, Ermənistanın Baş naziri müdrik məsləhətləri dinləməlidir, çünki Azərbaycan hərbi cəhətdən regionun ən güclü və sülhsevər ölkəsidir. Ancaq həm də Azərbaycanın özünümüdafiə hüququ var.

Bu gün görürük ki, həll olunmuş münaqişəni (Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi – red.) yenidən qızışdırmaq üçün cəhdlər var. Azərbaycan, Pakistan və Türkiyə üçün isə sözügedən münaqişə bitib. Belə olan təqdirdə Hindistan da daxil olmaqla bəzi ölkələrin Ermənistanı çox təhlükəli silahlarla təmin etməsini başa düşmək olmur. Bunların fonunda bir daha bildirmək istəyirəm ki, Pakistan həmişə qardaş Azərbaycanın yanında olub və Qarabağla bağlı ölkənin ədalətli mövqeyini dəstəkləməyə davam edəcək.

- Pakistan iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə də fəallıq nümayiş etdirir. Maraqlıdır, xüsusilə, COP29-dan sonra Azərbaycanla ətraf-mühit məsələləri ilə bağlı əməkdaşlıq planları varmı?

- Baş nazir Şahbaz Şərif də COP29-da iştirak etdi. Bu yüksək səviyyəli iştirak Pakistanın iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə Azərbaycanla tərəfdaşlığa və ona dəstək verməyə hazır olduğunu əks etdirirdi.

Pakistanın iqlim dəyişikliyinə qarşı həssaslığı 2022-ci ildəki daşqınlar kimi hadisələrlə daha da üzə çıxır və qlobal istixana qazı emissiyalarına minimal töhfə verən ölkələr üzərindəki qeyri-mütənasib təsiri açıq şəkildə göstərir. Daşqınlar 33 milyondan çox insana təsir göstərib, əhəmiyyətli itki və ziyana səbəb olub.

Pakistan qlobal miqyasda iqlimə ən həssas ölkələrdən biridir. Bu həssaslıq, xüsusilə də tarixən iqlim böhranına səbəb olan əsas emissiyaçılardan güclü beynəlxalq dəstək tələb edir. Adekvat maliyyələşdirməyə ehtiyac təkcə fəlakətlərin aradan qaldırılması üçün deyil, həm də “yaşıl enerji”yə keçid də daxil olmaqla uzunmüddətli adaptasiya və yumşaltma strategiyaları üçündür.

- Azərbaycan və Türkiyə dəfələrlə yüksək səviyyədə bəyan ediblər ki, BMT-nin, xüsusilə də Təhlükəsizlik Şurasının (TŞ) islahata ehtiyacı var. Bu məsələdə Pakistanın mövqeyi necədir?

- Tamamilə razıyıq ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, xüsusilə də Təhlükəsizlik Şurasının islahata ehtiyacı var. Pakistan BMT-də daimi üzv yerlərinə qarşıdır, çünki daimi üzvlük İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı danışıqların məhsuludur və bu gün BMT daxilində yeni "imtiyaz mərkəzləri" yaratmağa heç bir əsas yoxdur. Biz Təhlükəsizlik Şurasının bir neçə ölkə tərəfindən inhisarlaşdırılmasına qarşıyıq.

Təhlükəsizlik Şurasında daha tez-tez təmsil olunmaq istəyən ölkələr üçün daha şəffaf üsul daimi imtiyazların möhkəmləndirilməsi deyil. Bununla belə, Pakistanın da dəstəklədiyi ikiillik qeyri-daimi yerlərin genişləndirilməsi mövzusunda razılaşma mövcuddur. Bu, üzv dövlətlər arasında uçurumu dərinləşdirmədən daha ədalətli təmsilçiliyi təmin edir. Pakistan daimi olmayan üzvlərin Baş Assambleya tərəfindən seçilməsini təklif edir. Bu məsələnin müzakirəsi davam edir. Yekun nəticənin olmaması isə özlüyündə BMT-nin ləng bürokratiyasını əks etdirir ki, onilliklər boyu müzakirələr aparılır, amma heç bir nəticəyə gəlinmir. Bu isə BMT sisteminin islahata ehtiyac duyduğunu göstərir.

Pakistan, 11-12 yeni qeyri-daimi üzv əlavə edilməsi barədə təklifi də dəstəkləyir, çünki bu, Təhlükəsizlik Şurasında heç vaxt xidmət etməmiş kiçik və orta dövlətlərə daha geniş təmsilçilik imkanı verir. Bu, BMT TŞ-nin hesabatlılığı və demokratikləşməsini də təşviq edəcək.

- Cənab səfir, Pakistanın qonşu ölkələrlə birlikdə terrora qarşı mübarizə səyləri hansı səviyyədədir?

- ABŞ-nin Əfqanıstandan çıxması və 2021-ci ildə “Taliban”ın Əfqanıstanda hakimiyyətə qayıtması Pakistanın terrorla mübarizə strategiyasını yenidən formalaşdırdı. Biz hazırda Əfqanıstanda fəaliyyət göstərən terror qrupları ilə əlaqəli hücumların artdığını müşahidə edirik. Pakistan dəfələrlə Əfqanıstandan öz ərazisinin yenidən terror yuvasına çevrilməməsi üçün müvafiq tədbirlər görməsini tələb edib. Hətta bu istiqamətdə “Taliban”la işləməyə hazır olduğumuzu da bildirmişik. Çünki Pakistan terrorla mübarizədə həmişə ön cəbhə olub və hazırda da bu mövqedədir.

Biz əfqan xalqını qardaşlarımız hesab edirik. Pakistan 40 ildən artıq müddətdə 4 milyondan çox əfqanı qaçqın kimi qəbul edib. Sovet ittifaqının Əfqanıstana müdaxiləsindən bəri biz ən çox əfqan qəbul edən ölkə olmuşuq. Hazırda da Pakistanda təxminən bir milyon əfqan yaşayır. Biz onlara qucaq açırıq, ancaq əvəzində aldığımız cavab sadəcə təəssüf doğurur. Görünən odur ki, Əfqanıstandakı hökumət vəziyyəti idarə etməyə qadir deyil və ya bunun üçün iradəsi yoxdur. Onun nəticəsidir ki, Əfqanıstandan Pakistana qarşı hücumlar edilir.

Əfqanıstan rəhbərliyinə məsləhət görürük ki, diqqətlərini ölkənin yenidən qurulmasına və xalqın sosial-iqtisadi yüksəlişinə, həmçinin sərhədyanı terror həyata keçirən terrorçulara sığınacaq verilməməsi üçün effektiv tədbirlər görülməsinə yönəltsinlər.

Lakin Əfqanıstan tərəfindən adekvat tədbirlər görülmür. Bu səbəbdən Əfqanıstan ərazisindən Pakistana qarşı terror hücumları artıb. Nəticədə Pakistan Silahlı Qüvvələri hərbi cavab verməyə məcbur qalır. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, bizim cavabımız daha sərt ola bilərdi, sadəcə biz Əfqanıstan tərəfini məsləhətlərimizə qulaq asmağa təşviq etmək üçün çalışırıq.

Əfqanıstandakı terror qruplarının artmasının səbəbi onların maliyyələşdirilməsidir. Bu gün Hindistan da daxil olmaqla, üçüncü ölkələrin Pakistana qarşı terroru maliyyələşdirmək və dəstəkləmək kimi təhlükəli siyasət yürütdüyü sirr deyil. Bizim Hindistanın Pakistandakı terror təşkilatlarını maliyyələşdirməsi ilə bağlı sənədli sübutlarımız var. Pakistanda həbs olunmuş Hindistan kəşfiyyatının zabiti var. O, yeddi il əvvəl həbs edilib və Pakistana qarşı hücumlar həyata keçirdiyini etiraf edib. Biz bütün məsələlərdə Hindistana qarşı səmimi olmağa çalışırıq, lakin əvəzində terrorun maliyyələşdirildiyini görürük.

Belə səhv addımlar isə regional sabitliyi sarsıdır və sülhə ciddi təhlükə yaradır. Buna görə də Hindistanın terroru dəstəkləmə və maliyyələşdirməsinin qarşısını almaq üçün beynəlxalq ictimaiyyətin effektiv tədbirlər görməsi çox vacibdir. Çünki Hindistanın dəstəklədiyi terror təkcə Pakistana qarşı yönəlməyib. Kanada və ABŞ-də Hindistan tərəfindən maliyyələşdirilən terror və qətl hadisələri bu ölkənin dəstəklədiyi terrorun bölgə hüdudlarını çoxdan aşdığını göstərir. Ona görə də yaxşı olardı ki, “Taliban” bizim məsləhətlərimizə qulaq assın.

- Bu gün Hindistanla Pakistan arasında əsas problemlərdən biri də Cammu və Kəşmir məsələsidir. Azərbaycan Cammu və Kəşmir məsələsində Pakistanın haqlı mövqeyini dəstəkləyir. Bilmək istərdik ki, bu məsələ ilə bağlı Hindistanla danışıqlar nəzərdə tutulurmu?

- Pakistan İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Kəşmir üzrə Əlaqə Qrupunun üzvü kimi Hindistanın işğalı altında qalan Cammu və Kəşmir məsələsində Azərbaycanın göstərdiyi davamlı dəstəyi yüksək qiymətləndirir.

Cənubi Asiyada real və davamlı sülh Cammu və Kəşmir məsələsinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrinə, eləcə də Kəşmir xalqının arzu və istəklərinə uyğun olaraq ədalətli həllindən asılıdır.

Pakistan Hindistanla istənilən səviyyədə, istənilən formatda danışıqlara hazırdır. Lakin bizim xoş niyyətimizə Hindistan adekvat cavab vermir, çünki bu ölkənin rəhbərliyi siyasi qazanc əldə etmək üçün islamofobiya siyasətinə fokuslanıb. 2019-cu ildən etibarən Hindistanın müsəlmanlara qarşı siyasəti daha da amansız olub. Fikrimcə, danışıqların baş tutması üçün hər iki tərəf səmimi olmalıdır. Əgər bir tərəfdə səmimiyyət yoxdursa, bu, vaxt itirməkdir.

Azərbaycan 30 il sonra öz ərazilərini uğurla işğaldan azad etdi. Bu, tarixi faktdır və göstərir ki, insanların iradəsini əbədi olaraq boğmaq olmaz. Hazırda Pakistan da, Azərbaycanın uzun illər etdiyi kimi, məsələnin diplomatik yolla həll olunmasını istəyir. Kəşmirlilərin hüquqları BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə uyğun olaraq onlara geri verilməlidir. Hindistan bununla razılaşana qədər Cammu və Kəşmir üçün diplomatik və mənəvi dəstəyimizi davam etdirəcəyik.

Foto: Vüqar Xanlarov

Həyatda ikinci şansa inanan insanlar çoxdur. Eyni zamanda, həyatın bir xətlə davam etdiyini, hər şeyin insanın öz əlində olduğunu və gedişatı şansa buraxmayaraq, yaşamalı olduğunu düşünənlər də az deyil. Həyatının dörd ilini sığınacaqda yaşayan 64 yaşlı Adil Eyyubova yaşamaq şansı ikinci dəfə verilsə də, o, həyatının axarını fərqli istiqamətə yönləndirməyi seçib.

Adil bəy insult keçirdikdən sonra 18 gün komada qalıb. Ayılanda isə ailədə ona qarşı münasibətin dəyişdiyini görüb və ağır əməliyyatdan altı ay sonra evi tərk etməyi qərara alıb.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, "Report"un əməkdaşı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyinin Həssas əhali qruplarından olan şəxslər üçün Sığınacaq və Sosial Reabilitasiya Müəssisəsinin sakini Adil Eyyubovla onu bu sığınacağa gətirən yollardan danışıb.

A.Eyyubov ali təhsilli və rəhbər vəzifələrdə çalışmış şəxsdir:

"İndiki İqtisadiyyat Universitetini bitirmişəm. Ömrüm boyu mağaza və restoranlarda müdir olmuşam. Buna görə də maddi çətinliyim olmayıb. Bunlarla yanaşı, bir müddət mağazalar şəbəkəsinin idarəçiliyini də etmişəm. Vaxtilə qarşıma çıxan fürsətləri yaxşı dəyərləndirmişəm. Düşünürəm ki, yeganə səhvim ailə həyatımla bağlı olub. Bunun da səbəbkarı mən deyiləm".

Adil bəydən ailə həyatındakı hansı səhv addımı atdığını soruşanda bu barədə geniş danışmaq istəmədiyini bildirsə də, danışılacaq çox sözünün olduğunu anlamamaq qeyri-mümkündür:

"Mən iki evlilik yaşamışam. Birincisi 1980-ci ilin əvvəllərində atamın qərarı ilə olub. Bir də eşitdim ki, tanımadığım qız ilə nişanlanmışam. Uğursuz evlilik yaşadım. Sonra - mağaza müdiri işlədiyim dövrdə özümdən 18 yaş kiçik bir qız yanımda çalışırdı. İş elə gətirdi ki, biz ailə həyatı qurduq".

"Bəs övladlarınız varmı, indi haradadırlar?" sualına bir qədər düşünərək cavab verir:

"İlk evliliyimdən iki, sonrakı evliliyimdən bir övladım var. Onlarla hazırda münasibətim yoxdur. Bu barədə danışmasaq, yaxşıdır".

Adil bəy ikinci evliliyində xoşbəxt olsa da, bir müddət sonra səhhətində yaranan problemlər onun ailə münasibətlərinə təsir edib:

"Maddi vəziyyətimin normal olduğu dövrdə həyat yoldaşımı istədiyi hər şeylə təmin edirdim. Lakin bir gün yüksək təzyiqdən beynimdə iki damar partladı. Xəstəlikdən sonra anladım ki, heç nə əvvəlki kimi olmayacaq, mən həmin Adil deyiləm və əvvəl gördüyüm işləri görə bilmirəm. Ailədə özümə qarşı bəzi saymazlıqlar oldu. Buna görə də onunla ayrıldıq".

Adil bəyə həkimlər beyin əməliyyatından sağ çıxmaq ehtimalının çox az olduğunu desələr də, o, əməliyyatda israr edib:

"Dediyim kimi, beynimdə iki damar partladı. Bir neçə xəstəxana məni əməliyyata qəbul etmək istəmədi. Ən sonda Əhmədlidə bir xəstəxana məni əməliyyata götürdü. Amma orada da mənə deyildi ki, sənin sağ qalıb-qalmayacağına zəmanət verə bilmirik. Çox ağır əməliyyat keçirdim. Əməliyyatdan sonra 18 gün komadan ayılmadım. Lakin yaşamaq üçün mənə bir şans da verildi. O şansın qarşılığında isə Adil əmək qabiliyyətini və onun üçün dəyərli olan bir çox şeyləri itirdi. Beləliklə, mən evdən çıxmağa qərar verdim. Bir müddət kirayədə qaldım".

O, ilk olaraq Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə müraciət edib. Lakin yaşı çatmadığına görə onu qocalar evinə qəbul etməyiblər:

"Əməliyyatdan təxminən altı ay sonra qocalar evinə yerləşməyə qərar verdim. Hələ tam toparlanmamışdım, qoltuqağacı ilə gəzirdim. 2021-ci ildə məni Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyinin Həssas əhali qruplarından olan şəxslər üçün Sığınacaq və Sosial Reabilitasiya Müəssisəsinin "Çətin həyat şəraitində olan 18 yaşdan yuxarı müəyyən yaşayış yeri olmayan şəxslərin sosial reabilitasiya şöbə"sinə yerləşdirdilər. Düşünürəm ki, düzgün qərar vermişəm. Peşman deyiləm".

Adil bəy sığınacaqda keçən gününü belə təsvir edir:

"Səhərlər tez oyanıram. Saat 8-ə, səhər yeməyinə qədər düşüb siqaret çəkirəm. Boş vaxtım olanda nərd oynayıram. Nərd oynamağı sevirəm. Arada söhbətgahda oturub sakinlərlə vaxt keçirirəm. Sonra gəzə-gəzə marketə gedirəm. Siqaret alıram. Pensioner adamam da, qəpik-quruşum olur arada (gülür)".

Adil bəyə "burada dost çevrəniz varmı?" sualını verəndə həyatda "dostluq", "güvən" duyğusundan doymuş birisi kimi "yoxdur" cavabını verir:

"Düzdür, buradakı mühitə tez öyrəşdim. Buna səbəb də mühitin yaxşı olmasıdır. Heç bir şeydən narazı deyiləm. İnsanlar arasındayam, yaxşı kollektiv, işçilər, müdiriyyət var. Buradakı sakinlərlə də çox rahat yola gedirəm. Yaxşı münasibətim olduğu adamlar var. Amma dost... dost nadirən olur".

Qeyd edək ki, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin (ƏƏSMN) tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyinin Həssas əhali qruplarından olan şəxslər üçün Sığınacaq və Sosial Reabilitasiya Müəssisəsində 70-dən çox sakinə xidmət göstərilir. Adil Eyyubov da həmin şəxslərdən biridir.

Sevgi bəzən ən gözlənilməz anlarda, məkanlarda başlayır və möhtəşəm hekayələrə çevrilir. Bəzən isə eşq gözümüzün önündə, ən yaxınımızda olur. Filmlərdə qonşu qızı ilə tanış olmaq və ailə qurmaq səhnələrini yəqin ki, çoxumuz izləmişik. Lakin filmlər də real həyatdan götürülməyibmi? Demək ki, real həyatda da belə təsadüflər və xoşbəxtliklər olur. Elə bizim hekayənin qəhrəmanları kimi. Budəfəki “Ailə” rubrikamızın qəhrəmanları Rəfiqə və Vlad Mirondur. Onlar da filmlərdə olduğu kimi tanış olublar. Hazırda həyat filmlərini bərabər çəkməyə davam edirlər.

“Tanış olmamışdan əvvəl də onu bəyənmişdim”

Rəfiqə cütlüyümüzün filmlərə ssenari mövzusu ola biləcək tanışlıq hekayəsindən belə bəhs etdi: “Biz Vladla Türkiyədə İstanbulda tanış olmuşuq. Vlad İstanbulda qonşum olub. Təhsilimi tamamladıqdan sonra İstanbulda həm yaşayıb, həm də işləyirdim. Tanışlığımızdan öncə onu bir neçə dəfə məhəlləmizdə görmüşdüm. Açığı, kənardan görünüşü xoşuma gəlmişdi. Bir gün Vladı marketdə gördüm. Satıcı qızdan bir məhsulu ingiliscə soruşurdu. Lakin türk satıcı onu anlamırdı. Bu zaman ona kömək etdim. Tanışlığımız bu şəkildə baş tutdu. Ona dedim ki, nə zaman köməyə ehtiyacınız olsa, əlimdən gələni etməyə hazıram. Vlad məni kofe içməyə dəvət etdi. İlk görüşümüz məhəlləmizdəki kafedə olmuşdu”.

“İlk görüşdə ailə sahibi olmaq istədiyini bildirdi”

Rəfiqə deyir ki, Vladla tanış olarkən ağlında münasibət və ya evlilik fikri olmayıb: “İlk görüşümüzdən Vladdan xoşum gəldi. Söhbət əsnasında gələcəklə bağlı sual verdim. Cavabında evlənmək, ailə sahibi olmaq istədiyini bildirdi. Bu, məni daha da cəzb etmişdi. Adətən oğlanlar evlilik mövzusundan qorxurlar. Vladın bu şəkildə ailəcanlı olması mənə qəribə gəldi. İlk görüşümüzdən sonra onun da məndən xoşu gəldiyini hiss etdim. Mən o zaman şəxsi həyatıma zaman ayırmırdım. Magistratura təhsili alırdım, işləyirdim. Münasibət qurmaq ağlımın ucundan da keçmirdi. Vlad məni növbəti görüşlərə çağırdı. Lakin bir az ehtiyat edirdim. Çünki əcnəbi idi, tanımırdım. Ailələrimiz arasında münasibətin necə olacağını bilmirdim. Amma ikinci görüşə də getdim. Elə oldu ki, söhbətimiz tutdu”.

“Nə rumın, nə də türk qızlarına bənzəyirdi”

Vlad isə həyat yoldaşını ilk gördüyü günü belə xatırlayır: “Rəfiqəni ilk gördüyümdə onun çox fərqli olduğunu hiss etdim. Nə rumın, nə də türk qızlarına bənzəyirdi. Əcnəbi olduğu hər halından bilinirdi. Həmçinin mənim orada tanıdığım kimsə yox idi, amma o, mənə kömək etdi. Tanımadığı birinə kömək etməyə çalışması mənə təsir etmişdi. Düşünürəm ki, kimyamız da bir-birinə uyğun idi”.

“Tanışlıq dövrümüz cəmi iki həftə çəkdi”

Sevgi haqqında düşünməyən Rəfiqəni münasibətə razı salan Vlad, iki həftə ərzində ona evlilik təklifi edib: “Vlad gəmidə ikinci kapitan olaraq çalışır. Bizim tanışlığımız onun evdə olduğu dövrə düşüb. Gəmiyə gedəcəkdi və iki ay orada qalacaqdı. O səbəbdən bizim tanışlıq dövrümüz cəmi iki həftə çəkdi. İki həftənin sonunda mənə evlilik təklif etdi. Heç gözləmədiyim şəkildə mənə dedi ki, “ailəm sənin ailənlə tanış olmaq istəyir, onlara xəbər et”. Mən ailəmə vəziyyəti başa saldım. Mart ayının sonları tanış olduq, iyulda nişanlandıq, sentyabrda ailə qurduq”.

Rəfiqənin sözlərinə görə, ilk başda iki həftə ərzində evlilik qərarı almaq ona təhlükəli görünsə də, Vlad bu şübhələri də yox etməyi bacarıb: “İki həftəlik münasibətimizdə aşiq olmuşduq. Amma doğrumu, yoxsa səhvmi etdiyimizi bilmirdik. Düzdür, mən ilk görüşdən Vladın düzgün insan olduğunu hiss etmişdim. Utancaq, ailəcanlı biri idi. Bundan cəsarətlənib mənim də ailə qurmaq istəyim olduğunu bildirdim. Bəlkə də bu, onun qərar verməsinə kömək edib. Əcnəbi olsa da, mən ondan özümə qarşı hər hansı artıq hərəkət görmədim. O zaman anladım ki, mənə qəlbən aşiq olub”.

“Çoxları deyirdi ki, türk qızla evlən”

Vladın isə bu qərarı verməsinə səbəb gələcək həyat yoldaşının ailəsinə hiss etdiyi doğmalıq olub: “İki həftə ərzində ünsiyyətimizdən “o mənim xanımım olmalıdır” deyə hiss etdim. Təbii ki, hər ikimiz risk aldıq. Amma Rəfiqə ailəsindən danışdıqca, mən onlara qarşı doğmalıq hiss edirdim. Danışdıqlarından da görürdüm ki, çox yaxşı insanlardır. Mənim ailəm kimi idilər. Beləliklə, qərarımdan tam əmin oldum. Fikrimcə, insanlar münasibət qurduqda qarşı tərəfin ailəsinə baxmalıdır. Ailə bağları möhkəm olmalıdır.

İlk başda bir az ehtiyat edirdim. Çünki bilmirdim ailəsi xarici oğlana necə münasibət göstərər. Həm də istəməzdim ki, mənə görə ailəsi ilə arası dəysin, münasibətləri korlansın. Amma Rəfiqə hər dəfə deyirdi ki, narahat olma, hər şey yaxşı olacaq. Mən Rumıniyanın Kostanca vilayətindənəm. Burada müsəlmanlar, tatar ailələr çoxdur. Onlar rumıniyalılarla evlənmir. Mənə də çox adam deyirdi ki, türk qızla evlən”.

“Rumıniyada belə qızlar çox azdır”

Vlad deyir ki, onun üçün ailə və dəyərlər çox önəmlidir. Elə bu səbəbdən də azərbaycanlı xanımla ailə qurub: “Azərbaycanlı xanımlar ailəcanlı olurlar. Mən də bu tip münasibət istəyirdim. Ailə mədəniyyətinə çox önəm verirəm. Düşünürəm ki, azərbaycanlı qadınlar bu məsələlərdə orta həddi tuta biliblər. Onlarda hələ də ailəyə hörmət etmək, qayınana, qayınataya qulluq etmək, övlada baxmaq kimi xüsusiyyətlər var. Bu, mənim üçün önəmli idi. Ailəmdə də belə görmüşəm. Rumıniyada da belə qızlar var, amma çox azdır”.

“Qayınanam hər zaman müsəlman gəlini olmasını arzulayıb”

Rəfiqəni anasına bənzədən Vlad, elə tanış olduqları gün anasına ondan danışıbmış. Rəfiqə münasibətlərinin ən böyük dəstəkçisi olan qayınanası ilə tanışlıqlarından da söz açdı: “Vlad gəmidə olarkən mən anası ilə Türkiyədə tanış oldum. Tərcümə ilə danışsaq da, anası ilk andan məni çox sevdi. Onda anamın istiliyini hiss etdim. Vlad mənimlə tanış olan gün anasına məndən danışıbmış. Deyib ki, azərbaycanlı bir qızla tanış olmuşam. Münasibətimizin dəstəkçilərindən biri də qayınanam olub. Vlad tərəddüd edərkən anası onun qərarını dəqiqləşdirməsində rol oynayıb. Qayınanam hər zaman müsəlman gəlini olmasını arzulayıb”.

“Ailələrimiz bir-birinə çox bənzəyir”

Cütlüyümüz bir-birinin anası ilə əvvəlcədən tanış olsa da, qudalar bir-birini nişan günü tanıyıb: “Düşünürdüm ki, Vladın ailəsi xristian olduğu üçün bəlkə mədəniyyətlərimiz bir-birinə çox uzaq gələr. Lakin tanış olduqda gördüm ki, əksinə, ailələrimiz bir-birinə çox bənzəyir. Vladın da anası olduqca ailəcanlıdır. Ailələrimiz nişanda tanış oldular. Dili bilməsələr də, elə ilk dəfədən çox gözəl münasibət yaratdılar”.

“Ən sevdiyim adətiniz xına mərasimidir”

Nişandan söz düşmüşkən, Vlad bəyəndiyi adətlərimizdən də danışdı: “Ən sevdiyim adətiniz xına mərasimidir. Çünki hər kəs Rəfiqənin ətrafında fırlanırdı. Mənə nişanda üzük lentinin kəsilməsi də qeyri-adi gəlmişdi. Toyda rəqsləriniz maraqlı idi. Rəqs etməyi sevməsəm də, məni oynadırdılar. Ən gülməlisi isə hər kəs mənimlə Azərbaycan dilində danışırdı. Amma təbii ki, mən anlamırdım”.

“Şirin çay gətirməyim onlara maraqlı gəlmişdi”

Rəfiqənin sözlərinə görə, adətlərimiz rumıniyalılara yad olsa da, evlilik prosesində bütün adətlərə əməl olunmuşdu: “Hətta nişandan öncə istəmə mərasimi də etmişdik. Şirinçay gətirməyim onlara maraqlı gəlmişdi. Bol yemək olması onlar üçün qeyri-adi idi. Çox bəyənmişdilər. Ən çox da ləvəngimizi. Hətta indi də mənə deyirlər ki, Yeni ildə mütləq ləvəngi bişir. Toyumuza Rumıniyadan qohumları gəlmişdi. Onlar rəqslərimizi bilməsələr də, musiqilərimizi anlamasalar da, hamısı mahnılarımıza oynayırdı. Mən tanışlıq olmamışdan öncə adətlərimizi onlara göstərmişdim. Hər birini izah edirdim, ardıcıllığını başa salırdım. Həmin an yadlarından çıxanda da kömək edirdim”.

“Astaranın kəndləri çox möhtəşəmdir”

Vlad Azərbaycan haqqında belə bəhs etdi: “Azərbaycan haqqında eşitmişdim. Amma əvvəl burada olmamışdım. Heç bir azərbaycanlı tanışım da olmamışdı. Anam da Azərbaycanı yemək videolarından tanıyırdı. Hətta anamla birlikdə izləyirdik. Bakı çox gözəldir, təmizdir. İstanbul kimi sıxlıq deyil. Daha sakitdir. Astaranın kəndləri də çox möhtəşəmdir, dağ, meşə valehedicidir. Lənkəranda Xanbulanda və bir neçə digər kəndlərdə olmuşuq. Qobustan da çox gözəldir. Yanardağı da bəyəndim. Qız qalası və İçərişəhərin də gözəlliyinə heyran qaldım”.

Vlad ölkəmizi bəyənməklə yanaşı, yeməklərimizə də aşiq olub: “Yeməklərinizdən kabab, ləvəngi, balıq, bozbaş, paxlava, qutab, düşbərə dadmışam. Paxlavanız çox ləzzətlidir. Aşqara və yarpaq dolması ən sevdiyim təamlardır”.

“Telefonu “ana qurban” deyərək açır”

Rəfiqə bildirdi ki, Vladın ailəsi də bayramlarımıza çox böyük maraq göstərir: “Ailələrimiz tanış olduqdan sonra bir-birimizə bayramlarımızdan bəhs etdik. Novruzu İstanbulda qeyd etmişdik. Bu il isə Novruz bayramını onun ailəsi ilə birlikdə Azərbaycanda qeyd etmək istəyirik. Oddan tullanmaq, papaq atmaq, səməni cücərtmək, - bunların hər biri ilə yerindəcə tanış olmaq istəyirlər”.

Rumıniyalı kürəkən ölkəmizi o qədər sevib ki, hətta artıq sözlərimizi də istifadə edir: “Vlad artıq türk dilini öyrənib deyə, Azərbaycan dilini də az da olsa, anlayır. Mənim ailəmlə danışanda nə dediklərini başa düşür. Hətta anam zəng edəndə telefonu “ana qurban” deyərək açır. Türkcə danışsa da, bəzən Azərbaycan sözlərindən də istifadə edir. “Pullu”, “şirin”, “gözəl” kimi sözlərimizi işlədir”.

“Vladın ailəsi əvvəldən donuz əti yemir”

Türkiyədən sonra Rumıniyada yaşayan Rəfiqə oradakı həyat şəraitindən də söz açdı: “Vladın işi ilə bağlı Azərbaycanda yaşaya bilmərik deyə seçimimiz Rumıniya oldu. Kostanca şəhəri mənə Azərbaycanı, Bakını, Astaranı xatırladır. Şəhər çox sakitdir. Burada özümü olduqca təhlükəsiz hiss edirəm. Dili bilməsəm də, buradakı həyat mənim üçün çox maraqlıdır. Tatar və türklərin olması da məni doğma hiss etdirir. Burada salon xərcləri, restoranlarda qiymətlər bir az bahadır. Amma geyim Azərbaycandan, Türkiyədən ucuzdur. Rumıniyada mənə qəribə gələn bazar günləri evdə heç bir iş görməmələridir. “Müqəddəs Nikolay” deyə bir bayramları var. Hansı ki, həmin gün adı Nikolay olan hər kəsə hədiyyələr verilir. Digər müqəddəs şəxslərin də adına bu bayramlar qeyd olunur. Əsasən də uşaqlar daha çox sevinir. Bu bayramlar mənim üçün fərqli və maraqlı idi. Vladın ailəsi əvvəldən donuz əti yemir. Bunu da öyrənəndə mənə qeyri-adi gəlmişdi”.

“Burada bütün qadınlar maşın sürür”

Fərqli ölkədə olsa da, orada onu ailəsinin yanında kimi hiss etdirən məhz Vladın ailəsidir: “Qayınanam mənə çox dəstək olur. Hər zaman mənim tərəfimi tuturlar. Vlad tək övlad olduğu üçün məni qızları kimi görürlər. Anam və atam qədər sevgi dolu yanaşırlar. Vlad mənim xətrimə dəydikdə onunla danışırlar, məni haqlı çıxarırlar”.

Mübahisəyə səbəb olan xasiyyət bəzən də ən sevilən olur. Cütlüyümüzdə də belə imiş: “Vlad Avropa kişilərindən çox fərqlənir. Məsələn, qısa və açıq geyimdən xoşu gəlmir. Amma bəzən bu qədər keçmiş düşüncəli olmasını bəyənmirəm. Elə bilirəm ki, Vlad da azərbaycanlıdır. Çünki bəzən çox mühafizəkar ola bilir. Vlad da deyir ki, qadın axşam çölə çıxmaz, zamanında evə qayıdar. Arada olur ki, bunlara görə mübahisə edə bilirik. Amma çox hallarda bu xasiyyəti xoşuma gəlir. Məni hər yerdə müdafiə etməsi çox gözəldir”.
Vladın bizə oxşayan tək xasiyyəti mühafizəkarlığı deyil. O da yoldaşına maşın sürməyi öyrədərkən səbirsiz davranır: “Mənim Rəfiqə ilə daha çox mübahisəm maşın sürmək üstündə olur. Burada bütün qadınlar maşın sürür. İstəyirəm o da öyrənsin. Bir az ehtiyat edir, çəkinir deyə bəzən buna görə mübahisə edirik. Rəfiqə mənə deyir ki, bu xüsusiyyətlərinə görə azərbaycanlılara çox bənzəyirsən”. ("Kaspi" qəzeti)

Rusiya qazının Ukrayna vasitəsilə Avropaya nəqli 2025-ci il yanvarın 1-dən dayandırılıb. "Qazprom" qeyd edib ki, kiyevli tərəfdaşları dəfələrlə bu sazişi uzatmaqdan imtina ediblər, nəticədə 2025-ci il yanvarın 1-də 2019-cu il dekabrın 30-da imzalanmış sənədlər - "Qazprom" ilə Ukraynanın "NAK Naftogaz" şirkəti arasında Rusiya qazının Ukrayna ərazisindən nəqlinin təşkili, habelə qarşılıqlı fəaliyyət haqqında sazişin müddəti başa çatıb.

Nəqlin dayandırılmasından sonra isə Avropa birjalarında qazın qiyməti 2023-cü ilin oktyabrından bəri ən yüksək səviyyəyə qalxıb. Rusiyadan qazı kəsilən Avropaya isə Türkiyədən təklif gəlib və bildirilib ki, rəsmi Ankara Avropa üçün təhlükəsiz alternativ ola bilər, eyni zamanda, Türkiyə müxtəlif ölkələrə mavi yanacaq ixrac edə bilər. Çünki təhlükəsiz qaz nəqli marşrutu kimi Türkiyə əhəmiyyətli yer tutur, bu, onun əlverişli coğrafi mövqeyi və qaz infrastrukturunun olması ilə bağlıdır. Türkiyə Qara dənizdə öz qazını istehsal edir, ölkə ərazisindən isə boru kəmərləri və üzən strukturlar keçir. Türkiyə təbii qazı Rusiyadan "Mavi axın" və "Türk axını" qaz kəmərləri ilə, Azərbaycandan TANAP qaz kəməri ilə, həmçinin İrandan alır. Ankara Bolqarıstan, Macarıstan, Makedoniya, Moldova və Rumıniyanı mavi yanacaqla tədarük edir.

İsrailli ekspert Yuri Boçarov mövzu ilə bağlı Oxu.Az-ın suallarını cavablandırıb.

- Mövcud vəziyyət tərəflər üçün nə vəd edir? Kim daha çox qazanacaq, kim itirəcək?

- "Qazprom" Ukrayna üzərindən Avropaya qaz ixracından hər il beş-altı milyard dollar gəlir əldə edib. Ukraynanın tranzitdən əldə etdiyi gəlir isə təxminən bir milyard dollar təşkil edib. Bu qərar Avropanı ildə 15 milyard kubmetr qazdan məhrum edir, Rusiya qazından asılı olan Avropa ölkələri üçün ciddi problemlər yaradır. Qeyd edək ki, Rusiya qazının əsas istehlakçıları həm Avropa İttifaqının, həm də NATO-nun üzvləri - Slovakiya, Macarıstan və Avstriya olub. Avropanın ümumilikdə istehlak etdiyi 500 milyard kubmetr qazın 15 milyard kubmetri o qədər də böyük olmasa da, xüsusən də Slovakiya kimi bir ölkənin miqyasında bu, kritikdən də artıqdır. 2024-cü ilin son günündə qazın qiyməti dörd faizdən çox artıb.

Beləliklə, Aİ dünyanın digər iki ən böyük iqtisadiyyatına - ABŞ və Çinə uduzur. Nəticədə gəlir artımı səngiyir, əhalinin narazılığı artır, Rusiya ilə dostluğa, Ukraynaya dəstəyi dayandırmağa çağıran ifrat sağçıların populyarlığı artır. Buna görə də Avropadakı əhvali-ruhiyyəyə zidd olaraq Ukraynanın energetika naziri Herman Qaluşenkonun Rusiya qazının tranzitinin dayanmasından məmnunluğunu gizlətməyən sevincli bəyanatı səsləndi: "Bu, tarixi hadisədir - Avropa artıq Rusiya qazından imtina etmək qərarını verib". Təsəvvür edin, nazir Ukrayna iqtisadiyyatının, demək olar ki, bir milyard dollar itirdiyi və ən əsası avropalı tərəfdaşlarının zərər çəkdiyi bir vaxtda belə sevinir.

- Problemin həllinə necə nail olmaq olar?

- Müqavilənin uzadılması ilə bağlı danışıqlar, demək olar ki, bütün yay boyu davam edirdi və Ukrayna hakimiyyəti müqavilənin uzadılacağını ən azı iki dəfə bəyan etmişdi. 2024-cü ilin yayında Sudja Kursk bölgəsindəki hücumdan sonra Ukraynanın nəzarətinə keçdi. Bununla belə, "Qazprom" qazın nəqlini dayandırmadı və bu, Kiyevə və Avropa İttifaqına bir daha sübut etdi ki, Avropaya qaz nəqli Ukraynadan daha çox, Rusiyaya lazımdır.

Ukrayna ərazisindən tranzit başa çatdıqdan sonra "Qazprom"un Avropaya qaz nəqli üçün yalnız bir marşrutu qalıb: "Türk axını" qaz kəməri. Onun vasitəsilə hər il Cənub-şərqi Avropa ölkələrinə təxminən 17 milyard kubmetr qaz vurulur. "Qazprom" "Türk axını" ilə yanaşı, Avropaya mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixrac etmək imkanına malikdir. Nəticədə ötən il Rusiyanın qaz nəhənginin Avropa bazarındakı payı 20 faizi ötüb. Ukraynanın hərəkətlərindən ən çox narazı olan iki ölkə isə Macarıstan və Slovakiyadır. Slovaklar yanvarın 1-də bağlanan Ukrayna tranzit qaz kəməri ilə qazı təzəcə alırdılar. Slovakiyanın Baş naziri Robert Fitso hətta Moskvada Putinə baş çəkib və Ukraynaya elektrik enerjisi satmaqdan imtina etməməyə çağırıb. İndi tamamilə mümkündür ki, bağlanan tranzit yalnız Macarıstan və Slovakiya hökumətləri ilə digər Aİ ölkələri arasında mübahisələri gücləndirəcək və Ukraynaya əlavə yardımın təsdiqlənməsi, eləcə də Rusiyaya qarşı sanksiyaların uzadılması sual altına düşəcək.

- Ukrayna niyə birdən-birə bu qədər prinsipial olmağa, puldan imtina etməyə qərar verdi? Ən əsası isə - Avropa İttifaqının ən vacib tərəfdaşları olmasa da, səslərə təsir baxımından üzv ölkələri özünə qarşı çevirib, əslində, özünə qarşı bu qədər kəskin mövqe tutdu?

- Suala cavab vermək üçün ötən ilin 7 dekabrına qayıtmaq lazımdır. Həmin tarixdə Fransa paytaxtı Parisdə Zelenski də daxil olmaqla 40-a yaxın ölkənin dövlət və hökumət başçıları Notr-Dam kilsəsinin açılış mərasiminə qatılmışdılar. Bu görüşdə Fransa prezidentinin vasitəçiliyi ilə Ukraynanın təhlükəsizliyi və Rusiya ilə atəşkəs müzakirə edilib. Bununla belə, Trampın Zelenskinin ona cəbhədə əldə etdiyi uğurlarla bağlı təqdimatından məmnun olmadığı görünürdü və sanki real məlumatlardan çox, Zelenskinin onu aldatmağa çalışmasından qəzəblənirdi.

Görünür, Zelenski Makronun təhriki ilə "imtina edilə bilməz" təklifini irəli sürüb, Rusiya qazının öz ərazisindən Avropaya tranzitini əngəlləmək qərarına gəldiyini bildirib. Bu qərar Avropanı ildə 15 milyard kubmetr qazdan məhrum edir ki, bu da Rusiya qazından asılı olan Avropa ölkələri üçün ciddi problemlər yaradır. Ukraynanın qaz tranzitindən ildə təxminən 1 milyard dollar itirməsinə baxmayaraq, əvəzində ABŞ-dən dostluq və dividendlər qazanır. Donald Tramp da öz növbəsində ABŞ-də bütün qaz layihələrinin açıldığını və Avropada yeni qaz alıcılarının tapılmasının vacibliyini bəyan edir. Bu qərar ABŞ üçün sərfəlidir, çünki onlar Avropa qaz bazarında boşalmış yeri tuta və əhəmiyyətli gəlir əldə edə biləcəklər. Üstəlik, ABŞ maye qazı Rusiya boru kəməri qazından xeyli bahadır, lakin Avropanın qışın ortasında getməyə yeri yoxdur və ABŞ-nin ona təklif etdiyi hər şeyi alacaq. Kiyevə verilən vədlərə gəlincə, razılaşmanın konkret detalları açıqlanmır, çünki Ukraynanın Birləşmiş Ştatlardan maliyyə yardımı, hərbi dəstək və təhlükəsizlik zəmanəti şəklində əhəmiyyətli dəstək alacağını Tramp dövründə təsəvvür etmək çətindir. Axı Tramp bütün bunları Avropanın çiyninə yükləmək istəyir. Bu baxımdan, ehtimal ki, müzakirə Ukraynadan daha çox, Zelenskinin özünün gələcəyi ilə bağlı olub, xüsusən də hərbi əməliyyat başa çatandan sonra.

- Bəs Makron niyə Avropa birjasını dərhal çökdürən sövdələşməyə belə maraq göstərib?

- Fransanın Azərbaycana qarşı elan etdiyi "müharibə"ni unutmaq olmaz. Bu ölkənin Afrikada verdiyi itkilərdən sonra Makron, həqiqətən də, erməni kartını oynamaqla Cənubi Qafqazda möhkəmlənmək istəyir. Təbii ki, o, Azərbaycanın Aİ ölkələri ilə növbəti qaz müqaviləsi bağlamasının qarşısını almaq üçün Avropanı ruhdan salmaq bahasına olsa belə, çox şey etməyə hazırdır. Deməli, gördüyümüz kimi, qlobal geosiyasətin arxasında sırf şəxsi eqoist maraq dayanır. Zelenski də özünün və Makronun gələcəyindən, həmçinin Azərbaycanla mübarizəsindən narahatdır. Beləliklə, nə qədər bayağı səslənsə də, bütün bu beynəlxalq siyasət, sadəcə, şəxsi maraq naminədir. Kimsə hələ də bu "güc"lərin sülh üçün çalışdığını necə düşünə bilər?

Mərahim Nəsib

Son dövrlərdə dünyada məişət zorakılığı, erkən nikah, eləcə də yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlar arasında bullinq faktlarına tez-tez rast gəlinir. Bu kimi hallara qarşı Azərbaycanda da müxtəlif səviyyələrdə mübarizə tədbirləri görülür. Lakin hər bir mübarizə mexanizminin tətbiqi üçün, ilk növbədə, qanunvericilik bazası olmalıdır.

Bu istiqamətdə müəyyən suallara cavab tapmaq üçün Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin Hüquqi-təminat şöbəsinin Məişət zorakılığının qarşısının alınması sektorunun məsləhətçisi İradə Məmmədovaya müraciət etdik. O, sözügedən sahələr üzrə görülən işlərlə yanaşı, qanunvericilik bazası, eləcə də Komitə tərəfindən icra edilən “Gender əsaslı zorakılığa qarşı 16 günlük fəallıq” kampaniyası barədə "Report"a danışıb.

- “Gender əsaslı zorakılığa qarşı 16 günlük fəallıq” kampaniyası çərçivəsində görülən işlər nələrdir? Kampaniyanın əsas məqsədi nədən ibarətdir?

- Hər il noyabrın 25-i dünyada Qadın Zorakılığına Qarşı Mübarizə Günü kimi qeyd olunur. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi ənənəvi olaraq “Gender əsaslı zorakılığa qarşı 16 günlük fəallıq” kampaniyasına start verib. Kampaniya dekabrın 10-u Beynəlxalq İnsan Hüquqları Gününə qədər davam edir.
Cəmiyyətdə qadın və kişilərə bərabər imkanların yaradılması üçün müxtəlif kompaniyalar, məlumatlandırıcı tədbirlər keçirilir. Bununla yanaşı, mövcud qanunvericilik də təkmilləşdirilir. Gender bərabərliyinin təminatları və məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında qanunlar önəmli rol oynayır. Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il noyabrın 27-də imzaladığı Sərəncamla təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında məişət zorakılığı ilə mübarizəyə dair 2020-2023-cü illər üçün Milli Fəaliyyət Planı" uğurla başa çatıb. Hazırda yeni Milli Fəaliyyət Planının hazırlanma prosesi gedir.

- Əvvəlki Milli Fəaliyyət Planının icrasını necə qiymətləndirirsiniz?

- Planın qüvvədə olduğu dörd il ərzində yerli və mərkəzi qurumlararası əlaqələndirmə mexanizmi yaradılıb. Akkreditasiyadan keçmiş qeyri-dövlət yardım mərkəzlərinin işi qiymətləndirilib və qaynar xətt fəaliyyətə başlayıb. Həmçinin, müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssis hazırlığı, təlimlər keçirilib. Bununla yanaşı, ayrı-ayrı əhali qrupları məlumatlandırılıb və bir sıra qanunvericilik aktlarına əlavələr edilib, yaxud dəyişikliklərlə təkmilləşdirilib. Ümumilikdə, yeddi istiqamət üzrə, altı qanun və beş fərmana dəyişikliklər edilib.
Onlardan bir neçəsi məişət zorakılığı ilə mübarizə sahəsində çox mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buna nümunə "Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" Qanunun əhatə etdiyi subyektlərin dairəsinin genişləndirilməsidir. Bu məqsədlə qanunun şamil edildiyi şəxslərin dairəsinə ər və arvadın yaxın qohumları da şamil edilib. Bununla yanaşı, qısamüddətli mühafizə orderinin verilməsi ilə bağlı qaydalar da dəyişdirilib.

Aparılan genişmiqyaslı məlumatlandırıcı tədbirlər məişət zorakılığı hallarının daha çox aşkar edilməsinə təkan verib. Hər il məişət zorakılığına qarşı Dövlət Komitəsinə daxil olan müraciətlərin sayı buna bariz nümunədir. Artıq məişət zorakılığı ilə bağlı müraciət daxil olduqda məişət zorakılığı törətmiş şəxsə yazılı xəbərdarlığın edilməsi və zərərçəkmiş şəxsə qısamüddətli mühafizə orderi verilməsi imperativ şəkildə tənzimlənir. Əvvəllər "bu order verilə, xəbərdarlıq edilə bilər"di kimi qeyd olunurdusa, hazırda “qısamüddətli mühafizə orderi verilir və yazılı şəkildə xəbərdarlıq olunur” qeyd edilib.

Mühafizə orderi verilməməsinə və xəbərdarlığın olunmamasına görə vəzifəli şəxslər İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 158.4-cü maddəsinə əsasən, məsuliyyət daşıyırlar. Bununla yanaşı, dəyişikliklərdən biri də qısamüddətli mühafizə orderinin 30 gündən 60 günə, uzunmüddətli order isə 60-dan 180 günə qədər müddətə artırılmasıdır.

Ən mütərəqqi dəyişikliklərdən biri də məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərə dövlət vəsaiti hesabına pulsuz hüquqi yardım göstərilməsidir. Belə ki, bundan sonra məişət zorakılığından zərər çəkmiş hər bir şəxsin maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq, yəni işləyir - işləmir, fərq qoyulmadan həm cinayət, həm də mülki işlərdə, eyni zamanda dövlət orqanlarına müraciət etmək üçün mexanizm müəyyən olunduğu cinayət işlər üzrə məişət zorakılığından zərər çəkmiş şəxslərə dövlət hesabı üzrə pulsuz hüquqi yardım göstəriləcək. Bununla bağlı "Dövlət vəsaiti hesabına məişət zorakılığından əziyyət çəkmiş şəxslərin dövlət vəsaiti hesabına hüquqi yardımla təmin edilməsi Qaydası" Nazirlər Kabinetinin 23 iyun 2024-cü il tarixli qərarı ilə təsdiq edilib.

Mühüm dəyişikliklərdən biri də məişət zorakılığından əziyyət çəkmiş şəxslər üçün yeni qurumlararası əlaqələndirmə mexanizminin yaradılmasıdır. Yeni müddəalar qanuna daxil edilənə qədər qanunvericilikdə məişət zorakılığının qarşısının alınması üzrə tədbirlərin əlaqələndirmə mexanizmi nəzərdə tutulmamışdı. Bütün yerli icra hakimiyyəti orqanlarında gender zorakılığı və uşaqlara qarşı zorakılıq üzrə monitorinq qrupları fəaliyyət göstərirdi. Lakin onların heç bir tənzimləmə qaydası yox idi.

Qanunda məişət zorakılığının qarşısının alınması sahəsində hüquqi, sosial və qabaqlayıcı tədbirlərin monitorinqi və əlaqələndirməsi məqsədilə həm Dövlət Komitəsi, həm də yerli icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən həmin tədbirləri həyata keçirən dövlət orqanları nümayəndələrindən ibarət monitorinq və əlaqələndirmə qruplarının yaradılmasını özündə ehtiva edən yeni 19-1 maddə əlavə edilib.

Hazırda qüvvəyə minmiş yeni dəyişikliklərlə Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarına "Məişət zorakılığının qarşısının alması haqqında" qanunda nəzərdə tutulmuş tədbirlərin monitorinq və əlaqələndirməsini təmin etmək səlahiyyəti həvəli olunub.

- Məişət zorakılığının qarşısının alınması üzrə qanunvericiliyin tətbiqi istiqamətində Dövlət Komitəsi tərəfindən hansı işlər görülür?

- Adıçəkilən dəyişikliklərlə bağlı tərəfimizdən ictimaiyyətin müxtəlif qrupları arasında geniş şəkildə məlumatlandırma və maarifləndirmə tədbirləri, təlimlər həyata keçirilir. Həmin tədbirlərdən biri 25 noyabr 2024-cü il tarixdə Dövlət Komitəsi və Sağlam Ailə Tibb Mərkəzinin birgə əməkdaşlığı çərçivəsində Mərkəzin Nərimanov rayonu ərazisində yerləşən filialında 25 Noyabr - Qadın Zorakılığına qarşı Beynəlxalq Mübarizə Gününə həsr olunmuş görüşdə təşkil olunub.

Daha sonra 29 noyabr 2024-cü il tarixdə Yasamal rayonu Heydər Əliyev Mərkəzində Yasamal rayonu ərazisində yerləşən məktəblərin psixoloqları üçün uşaqların məişət zorakılığına müdafiəsi mövzusunda təlim keçirilib və bu təlimin əsas məqsədi məktəb psixoloqlarının məişət zorakılığı və onun qarşısına alması sayəsində məlumatlandırılması və maarifləndirilməsidir.

Zorakılıqla mübarizə məktəblərdən başlayır. Ümumiyyətlə, hesab edirik ki, gender əsaslı zorakılıqla mübarizə məktəb yaşlarından başlanmalıdır. Çünki hesab edirik ki, məktəblərdə bu kimi tədbirlərin davamlı olaraq keçirilməsi zorakılıq hallarının erkən aşkar olmasında, vaxtında və obyektiv, operativ olaraq yardım xidmətlərinin göstərilməsində və qarşılanmasında effektiv olacaq və növbəti illərdə də bu tədbirlər davamlı olaraq digər rayon icra hakimiyyətlərində də keçiriləcək.

3 dekabr 2024-cü il tarixdə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlar üçün 3 nömrəli Xüsusi İnternat Məktəbində eşitmə və nitq məhdudiyyətli şəxslər üçün eşitmə və nitq məhdudiyyətli şəxslər arasında məişət zorakılığına dair maarifləndirmə mövzusunda təlim keçirilib. Təlim onlara jest dilində tərcümə olunmuşdu. Təlimin məqsədi eşitmə və nitq məhdudiyyətli şəxslərin məişət zorakılığı və onun qarşısının alması ilə bağlı məlumatlandırılması və maarifləndirilməsi idi.

Eşitmə və nitq məhdudiyyətli şəxslər üçün jest dilinə tərcümə olunmuş (QR kod vasitəsi ilə) məişət zorakılarının qurbanlarının hüquqları adlı bukletlər paylanıb. Nitq məhdudiyyətli şəxslər üçün jest dilində videoməlumatlandırma Dövlət Komitəsinin "YouTube" kanalında da yayımlanıb.

- Son zamanlar yetkinlik yaşına çatmayanlar arasında aqressiv davranış və ya bullinq hallarına tez-tez rast gəlinir. Bununla bağlı qanunvericilikdə nələr nəzərdə tutulub?

- Bullinq təkcə bir fərdi və ailəni deyil, bütün cəmiyyəti narahat edən problemdir və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına əsasən, dünyada uşaqların, yetkinlik yaşına çatmayanların 20%-i bullinqə məruz qalır. Belə uşaqlar arasında aqressiv davranışların aradan qaldırılması istiqamətində valideynlər, dövlət qurumları vətəndaş cəmiyyətinin çox böyük rolu var.

"Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" Qanuna edilən ən mühüm dəyişikliklərdən biri də ona yeni 16.2.4.1 maddəsinin əlavə olunmasıdır. Məişət zorakılığının qarşısının alınması istiqamətində qabaqlayıcı tədbirlər içərisində, həmçinin ümumi, peşə, orta ixtisas və ali təhsil pillələrində təhsil alan müvafiq fənn və dərsdənkənar məşğələlərin məzmununa təhsil alanların yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qarşılıqlı hörmət, qarşılıqlı yardım, mübahisələrin qeyri-zorakı yolla həlli, gender bərabərliyi və şəxsiyyətlərarası münasibətlərə dair mövzuların daxil edilməsi müddəası də əlavə olunub. Bununla "Təhsil haqqında" qanunda da mühüm bir dəyişiklik edilib.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin təşkilatçılığı ilə 2 dekabr 2024-cü il tarixdə yetkinlik yaşına çatmayanlar arasında aqressiv davranış, bullinq mövzusunda dövlət qurumları və vətəndaş cəmiyyətlərinin dialoqu konfransı təşkil edilib.

Həmçinin, yerli icra hakimiyyəti orqanlarında fəaliyyət göstərən məişət zorakılığının qarşısının alması sahəsində monitorinq və əlaqələndirmə qruplarının üzvləri üçün bir sıra silsilə təlimlər keçirilib. Bundan başqa, 5 dekabr 2024-cü il tarixdə Lerik rayonunda Lerik Rayon İcra Hakimiyyətinin inzibati binasında Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyəti, Astara, Yardımlı, Masallı Cəlilabad, Biləsuvar və Lerik rayon İcra hakimiyyətlərində yaradılmış məişət zorakılığının qarşısının alınması sahəsində monitorinq və əlaqələndirmə qrupları üzvləri üçün təlim baş tutub. Məişət Zorakılığının qarşısının alınması mövzusunda təlimlərin davamlı olaraq Balakən, Ağstafa və Xızı rayonlarında da keçirilməsi növbəti günlərdə nəzərdə tutulub.

- Erkən nikah hallarının qarşısının alınması sahəsində hansı tədbirlər görülüb?

- Bildirmək istəyirəm ki, qanunvericiliyə edilən dəyişikliklər yalnız məişət zorakılığı ilə deyil, eyni zamanda erkən nikah hallarının qarşısının alınması sahəsi ilə də bağlıdır. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Ailə, Cinayət və İnzibati Xətalar məcəllələrində bir çox dəyişikliklər edilməklə nikah yaşının azaldılması ilə bağlı istisnanın ləğv edilməsi, 16 yaşına çatmayan şəxslərin erkən evliliyinin təşkilinə, həmin yaşda olan şəxs barəsində evliliyə dair sövdələşməyə daxil olma, erkən evliliklə bağlı mərasimlərin keçirilməsinə və dini kəbin kəsməyə dair geniş subyektlər üçün məsuliyyət müəyyən edilmişdir.

Qanunda erkən evlilik dedikdə yetkinlik yaşına çatmayan şəxslə nikah bağlanmadan ailə qurmaq məqsədi ilə yaradılan ittifaq başa düşülür. Cinayət Məcəlləsinin 176-cı maddəsi 16 yaşına çatmayan şəxsin erkən evliliyinin təşkilinə görə valideynlər və yetkinlik yaşına çatmayanı tərbiyə etmək vəzifəsini daşıyan şəxslər, erkən evliliyə daxil olan yetkinlik yaşına çatmış şəxs üçün məsuliyyət müəyyən olunub. Bu maddədə nəzərdə tutulmuş cinayətə görə məsuliyyət erkən evliliyə daxil olan yetkinlik yaşına çatmayan şəxslə münasibətdə həmin zərərçəkmiş şəxs arasında 5 ildən çox yaş fərqi olduqda yaranır və belə hallarda 20 yaş həddində gənclər əsasən valideynlərin təkidi və istiqamətləndirməsi nəticəsində evliliyə daxil olurlar. Bu subyektlər erkən evliliyin təşkilinə görə məsuliyyətdən azad edilsələr də, əməldə Cinayət Məcəlləsinin 152-ci maddəsinin tərkibi olduğuna görə onlar da məsuliyyət daşıyırlar.

Təcrübədə bir çox hallarda yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində keçirilən elçilik, nişan mərasiminin qarşısının alınması məsul dövlət orqanları üçün çətinliklər yaradır. Bəzən nişan mərasimi keçirilən qız uşaqlarından, onların rəfiqələrindən və digər şəxslərdən bizə məlumatlar daxil olur. Lakin bu cür sövdələşmələr faktiki olaraq ailə qurulması halı deyil. Hər bir halda, bu, uşaq hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına, uşağın təhsildən yayınmasına, onun psixologiyasına ciddi fəsadlara səbəb olur.

Bu əməllərin qarşısının alınması üçün İnzibati Xətalar Məcəlləsinə dəyişiklik edilib. Məcəlləyə ictimai iaşə obyektini idarə edən şəxslər tərəfindən erkən evliliklə bağlı mərasim keçirilməsinə və yetkinlik yaşına çatmayan şəxslər barəsində dini kəbin kəsməyə görə inzibati tənbeh nəzərdə tutan müddəalar əlavə olunmuşdur ki, bu da erkən evliliklə mübarizədə çox mühüm addımlardan biridir.

Yeni dəyişikliklərdən biri də Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinin 12-ci maddəsi ilə bağlıdır. Həmin maddədə nikahın bağlanmasına mane olan hallar sadalanır. Artıq yaxın qohumlarla yanaşı, qardaşların və bacıların ümumi bioloji baba və ya nənəsi olan uşaqlar, o cümlədən bioloji qohumluğu olan əmi, dayı, qardaş bacı, xalaoğlu, bibioğlu, qardaş, bacıqızı arasında nikahın bağlamasına yol verilməyəcək.

Son dövrün statistik məlumatlarına nəzər salsaq, bağlanan nikahların hər dördündən birinin pozulmasının şahidi oluruq. Qeyd olunan rəqəm ailə dəyərlərinin qorunması baxımından kifayət qədər ciddi göstəricidir və ona görə hesab edirik ki, bu cür hüquqi tənzimləməyə ehtiyac vardı. Ailə Məcəlləsində də qeyd olunduğu kimi, ailələrin möhkəmliyini qorumaq ailə qanunvericiliyinin təkmilləşməsinin ən zəruri hissəsidir.

- BMT fondu ilə birgə bu kampaniyaya başlamaqda zərurət nə idi, ümumilikdə, daha çox hansı problemlərlə bağlı Dəstək Xəttinizə müraciətlər olunur?

- Ailə, Qadın və Uşaq Problemi üzrə Dövlət Komitəsi BMT-nin Əhali Fondu, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi ilə əməkdaşlıq çərçivəsində "860" dəstək xətti kimi bir layihənin icrasına başlayıb. Pilot layihə olan "860" dəstək xətti əsaslı zorakılıqla bağlı yaradılıb. Bu xətt 2020-ci ilin noyabr ayından fəaliyyətə başlayıb və 2020-ci il dekabrın 1-dən etibarən isə məişət zorakılığından zərər çəkən şəxslərin zənglərini qəbul edir. Daxil olan vətəndaş müraciətləri dərhal nəzarətə götürülür və icra olunması üçün aidiyyəti dövlət qurumlarına göndərilir.

"Qaynar xətt"in işçi heyəti bir menecer və üç operatordan ibarətdir. Gender əsaslı zorakılıqla bağlı "860" dəstək xəttinin məqsəd və vəzifələri məişət zorakılığına məruz qalan şəxsi məlumatlandırmaqla yanaşı, onu dəstəkləmək və mümkün həll yollarını təklif etməkdən ibarətdir. Vəzifələr içərisində məişət zorakılığını qiymətləndirmək, zəng etmiş şəxsə xidmət təminatı ilə bağlı məlumat vermək də var. Xidmətdən yararlanmaq üçün Bakı şəhərindən stasionar telefonla birbaşa "860" yığmaqla müraciət etmək olar. Mobil nömrələrdən və ölkənin digər regionlarından isə "012 860" yığmaqla dəstək xətti ilə əlaqə saxlamaq mümkündür.

İl hələ yekunlaşmadığına görə bizdə dəstək xəttinə aid ilk 9 ayın statistikası var. Belə ki, 2024-cü ilin 9 ayı ərzində gender əsaslı zorakılıqla bağlı "860" dəstək xəttinə 221 müraciət daxil olub. Onların 187-si qadın, 34-ü isə kişidir.

Son illərdə aparılan intensiv fəaliyyət, maarifləndirmə sayəsində isə Dövlət Komitəsinə daxil olan müraciətlərin sayı artıb.

Belə ki, Dövlət Komitəsinə məişət zorakılığı ilə bağlı 2023-cü il ərzində 560 müraciət, 2024-cü ilin 10 ayı ərzində 486 müraciət daxil olub. Məişət zorakılığına məruz qalanların 38-i kişi, 430-u qadın, 364-ü uşaq, 6-sı əlil, 3-ü ahıl olub.

FOTO: Samirə Həsənova

Həndbol üzrə "Kür" klubunun direktoru Fuad Yanqildin “Report”a müsahibə verib. O, kişilərdən ibarət komandanın Avropa Kubokunun III mərhələsində qarşılaşdığı İslandiya təmsilçisi “Haukar”la matç barədə fikirlərini bildirib. Direktor həmçinin qarşıdakı planlar, Azərbaycan çempionatı və heyətlə bağlı sualları cavablandırıb.

- “Kür” Avropa Kubokunun III mərhələsində mübarizəni dayandırdı. Mərhələ keçmək üçün nə çatmadı?

- Komandamız yeni yaranıb. Cəmi ikinci ildir fəaliyyət göstəririk. İslandiya komadası isə uzun illərdir fəaliyyət göstərir. Avrokuboklarda, ölkə çempionatında iştirak edirlər. Bu da onlar üçün təcrübədir. Tarix yazdıq, avrokuboklarda III mərhələyə adlayan ilk Azərbaycan komandası olduq. Azərbaycanın kişi həndbolunda heç bir komanda II mərhələni keçə bilməmişdi. Cəmi il yarım ərzində bu tarixi yenilədik. Bu nəinki Mingəçevirin, ümumilikdə Azərbaycan həndbolunun uğurudur. Uduzmalarına baxmayaraq, uşaqlar çox yaxşı oynadılar, sona qədər mübarizə getdi. Sadəcə, təcrübə sözünü dedi. Həm də hər idman növündə lider ölkələr və autsayderlər var. Azərbaycan həndbolu İslandiyadan qat-qat aşağıdadır. İslandiya Skandinaviya ölkələrinə xas oynayır. Bu ölkələrin milliləri hazırda dünya liderləri sırasındadır. İslandiya Avropa və dünya çempionatlarında aparıcı yığmalarla rəqabət aparır, ilk “onluğ”a düşür. Ona görə də çıxışımızı uğur saymaq mümkündür. Məğlub olsaq da, bu, bir təcrübədir. Nəticə çıxarıb, növbəti yarışlarda ən azı 1/8 və 1/4 finala qədər irəliləməyə çalışacağıq.

- "Kür" daha əvvəl, II mərhələdə Kipr təmsilçisini məğlub etmişdi. Hər iki mərhələdəki oyunları müqayisə edə bilərsiniz?

- 4 oyunda səviyyə baxımından artım oldu. Kipr klubu ilə matçda həyata keçirə bilmədiyimiz bəzi həmlələri “Haukar”la matçda edə bildik. Sadəcə, rəqibin təcrübəsi sözünü dedi.

- Qeyd etdiniz ki, İslandiya dünyada ən güclü həndbol ölkələri ilə rəqabət aparır. Belə olan halda III mərhələdəki hər iki oyunun Azərbaycanda keçirilməsinə razılaşmaq nə dərəcədə doğru addım idi?

- Bunun müsbət cəhəti o idi ki, Mingəçevir üçün bayram oldu. Şəhərdə heç də hər zaman belə tədbirlər keçirilmir. Həndbolun regionda populyarlaşması üçün hər iki matçın Azərbaycanda keçirilməsinə razılaşdıq. Heç nə elə-belə deyil. Hər addımın bir nəticəsi olmalıdır. Bilirsiniz ki, bütün klublar Bakıda toplaşıb. “Kür” yeganə klubdur ki, regionda fəaliyyət göstərir. Bu, uşaq həndbolu üçün də təkandır.

- Azarkeş dəstəyindən razı qaldınız?

- Bəli, razı qaldıq. Yəqin özünüz də gördünüz, insanlar zalda boş yer tapa bilmirdilər. Əksəriyyət ayaqüstə qalmışdı.

- Heyətdəki legionerlərlə bağlı düşüncələriniz necədir?

- Onların çıxışından razı qaldıq. Dəvət etdiyimiz legionerlərin nəyə qadir olduğunu bilirik. Deyim ki, oynamadılar, öz güclərini göstərmədilər, belə deyil. Qapıçımız nə bacarırdısa, ortaya qoydu və azarkeşlərin rəğbətini qazandı. Hamı onu alqışlayırdı, dəstək olurdu. Həmçinin də digər oyunçulara eyni münasibət göstərilirdi.

- Baş məşqçi Nasser Saliminin işi ilə bağlı hansı fikirdəsiniz?

- Öz işini mümkün qədər görməyə çalışdı. Oyunlara hazırlıqlar zamanı nə lazımdırsa, etdi. Sadəcə, təcrübə baxımından geri qaldıq.

- "Kür" Azərbaycanın III mərhələyə adlayan ilk kişi həndbol komandası oldu. Bununla kifayətlənəcəksiniz?

- Xeyr, qarşıya məqsəd qoymuşuq, gələn il daha yaxşı nəticə göstərməliyik. Artıq nələr etmək, haradan başlamaq, hansı dəyişikliklər etmək lazım olduğunu bilirik. Hazırlıq prosesi zamanı bunları müzakirə etmişik.

- İslandiya təmsilçisinə məğlubiyyətdən sonra komandada hansısa dəyişikliklər gözlənilir?

- Xeyr, heç bir dəyişiklik etmək fikrində deyilik.

- Azərbaycan çempionatı ilə bağlı fikirləriniz maraqlıdır. Yetərincə rəqabətin olmaması klublarımızın avrokubok matçlarına təsir göstərir?

- Rəqabət var, sadəcə, istədiyimiz səviyyədə deyil. Məsələn, Azərbaycan və İspaniyanın futbol çempionatları səviyyəsinə görə çox fərqlidir. Güclü klubların sayı nə qədər çox olsa, çempionatın səviyyəsi də o qədər yüksələr. Belədə rəqabət daha maraqlı olar.

- “Kür”ün cari çempionatda hədəfi nədir?

- Qarşıya Azərbaycan çempionu olmaq məqsədi qoymuşuq.

Qazaxıstan və Azərbaycan arasında əməkdaşlıq yeni səviyyəyə yüksəlir. Maliyyə bazarlarının inkişafı və investisiya əməkdaşlığı diqqət mərkəzindədir.

Eyni zamanda, Orta Asiya və Qafqaz regionunda əsas maliyyə mərkəzlərindən birinə çevrilən "Astana" Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzi (AIFC) biznes və investorlar üçün unikal imkanlar təklif edir. İngilis hüququnun tətbiqi, müstəqil infrastruktur, “yaşıl” və İslam maliyyələşməsi kimi innovativ istiqamətlərin dəstəklənməsi onu Azərbaycan da daxil olmaqla müxtəlif ölkələri təmsil edən şirkətlər üçün cəlbedici edir.

“Report”a eksklüziv müsahibəsində "Astana" Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzinin idarəedici direktoru Renat Bekturov Azərbaycanla əməkdaşlığın perspektivləri barədə fikirlərini bölüşüb və AIFC-nin Azərbaycan şirkətlərinin beynəlxalq bazarlara çıxmasına necə kömək edə biləcəyindən danışıb.

- Orta Asiya və Qafqazın maliyyə bazarlarının inkişafı kontekstində "Astana" Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzinin rolunu necə görürsünüz? AIFC xarici şirkətlərə hansı unikal imkanları təklif edir?

- "Astana" Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzi yaradıldığı zaman qarşısında həm aydın, həm də mürəkkəb bir vəzifə qoyulmuşdu – Orta Asiya və Qafqaz regionunda investisiya cəlb etmək məqsədilə həm Qazaxıstan, həm də xarici investorların rahatlığının təmin olunacağı "sıfırdan" infrastruktur yaratmaq.

Buna nail olmaq üçün ingilis hüququ prinsipləri əsasında yurisdiksiyanın formalaşdırılması qərara alındı, çünki onun prinsipləri beynəlxalq bazarlarda fəaliyyət göstərən biznes üçün aydındır. Niyə məhz ingilis hüququ?

Birincisi, investisiya dünyasında müqavilələrin əksəriyyəti ingilis dilində bağlanır, ümumi ingilis hüququ isə əqdlərin strukturlaşdırılmasında istifadə olunur. Məsələn, hüquqi şəxsin nizamnaməsindən yazışmalara qədər bütün sənədləri başqa dillərə tərcümə etmək zərurəti olmadan ingilis dilində tərtib etmək olar. Bu, sövdələşmə tərəfləri arasında qərar qəbulu və sənədlərin razılaşdırılması prosesini sürətləndirir.

İkincisi, bu hüquq proqnozlaşdırıla bilən və sabitdir. Mərkəzin normativ aktları digər hüquqi sənədlərə minimum sayda çarpaz istinadları özündə ehtiva edir ki, bu da digər məlumat mənbələrinə müraciət etmək zərurətini azaldır.

Üçüncüsü, ingilis hüququ kifayət qədər çevikdir. Mərkəzin hüququ müqavilə formasına dair xüsusi tələblər müəyyən etmir və açıq şərtlərlə müqavilənin bağlanmasına icazə verir ki, bu da razılaşdırılmış şərtlər toplusundan ibarət olmaqla, eyni zamanda tərəflərin gələcəkdə əlavə sazişlərin bağlanması yolu ilə onu konkretləşdirmək niyyətində olduqlarını təsbit edir. Bu şərt tərəflərə sonrakı mərhələdə bəzi dəqiqləşdirici müddəaları göstərmək və ya yeniləmək imkanı verir.

Qazaxıstanın mülki qanunvericiliyi (üç il) ilə müqayisədə daha uzun olan altı illik iddia müddəti Maliyyə Mərkəzinin hüququ əsasında bağlanmış müqavilələrin icrasının təmin edilməsi üçün əlavə müdafiəni təmin edir.

İnfrastruktur məhz bu əsasda yaradılıb: investorların maraqlarının qorunması üçün müstəqil məhkəmə və arbitraj mərkəzi, müstəqil tənzimləyici olan AFSA (Astana Financial Services Authority), kapital bazarının inkişafı üçün "Astana International Exchange" (AİX) birjası, "yaşıl" və İslam maliyyələşməsi, rəqəmsal aktivlər və bir çox digər alətlər. Bundan əlavə, bizim tənzimləmə məsələn, Qazaxıstan və Azərbaycanın yurisdiksiyalarında əlçatmaz olan müxtəlif biznes mülkiyyəti formalarını qeydiyyatdan keçirməyə imkan verir. Həmçinin "Ekspat" Mərkəzinin fəaliyyəti çərçivəsində vergi güzəştləri və sadələşdirilmiş əmək və viza rejimləri mövcuddur.

Bu cür innovativ yanaşma sayəsində AIFC-nin iştirakçısı olan şirkətlər üçün əlverişli iş şəraiti yaratmaq mümkün olub. Bütün region üçün yüksək beynəlxalq standartlara uyğun maliyyə mərkəzinin formalaşmasının əsası qoyulub.

Bunu kənar qiymətləndirmələr də sübut edir: "Global Financial Centres Index 36" reytinqinə görə AIFC Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya regionundakı maliyyə mərkəzləri arasında birinci yeri tutur. 2022-ci ildə AIFC-nin tənzimləməsi İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının vergi şəffaflığı standartlarına uyğun hesab edilib.

Maliyyə Mərkəzinin uğurunu konkret rəqəmlər də təsdiqləyir. Hazırda ABŞ, Böyük Britaniya, Çin, Türkiyə, Honkonq, Sinqapur, Rusiya və 80-dən artıq digər ölkədən 3400-dən çox şirkət iştirakçı kimi qeydiyyatdan keçib. Başqa sözlə, xarici biznes maliyyə mərkəzində işləməkdə maraqlıdır, o, qlobal tənzimləmə səviyyəsinə uyğundur, ekosistem isə biznesi uğurla və rahat şəkildə aparmağa imkan verir.

Nəticədə fəaliyyət illəri ərzində cəlb edilmiş investisiyaların həcmi 13 milyard ABŞ dollarını keçib ki, bunun da 5,9 milyard ABŞ dollarını AIX birjasında portfel investisiyaları, 7,3 milyard ABŞ dollarını isə iştirakçı şirkətlərin investisiyaları təşkil edir.

Bütün bu unikal imkanlar Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionundan olan biznes və investorlar üçün əlçatandır. AIFC-də işləmək hətta coğrafi baxımdan - aydın mədəniyyət və nəqliyyat əlçatanlığının yüksək olması nöqteyi-nəzərindən də digər beynəlxalq maliyyə mərkəzlərinə nisbətən daha rahatdır.

Onlar artıq bu imkanlardan istifadə edirlər. Bu gün AIFC-də MDB ölkələrindən 180-dən çox şirkət, o cümlədən Azərbaycandan 4 şirkət qeydiyyatdan keçib. Lakin potensial tam istifadə edilməyib: zaman keçdikcə AIFC platforması vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxmaqda maraqlı olan Azərbaycan şirkətlərinin sayının artacağını düşünürəm.

- AIFC Azərbaycan bankları və maliyyə institutlarına öz fəaliyyətlərini genişləndirməkdə və yeni bazarlara çıxmaqda necə kömək edə bilər? AIFC bunun üçün hansı alət və xidmətləri təklif edir?

- Bundan əvvəl qeyd edildiyi kimi, AIFC-nin fəaliyyət məqsədlərindən biri bizim platformaya investisiyaların və yeni biznesin cəlb edilməsidir və məhz buna görə burada biznes üçün şərait yaradılır və daim təkmilləşdirilir. Maliyyə Mərkəzi xarici biznesin buraya gələ bilməsi, öz şirkətini və yaxud Qazaxıstan və ya digər xarici tərəfdaşlarla birgə müəssisələri qeydiyyatdan keçirə bilməsi və daha sonra buradan həm Qazaxıstan iqtisadiyyatında, həm də beynəlxalq səviyyədə işləyə bilməsi üçün platforma rolunu oynayır.

Bunun üçün artıq lazımi alətlər mövcuddur: biznesə aydın olan ingilis hüququ əsasında hüquqi mühit, müstəqil məhkəmə sistemi, əqdlərin strukturlaşdırılmasında çeviklik, yeni maliyyə alətlərinin tətbiqi, xüsusi birja və s.

Bütün bunlar Azərbaycanın maliyyə institutlarına da aiddir. AIFC platforması sayəsində onlar kapital bazarlarında investisiyalar cəlb edə, yeni tərəfdaşlıqlar qura və özləri regionda və bütün dünyada investisiyalarla məşğul ola bilərlər.

Əməkdaşlıq nümunələri artıq var. Məsələn, bu yaxınlarda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən “Unibank” Beynəlxalq Kapital Bazarları Assosiasiyasının (ICMA) Yaşıl İstiqraz Prinsiplərinə uyğun olaraq ölkədə ilk dəfə 20 milyon manat məbləğində (təxminən 11,8 milyon ABŞ dolları) "yaşıl istiqrazlar" buraxıb.

“Yaşıl istiqraz”ların buraxılışı Climate Bonds Initiative (CBI) və Beynəlxalq Kapital Bazarları Assosiasiyasının akkreditə olunmuş verifikatoru olan AIFC-nin Yaşıl Maliyyə Mərkəzi tərəfindən qiymətləndirilərək təsdiqlənib. Mərkəz istiqrazların “yaşıl xüsusiyyət”ləri barədə ikinci tərəfin rəyi formatında xarici qiymətləndirmə təqdim edərək “Unibank”a hərtərəfli ekoloji strategiyasına və beynəlxalq “yaşıl maliyyələşdirmə” standartlarına uyğunluğuna görə "əla" reytinqi verib. Başqa sözlə, AIFC ilə əməkdaşlıq sayəsində Azərbaycanın maliyyə institutu dünya standartlarına uyğun investisiya cəlb edə bilib.

Keçən il AIFC-də Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunda (TBNM) multimodal xidmətin inkişafı üçün Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstanın milli dəmir yolu şirkətləri ilə birgə "Middle Corridor Multimodal Ltd." birgə müəssisəsi qeydiyyata alınıb.

Başqa bir müsbət nümunə də var. Bu, AIFC platformasında Qazaxıstanın “Samruk-Kazına” Milli Rifah Fondu və Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi tərəfindən birgə yaradılmış "SK-AIH Investment Fund Ltd." fondudur. Yeni fondun məqsədi Qazaxıstan və Azərbaycan iqtisadiyyatının müxtəlif sektorlarına, o cümlədən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu xətti ilə investisiyaların cəlb edilməsidir.

COP29 iqlim konfransı çərçivəsində Ələt limanında yük terminalının tikintisi layihəsi ilə bağlı saziş imzalanıb. Bu, TBNM marşrutunun inkişafında əsas həlqələrdən biri olacaq, Çin-Avropa-Çin marşrutu üzrə konteyner qatarlarının artmasına kömək edəcək, çatdırılma müddətini, daşıma xərclərini və malların yüklənmə vaxtını azaldacaq.

Bu, bir tərəfdən Qazaxıstan və Azərbaycanın artıq praktikada fəal əməkdaşlıq etdiyini və investisiyalarla birgə məşğul olduğunu, digər tərəfdən isə fondların və sövdələşmələrin strukturlaşdırılması üçün platforma kimi AIFC-nin imkanlarını göstərən müsbət nümunədir.

Azərbaycanlı həmkarların beynəlxalq səviyyədə fəaliyyətə marağını və ümumilikdə Qazaxıstan-Azərbaycan iqtisadi münasibətlərinin potensialını nəzərə alaraq, gələcəkdə belə nümunələr daha da çox ola bilər.

- AIFC xarici investorlara, o cümlədən Azərbaycandan olan investorlara nə kimi imkanlar təklif edir? Qazaxıstan iqtisadiyyatının hansı sahələri investisiyalar üçün daha cəlbedicidir?

- Əsas stimullar - aydın hüquqi sistem, Maliyyə Mərkəzinin inkişaf etmiş infrastrukturu və xüsusi vergi şərtləridir. Regionumuzda əvvəllər belə əlverişli şərtlər məcmusu olmayıb ki, bu da AIFC-nin Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropanın maliyyə mərkəzləri arasında lider olması ilə təsdiqlənir.

Eyni zamanda, Azərbaycan şirkətlərinin AIFC platformasında fəaliyyətə cəlb edilməsi potensialının böyük olduğu aydındır. Məsələn, Qazaxıstanda Azərbaycan kapitalı ilə 1700-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir, AIFC-də isə cəmi 4 şirkət qeydiyyatdan keçib. Onlar informasiya xidmətləri, nəqliyyat və anbar sahələrində fəaliyyət göstərir. Azərbaycan biznesinin Maliyyə Mərkəzinin imkanları və üstünlükləri barədə məlumatlılıq səviyyəsi yüksəldikcə - biz bu istiqamətdə fəal işləyirik - ölkənizdən olan iştirakçıların sayı əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.

Sahələrə gəlincə, onlar məlumdur. İlk növbədə bu, informasiya və kommunikasiya texnologiyaları və onlarla bağlı olan bütün sahələrdir. Qazaxıstan rəqəmsallaşma üzrə regionun liderləri sırasındadır, lakin bu istiqamətdə inkişaf üçün hələ də böyük imkanlar var.

Ticarət, logistika və resurs hasilatı ilə bağlı sahələr də maraq doğurur. Qazaxıstan bir tərəfdən əlverişli coğrafi mövqeyə, digər tərəfdən isə zəngin resurs bazasına malikdir. Eyni zamanda, Qazaxıstan və Azərbaycanın logistika sahəsində əməkdaşlıq təcrübəsi artıq mövcuddur.

Hər iki ölkə enerji resursları ilə zəngindir və boru kəmərləri və nəqliyyat şəbəkələri kimi infrastrukturun inkişafı da daxil olmaqla, enerji layihələrində əməkdaşlığı genişləndirə bilər. Azərbaycanın Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə neft nəqli sahəsində təcrübəsi birgə müəssisələr və ya Qazaxıstandan neft ixracı marşrutlarının genişləndirilməsi üçün model ola bilər.

Nəqliyyat və logistika sahəsində Qazaxıstan və Azərbaycan Asiya ilə Avropanın birləşməsində strateji rol oynayır, çünki onların ərazisindən Orta Dəhliz keçir. İki ölkənin dəmir yollarının, limanların inkişafı və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi üzrə əməkdaşlığı bütün Avrasiya boyunca ticarətin səmərəliliyini artıra bilər.

AIFC öz növbəsində rəqəmsallaşma və maliyyədən başlayaraq iqtisadiyyatın real sektoruna qədər sadalanan bütün sahələrdə investisiyaların cəlb edilməsi və əqdlərin strukturlaşdırılması üçün rahat platforma təklif edir.

- AIFC-nın inkişafı üçün Azərbaycanla hansı birgə layihələr daha çox perspektivli ola bilər? Məsələn, İslam maliyyələşdirməsi, “yaşıl iqtisadiyyat” və ya rəqəmsal maliyyə sahəsində.

- AIFC-nın yaradılması və inkişafı sayəsində Qazaxıstan maliyyə sektorunu fəal şəkildə inkişaf etdirir. Azərbaycan da transsərhəd investisiyalar, "yaşıl maliyyə", fintex və İslam maliyyələşdirməsi ilə məşğul olaraq yaradılmış imkanlardan istifadə edə bilər.

Məsələn, davamlı artımı təmin etmək üçün bir vasitə kimi "yaşıl maliyyələşdirmə" perspektivli görünür. Öz növbəsində, AIFC "yaşıl istiqrazlar”ın buraxılması, bərpa olunan enerji mənbələri sektorunda layihələrin və ekoloji təmiz layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün etibarlı baza təklif edir. Həm Qazaxıstan, həm də Azərbaycan davamlı inkişafa sərmayə qoymağı hədəfləyən beynəlxalq investorları cəlb etmək üçün bu imkandan istifadə edə bilər.

Bu, həmçinin Azərbaycana qlobal ekoloji standartlara riayət etməklə və "yaşıl maliyyələşdirmə" üzrə regional lider kimi nüfuzunu artırmaqla yanaşı, karbon tutumlu sənaye sahələrindən asılılığını azaltmağa kömək edə bilər.

Eyni şəkildə İslam maliyyəsi sektorundakı potensialdan da danışmaq olar. Avrasiya İnkişaf Bankının məlumatına görə, 2023-cü ildə qlobal İslam maliyyə bazarı 7 il ərzində iki dəfə artaraq 4,5 trilyon ABŞ dollarına çatıb. 2027-ci ilə qədər məbləğ 6,7 trilyon ABŞ dollarına çata bilər. Bu, postsovet məkanında hələ kifayət qədər inkişaf etməmiş böyük bir bazardır.

AIFC-də isə bu bazarın inkişafı prioritetlərdən biridir və bununla əlaqədar istiqrazların İslam analoqu olan "sukuk"un buraxılması, İslam banklarının, sığorta təşkilatlarının və bazarın digər iştirakçılarının fəaliyyəti üçün müvafiq hüquqi baza yaradılıb. Ölkələrimizin vətəndaşları arasında bu cür məhsullara tələbat var və buna görə də Azərbaycanın maliyyə sektoru üçün bu sahədə iş perspektivli görünə bilər. Bu baxımdan AIFC İslam maliyyəsi ilə bağlı əməliyyatlar üzrə rahat platforma təklif edə bilər.

- Xarici şirkətlərin fəaliyyətini dəstəkləmək üçün AIFC-də hansı infrastruktur yaradılıb? İnfrastrukturu yaxşılaşdırmaq üçün hansı əlavə tədbirlər planlaşdırılır?

- Demək olar ki, xarici biznesin AIFC-də fəaliyyətinə imkan verən bütün lazımi infrastruktur artıq fəaliyyət göstərir. Bu, sadələşdirilmiş əmək və viza rejimli "Ekspat" Mərkəzi və şirkətlərin qeydiyyatından başlayaraq redomisiliasiya və qiymətli kağızların listinqinə qədər bütöv bir ekosistemdir.

Hazırda biz artıq yaradılmış biznes proseslərinin təkmilləşdirilməsinə və biznesin istifadə edə biləcəyi yeni maliyyə alətlərinin tətbiqinə diqqəti cəmləmişik. Məsələn, bu yaxınlarda AIFC-də ailə fondlarının yaradılmasına və beləliklə, ailə sərvətinin idarə edilməsinə imkan verən "ailə ofisləri"nin fəaliyyət qaydaları, həmçinin beynəlxalq standartlara uyğun olaraq müəllif hüquqlarının qorunmasını təmin edən Əqli Mülkiyyət Aktı qəbul edilib. Bu, maliyyə mərkəzində tətbiq olunan cəmi iki nümunədir.

Biznes və investorlara maksimum inkişaf imkanlar təklif etmək məqsədilə bu iş davamlı olaraq həyata keçirilir.

- Azərbaycan və regionun digər ölkələri ilə əməkdaşlığın inkişafı ilə bağlı AIFC qarşısında hansı əsas çağırışlar durur?

- Biznesin AIFC-nin təklif etdiyi imkanlar barədə məlumatlılığının artırılması üzərində işləmək vacibdir. Azərbaycan, eləcə də Orta Asiya və Qafqaz regionunun digər ölkələrindən olan şirkətlər beynəlxalq səviyyəyə çıxış mərhələsində qlobal maliyyə bazarlarına daha asan çıxış üçün bizim platformadan istifadə edə bilərlər.

Azərbaycan bazarının inkişafı üçün böyük potensial var və buna görə də biz oradan daha çox iştirakçı, o cümlədən Qazaxıstan və Azərbaycan iqtisadiyyatını gücləndirə biləcək daha çox yeni tərəfdaşlıq gözləyirik.

- Bu ilin sentyabrında Azərbaycan Mərkəzi Bankı ilə AIFC arasında Niyyət Memorandumu imzalanıb. Memorandumda hansı konkret əməkdaşlıq istiqamətləri müəyyən edilib? Memorandumda nəzərdə tutulan əməkdaşlıq çərçivəsində maliyyə bazarlarının inkişafı üçün hansı konkret addımlar atılacaq? Birgə maliyyə alətləri və ya platformaların yaradılması nə dərəcədə mümkündür?

- Həqiqətən, sentyabrın 23-də Azərbaycan Mərkəzi Bankı və AIFC-nin Maliyyə Xidmətlərini Tənzimləmə Komitəsi arasında Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Memorandumun məqsədi iki təsisat arasında əməkdaşlıq üçün hüquqi baza yaratmağa kömək etmək, onların münasibətlərini gücləndirmək və maliyyə bazarlarının təhlükəsiz fəaliyyətinə dəstək verməkdir. Həmçinin sənəd təcrübə və məlumat mübadiləsi aparmağa və qarşılıqlı səfərlər təşkil etməyə imkan verir.

Bunu azərbaycanlı həmkarlarımızla əməkdaşlıqda ilk mərhələ adlandırmaq olar. Məqsədlərimiz oxşardır - sabit iqtisadi artımı dəstəkləyən dayanıqlı maliyyə bazarlarını inkişaf etdirmək. Hər iki tərəf Qazaxıstan və Azərbaycanın inkişafına töhfə verərək bu məqsədə çatmaq üçün təcrübə mübadiləsi aparmağı və səyləri birləşdirməyi hədəfləyib.

Qeyd etmək lazımdır ki, AIFC ümumilikdə azərbaycanlı həmkarlarla əməkdaşlığı fəal şəkildə inkişaf etdirir. Məsələn, oktyabrda ADA Universitetinin İnkişaf və Diplomatiya İnstitutu ilə Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Tərəflər səylərini regionda tədqiqat, analitika və "yaşıl maliyyələşdirmə" sahələrində yeni yanaşmaların inkişafına göstərəcəklər. Xüsusilə onlar sözügedən sahələrdə ekspert bilikləri və məlumat mübadiləsinin aparılması barədə razılığa gəliblər.

Bütün bunlar razılaşmaların bütün iştirakçılarının qarşıya qoyduqları məsələləri daha səmərəli həll etməyə və məqsədlərə çatmağa kömək edir.

- Gələcəkdə hansı yeni əməkdaşlıq sahələri nəzərdən keçirilə bilər?

- Hazırda Azərbaycan və Qazaxıstanın artıq birgə işə başladığı sahələrdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə diqqət yetirmək lazımdır. Bu istiqamətlərdən biri davamlı inkişaf və ESG-dir. Bu, yaxınlarda Bakıda BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasının (COP29) keçirilməsi fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan "yaşıl maliyyə"nin inkişafına böyük diqqət ayırır və bu yaxınlarda “Unibank”ın debüt "yaşıl istiqrazlar"ının yerləşdirilməsi bunun sübutudur.

Bu əməkdaşlığın inkişafı üçün daha bir platformanın - Türk Yaşıl Maliyyə Şurasının əsası qoyulub. Bu Şuranın yaradılması haqqında memorandum Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) 11-ci Zirvə görüşündə Qazaxıstan, Azərbaycan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan tərəfindən imzalanıb.

Şuranın vəzifələri arasında TDT ölkələrində "yaşıl" və davamlı maliyyələşdirmə bazarının inkişafı və təşviqi, ekoloji təmiz layihələrə ESG investisiyalarının axınının artırılması yer alır. Yeni qurumun katibliyi AIFC bazasında yerləşəcək, onun funksiyalarına Şuranın fəaliyyətinin təşkilində köməklik göstərilməsi, həmçinin əsas sənədlərin hazırlanması daxil olacaq. Həmçinin COP29 çərçivəsində TDT ölkələri arasında iqlim, innovasiya, "yaşıl" iqtisadiyyat və ticarət sahəsində tərəfdaşlığın qurulması haqqında Bəyannamə imzalanıb ki, bu da "yaşıl maliyyə" üzrə Şuranın fəaliyyətinin davamı və gücləndirilməsi olacaq.

Eyni qaydada AIFC platformasının imkanlarından istifadə olunmaqla əməkdaşlıq maliyyə və logistikadan başlayaraq sənayeyə qədər digər sahələrdə də davam etdirilə bilər, çünki burada biznesin aparılması və sövdələşmələrin bağlanması üçün əlverişli hüquqi baza formalaşdırılıb.