"Bizim bəzi ədəbiyyatçıların əsərləri heç Biləcəridən o tərəfə keçə bilmir"

Bu sözləri sabiq deputat, Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) keçmiş rektoru, akademik Abel Məhərrəmov Modern.az-a müsahibəsi zamanı deyib.

Sabiq rektorla müsahibəni təqdim edirik:

- Abel müəllim, hazırda vaxtınızı daha çox nəyə ayırırsınız?

- Tale belə gətirib ki, alimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, həm də ictimai xadim kimi tanınmışam - millət vəkili, rektor olmuşam. İndi o işlərin bəziləri yüngülləşib, bəziləri isə ağırlaşıb, ancaq orta çəki eyni qalır. İnzibatçılıqda azalan yükü vermişik elmi fəaliyyətə. Rektor olduğum müddətdə də elmi fəaliyyətimi kənara qoymadım, həftəsonları tədqiqatçıları universitetə dəvət edib elmi iş aparırdıq. Rəhbərliyim dövründən 80-dən çox alim yetişdirmişəm. Bu gün də alim yetişdirməyə davam edirəm. İndi də bu istiqamətdə işlərim davam edir. İnzibatçılıq elə bir fəaliyyət növüdür ki, ondan uzaqlaşanda adam darıxır. Hazırda Ağsaqqallar Şurasının sədr müaviniyəm. Bu sahədə sistematik tədbirlərimiz həyata keçirilir.

Prezidentimiz İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycanla bağlı çağırışları Azərbaycanda, bütün dünya azərbaycanlılarında böyük inam yaradıb ki, biz o torpaqlarımıza da gedəcəyik. Qərbi azərbaycanlılar üçün qayıdış konsepsiyasının ortaya qoyulması və bizim arzularımızın reallaşması istiqamətində Prezidentimizin gördüyü işlər ölçüyəgəlməzdir. Mən Qərbi Azərbaycan Ağsaqqallar Şurasının üzvüyəm və Amasiya rayonunun icma rəhbəriyəm. Orada da kifayət qədər işlərimiz olur, cürbəcür kitablar yazılır, təqdimatlar edirik.

Bu gün tədris sahəsində də çalışıram, dərs deyirəm, master-klaslar keçirirəm. Uzun illər ailəyə az diqqət yetirmişəm, indi vaxtdan istifadə edib nəvələrimə daha çox diqqət ayırıram.

- Uzun müddət Qərbi azərbaycanlılara "yeraz" deyilirdi, son hadisələrdən sonra bu ad az qala leksikondan çıxır. Necə baxırsınız bu məsələyə?

- "Yeraz" sözü bir sinif kimi ləğv olunub artıq. Yerevan azərbaycanlıları mənasını versə də, bəzən məcazi mənada "yer azdır" və sair kimi mənalarda da işlənirdi bu ifadə.

1988-89-cu illər elə bir dövr idi ki, uşaqlar sənədləri olmadığı üçün məktəbə gedə bilmirdilər. Mən həmin dövrlər dekan vəzifəsində çalışırdım və qaçqın düşən uşaqlar üçün bir neçə məktəb icarəyə götürmüşdüm, universitetdən də dostlarımı, həmkarlarımı cəlb etdim o məktəblərə dərs deməyə. Elə o vaxtdan çox səslənirdi bu "yeraz" ifadəsi. Bu söz çoxunun xoşuna gəlsə də, bir çox Qərbi azərbaycanlının xoşuna gəlmirdi. İndiki vəziyyətdə Qərbi azərbaycanlı olmayana belə "yeraz" desən, o da fəxr hiss edər. Çünki "yeraz"lara xüsusi diqqət olub ölkə səviyyəsində və artıq onlar da öz dədə-baba yurduna gedəcəklər.

- Yeri gəlmişkən, ailəniz bir neçə dəfə deportasiyaya məruz qalıb...

- Ailəmiz üç dəfə deportasiya edilib. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulanda ermənilər də bir tərəfdən çıxıb dedilər ki, bizim yaşadığımız bölgədə Ermənistan Respublikası qurulsun və bunun üçün də əhalinin mütləq-əksəriyyəti erməni olmalı idi. Rəqəmlər isə əksini deyirdi. Azərbaycanlılar hər yerdə çoxluq təşkil edirdi. Bu səbəbdən 1918-ci ildə ilk deportasiya başlandı, həmin dövrdə babam Məşədi Ələsgər ailəsini götürüb Naxçıvandan keçərək İranda yaşamağa başlamışdı. Ondan sonra ermənilər yalançı statistika çıxardılar ki, bu ərazilərdə ermənilərin sayı daha çoxdur, o zaman babalarımız təzədən öz torpaqlarına qayıtdılar. Onların evlərini, mal-mülkünü əllərindən alsalar da, oralarda yaşamağa davam etdilər.

İkinci deportasiya 1948-1954-cü illəri əhatə edir. BMT-nin qərarı ilə xaricdə yaşayan ermənilər qayıtmalıydılar biz yaşadığımız yerlərə. Bizi məcburən öz dədə-baba torpaqlarımızdan çıxarıblar. Atamgil ilk dəfə Saatlıya, Sabirabada getsələr də, daha sonra nənəm xəstə olduğu üçün Ağdama köçüblər, mən də orada doğulmuşam. Atam Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olduğundan 6-7 il sonra tələb edib ki, öz dədə-baba yurduna qayıtmaq istəyir və beləliklə, yenidən qayıtmışıq Amasiyaya.

1988-ci ildə yenidən deportasiya olunmuşuq və Bakıya gəlmişik. Ermənilər də bu deportasiyaların nəticəsində özlərinə dövlət qurublar.

- Yenidən Amasiya rayonuna gedib öz kəndiniz Güllübulaqda yaşamaq istəyərdinizmi?

- İstəyərdim. Mən o torpağa borcluyam. İnsanın əsas formalaşdıran iki şey var, bir genetika, bir də doğulub-böyüdüyü yer. Bu baxımdan, mənim cəmiyyətdə mövqeyim, formalaşmağım, həm də o kəndin adı ilə bağlıdır. Ailəm burada qalmağı seçsə belə, mən ömrümün son çağlarını orada yaşamaq, o təbiətlə iç-içə olmaq istərdim.

- Azərbaycanda hansı bölgəni uşaqlığınız keçən Güllübulaq kəndinə bənzədirsiniz?

- Xızı rayonunun Altıağac qəsəbəsində bir evim var. 45 ildir ki, ora gedib-gəlirik. Bəzən kənd təsərrüfatı işi ilə də məşğul oluram orada. Oranın havası da, suyu da, mənzərəsi də bizim kəndə oxşayır. Təbii ki, Azərbaycanın dilbər guşələri çoxdur, amma mən oranı öz kəndimizə çox oxşadıram. Buna görə də, demək olar ki, hər həftə ora baş çəkirəm.

- Öz dövrünüzün gəncliyi ilə indiki nəsli müqayisə edəndə, hansı fərqləri hiss edirsiniz?

- Mənim və mən yaşında olan insanların gəncliyi ulu öndər Heydər Əliyevlə bağlıdır. O dövrün yetirmələri, İlham Əliyev dövrünün də ağsaqqallarıyıq. O həyatı da görmüşük, indikini də. Müqayisə etsək, deyərdim ki, həmin vaxt tək bir partiya var idi, idarə etmək daha asan idi. Demokratiya yox idi, amma ideologiyası daha güclü idi. Zamanla hər şey yerinə oturdu. O vaxt Ulu öndər Heydər Əliyev gəlib deyəndə ki, biz Azərbaycanda hüquqi, dünyəvi, demokratik dövlət quracağıq, çoxuna qəribə gəlirdi. Biz hələ çörək növbəsini ləğv etməli, qaçqınların problemlərini həll etməli idik, sonra demokratiyadan danışarıq, deyə düşünürdük. Amma zaman göstərdi ki, hər şey növbə ilə yerinə oturur. Bu gün 10 yaşla 15 yaş arasında da çox böyük fərq var, o ki qalsın 15 yaşla 75 yaş arasındakı fərqə. Bu gün gənclərimizin böyük bir kəsimi milli-mənəvi dəyərləri heçə sayaraq, qlobal dünyanın ideologiyasından bəhrələnmək istəyir. Amma hər bir millət üçün ilk növbədə milli və dövlətçilik ideologiyası önəmli olmalıdır. Belə olduğu halda gənclərlə ortaq məxrəc tapmaq da, dövləti inkişaf etdirmək də mümkündür. Amma unutmamalıyıq, Prezidentimiz dediyi kimi, torpaqlarımızı Ermənistanın işğalından gənc nəsil azad etdi.

- Bu gün dünyaya lazım olan əsas elmlərin içində ilklərdən biri də kimyadır. Kimyaçı olaraq ölkəmizdə bu sahənin inkişafını necə dəyərləndirirsiniz?

- Azərbaycan kimyaçılarını sayanda deyirlər: "Murtuza Nağıyev, Yusif Məmmədəliyev və sair". Bu adamlarla biz fəxr edirik. Amma görün onlar hansı dövrün kimyaçılarıdır. Hər dövrün alimini tarixiləşdirmək lazımdır. Ölkə üçün müxtəlif zamanlarda, müxtəlif istiqamətlərdə fəaliyyət göstərən şəxslərin hamısı öyrədilməlidir. Murtuza Nağıyevin, Yusif Məmmədəliyevin vaxtından 50 il keçib, necə oldu biz 50 ildə bir kimyaçı yetişdirə bilmədik? Əlbəttə, yetişdirmişik, sadəcə onları tarixiləşdirə bilmirik.

- Həm də ixtiralar kimyaçıları tarixiləşdirir, elmə yenilik gətirməyən birini necə tarixiləşdirək. Siz bu cür adamlar tanıyırsınızmı, elmə ciddi töhfə verib, ancaq biz tanımırıq?

- Tanıyıram. ABŞ ona görə dünyanın ən qüdrətli ölkəsidir ki, oranın nüfuzlu universitetləri var. Orada kifayət qədər savadlı elm adamları var, onlarda universitetin keyfiyyəti divarından və ya ölkənin xarici siyasətindən asılı deyil. Əsas olan yeni nəsli yetişdirə biləcək savadlı, ixtisaslaşmış kadrların olmasıdır. Elm adamının kəşfi istehsalata çıxa bilir. Elmi kəşfləri kimlər yarada bilir? Elmi məktəbləri olan ölkələr. Buna şərait yaratmaq lazımdır. Kimya elə bir sahədir ki, orada hansısa kəşf bütün dünyada tanınacaq. Yoxsa ədəbiyyatı dünya oxumağa məcburdurmu, heç oxusalar da, başa düşməzlər. Bizim bəzi ədəbiyyatçıların əsərləri heç Biləcəridən o tərəfə keçə bilmir.

Ancaq kimyaçılarımızın, fundamental təbiət elmləri adamlarının yazıları dünya müstəvisində qəbul olunub. O insanları orta məktəb kitablarına salmaq lazımdır ki, gənclər oxuyanda o zəncirin qırılmadığını hiss etsin.

- Abel müəllim, siz də qeyd etdiniz ki, insanı formalaşdıran amillərdən biri də böyüdüyü yerdir. Bir də belə bir deyim var ki, insanların xarakteri doğulduğu yerin təbiətinə oxşayır. Bu baxımdan sizin təbiətiniz həmin mühitə oxşayır?

- Güllübulağın havası kifayət qədər sərt olub, buna mən özüm də şahid olmuşam. Elə olub qapıdan çıxa bilməmişik, bizi bacadan iplə çıxarıblar. O, acı, çətin günlər mənim xarakterimin formalaşmasında çox rol oynayıb. Sərt iqlim insana mübarizliyi də öyrədir. Mən kəndimizdə o cür qarda 12 km uzaqdakı məktəbə gedirdim. Soyuqdan donmamaq üçün üç-dörd qat paltar geyinib meşənin içi ilə qorxa-qorxa yol gedirdik. Böyüdüyüm yerin iqlimi, havası, suyu hər şeyi mənə təsir edib. Onu da qeyd edim ki, mən çox kitab oxumuşam, çox ölkə gəzmişəm və görmüşəm ki, qışı sərt oldu-olmadı bir ərazinin təbiəti nə qədər gözəldirsə, insanları da bir o qədər istedadlı olurlar. Təbiət də öz təsirini göstərir.

- Qərbi Azərbaycanın Amasiya rayonu Türkiyənin Qars şəhəri ilə sərhəddə yerləşir. Müsahibələrinizin birində qeyd etmisiniz ki, bəzən sərhədə gedib Qarsa həsrətlə baxırmışsınız ki, orada bizim kimi türklər var. 1988-ci il deportasiyasından sonra isə Qarsa getdiniz, hətta Qars Dövlət Universitetinin fəxri professoru adına layiq görüldünüz. Bizim üçün maraqlıdır, Qarsa gedəndə hansı hissləri keçirdiniz?

- Bir vaxt Amasiyadan Qarsa baxırdım, sonra da Qarsdan Amasiyaya baxdım. Biz coğrafi olaraq da Qarsa çox yaxınıq, həm də o vaxt sərhəd kəsiləndə atamın əmisi, xalası uşaqlarının yarısı qaldı orada. Bir vaxt Qarsa baxanda onları da fikirləşirdim. Atam bir müddət kolxoz sədri işlədi, bəzən onun hesabına lap sərhədə gedə bilirdim. Qarsa da gedəndə Amasiyaya baxıb oradan ötrü darıxırdım, oranın həsrətini çəkirdim. Kəndimizdə keçən uşaqlıq, məktəb illərimiz gözümün qabağından keçirdi.

- Sizi BDU-ya bağlayan çox şey var. Ailə həyatınız da, iş yeriniz də ora ilə bağlıdır. İstərdik bizimlə də bölüşəsiniz: həyat yoldaşınızla necə tanış oldunuz, ilk dəfə universitetdə laborant kimi necə işə düzəldiniz? BDU sizin üçün nədir?

- Mən o universitetlə nəfəs alıram. Mənim bir iş yerim olub. Universitetin rektorluğundan çıxandan sonra başqa yerdə də işləyə bilərdim. Ancaq ora o qədər bağlıyam ki, elə bilirəm nəfəsim onunla gedib-gəlir. Mən bunu da analiz edirəm ki, orada qalmağım bir o qədər də düzgün deyildi. Ancaq insan bəzən bağlı olduğu yerləri reytinqindən üstün tutur.

Hər bir xanım üçün də, kişi üçün də beynində formalaşdırdığı ideal insan portreti var. O insanı görəndə deyirsən ki, elə axtardığım bu idi. Mən yoldaşımı ilk dəfə universitetdə gördüm. 10-cu sinfi bitirib gəlmişdi, 3-4 ay idi laborant işləyirdi. Mən də yuxarı kursda oxuyan tələbə idim. Görəndə elə düşündüm ki, mənim istədiyim cizgilər bunda var. Sonra yaxınlaşdım, tanış olduq.

Uzun müddət keçdi. Biri-birimizi daha yaxşı tanıdıq, sevdik. Sonra mən getdim Moskvaya. Hamı düşünürdü ki, bu getdisə, bir də qayıtmaz. Amma orada nə qədər gözəl çox qız olsa da, Bakıdakı o cizgilər artıq mənim başıma yerləşmişdi. Müdafiəyə yaxın nişanlanmaq istəyimi valideynlərimə bildirdim. Qərbi Azərbaycandan anam-atam hamısı gəldi. Biz evləndik, həyatımızı qurduq, iki övladımız oldu.

Hər ikisi də cəmiyyətdə özünü təsdiq edən insanlardır.

Sualın ikinci hissəsinə gəldikdə isə mən hər şeydən dərs alan insan olmuşam, Moskvada təhsil aldığım mühitdə çox şey öyrəndim. Qayıdıb gələndə düşündüm ki, yollar yaşıl işıq olacaq, hər şeyi həll edə biləcəyəm, amma gəlib gördüm ki, vəziyyət elə deyil. Bir tərəfdən də biz 7 uşaq idik, ən böyük mən olmuşam. Onlara yük olmaq istəməmişəm heç vaxt.

Rektorun qəbuluna gedəndə ona dedim ki, siz sona qədər dinləsəniz, məni işə götürəcəksiniz. O da əsəbi formada mənə dedi ki, qəbulu necə aparacağını ona öyrətmək düz deyil. Bu sözə görə də 6 ay işsiz qaldım. Ancaq tale elə gətirdi ki, mən o rektorun ən qabaqcıl adamlarından birinə çevrildim. Bu hadisə mənim həyatımda xüsusi rol oynayır. Rektor olduğum 20 ildə həmişə çalışmışam ki, tələbələrin, müəllimlərin, valideynlərin şikayətlərini sona qədər dinləyim.

- Rektor olduğunuz 20 ildə minlərlə sənəd, 100 mindən çox diplom imzalamısınız. Bu müddətdə hansı sənədi imzalamaq sizin üçün daha fərqli olub.

- 1999-cu ildə ulu öndər Heydər Əliyevin sərəncamı ilə BDU-nun rektoru təyin olunanda bizim çox geniş söhbətimiz oldu. Universitetin tarixindən tutmuş, mənim fəaliyyətimə qədər bir çox məsələ haqqında söhbət etdik.

Ümummilli liderimiz mənə çoxlu məsləhət verdi. Bu 20 ildə hər dəfə qələmi əlimə alıb nəsə imzalayanda, o məsləhətlər yadıma düşüb, həmişə ədalətli olmağa çalışmışam. Tələbələrin xaric olunması üçün sənədə imza atanda səhərə qədər yatmadığım günlər olub. O sənədə imza atana qədər 4-5 dəfə tələbəni, müəllimi çağırıb danışmışam, bəzən məsələləri həll edə bilmişəm, bəzən də məcbur qalıb həmin sənədə imza atmışam. O vaxt ödənişli təhsil yeni-yeni yaranırdı, hamının da imkanı çatmırdı ödəniş etməyə. Təhsil haqqını ödəyə bilmədiyinə görə nə qədər tələbəni xaric etmək üçün müraciət olunurdu. Valideynlər qəbuluma gəlirdilər, baxırdın qışın günündə yay ayaqqabısı ilə gəlib. Nanotexnologiya üzrə birinci yerə çıxdığım üçün mənə 5000 dollar verilmişdi, həmin pulu təhsil haqqını ödəyə bilməyən tələbələrin borclarını bağlamaq üçün universitetə köçürdüm.

- Geriyə baxanda nələr üçünsə təəssüflənirsiniz?

- Mən bir az da çox işləyə bilərdim, gərək bir az da çox şey edərdim. Həm elmi, həm də inzibati sahədə.

- İndiki nəslin təhsil məsələsi sizi qane edirmi, tövsiyəniz nədən ibarətdir?

- Təhsil prosesi bağçadan tutmuş ali məktəbə bitirənə, fəlsəfə doktoru olana qədər davam edir. Hamısı biri-biri ilə bağlıdır. Gənclərin yetişməsində hər birinin özünün xüsusiyyəti var. Yaxşı qiymət almaq o demək deyil ki, gələcəyin alimisən. İndi yaxşı əzbərləyənə yaxşı oxuyan deyirlər. Düşünmək lazımdır tələbə aldığı təhsili neçə il özü ilə apara bilir? Universitetlərin səviyyəsi, reytinqi də indi bu meyarla ölçülür. Dərs o qədər keyfiyyətli olmalıdır ki, yaxşı film kimi yaddan çıxmamalıdır. Məlumat elə verilməlidir ki, o, biliyə çevrilsin. Tələbənin qarşısına elə proqram, elə mühazirə qoyulmalıdır ki, o, dərsdən çıxandan sonra kitabxanaya, laboratoriya qaçsın. Bolonya sisteminə inteqrasiya etmişik, bu sistem bizə dərsin saatını azaldıb, tələbənin fərdi inkişafını üstdə tutur.

- Əzbərçilik məsələsinə toxundunuz. Dövlət İmtahan Mərkəzinin imtahan sistemi sizi qane edirmi?

- Mən və bir çox alimimiz orta məktəb təhsili ilə gəlib universitetə qəbul olunmuşuq. İndiki dövrdə xaricə gedib oxuyanlar alimlik dərəcəsi ala biləcək. Test üsuluna məcbur olub əl atıblar. Orta məktəbin səviyyəsini yüksəltmək lazımdır, yeni, önəmli fənlər keçirilməlidir. Normal orta məktəb həm bilik verir, həm də uşaqları gələcəyin məsuliyyətli vətəndaşı kimi yetişdirir. Məsələn, ədəbiyyatı yaxşı bilən avtobusda dava salmaz, növbə gözləyər və sair. Bu sualın birmənalı cavabı yoxdur. Bu kimi məsələlərə sistemli baxılmalıdır və bu kimi məsələlərə inzibatçı deyil, təcrübəsi olan, zəkalı insanlar baxmalıdırlar.

- Abel Məhərrəmovun təcrübəsindən Azərbaycan təhsilinin hazırkı dövründə səmərəli istifadə olunurmu?

- Mənim fəaliyyət dairəm çox dardır, başqa sahələrə çox müdaxilə etmirəm. Mənə ancaq sual veriləndə düşüncəmi ortaya qoyuram. Ancaq öz təcrübəmdən, öz fəaliyyət müstəvimdə yazıb-pozuram. Dediyimiz o islahatlar ki var, o islahatlara biz cəlb olunmamışıq. Heç mən düşünmürəm də cəlb olunam və yaxud da bunu arzu da etmirəm. Məsləhət olsa, əlbəttə ki, adam xalqı, milləti üçün hər şeydən keçər. Ancaq məsləhət olmayanda da təhsil sistemində belə boşluqlar yaranır.

- 20 il Bakı Dövlət Universitetinin rektoru olmusunuz. İndiki rektorun sizə münasibəti necədir. Sizinlə görüşürmü, müzakirələr aparırmı?

- Xeyr, bizim heç bir müzakirəimiz olmayıb.

“Cinayəti basdırıblar torpağın altına, yağış da onu üzə çıxarıb”

Azərbaycan Xalq Partiyasının (AXP) sədri Pənah Hüseyn “AzPolitika”-ya müsahibəsində ABŞ Prezidenti Co Baydenin İlham Əliyevə məktubu, Gürcüstanda gedən siyasi proseslər, sülh sazişinə dair gələcək gözləntilər, eləcə də gündəmin başqa aktual mövzuları ilə bağlı sualları cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Pənah bəy, ABŞ Prezidenti Co Baydenin İlham Əliyevə məktubunda çox maraqlı mesajlar var idi. Xüsusən də, israrlı şəkildə COP29-a və ya ilin sonuna qədər Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanmasına çağırış əks olunmuşdu. Bayden, saziş olarsa, regionla bağlı ABŞ-nin yeni təşəbbüslərinin olacağını bildirib. Birləşmiş Ştatların israrını nə ilə əlaqələndirirsiniz və sizcə Azərbaycanın buna cavabı necə olacaq?

- Düşünürəm ki, bu israr xeyli dərəcədə ABŞ-dəki prezident seçkiləri ilə bağlı idi. Hal-hazırda orada Baydenin də aid olduğu demokratların namizədi ilə respublikaçıların namizədi Donald Tramp arasında rəqabət başa-baş gedir. Belə bir məqamda şübhəsiz ki, bu cür təşəbbüslər bütövlükdə dünyadakı müəyyən silahlı konfliktlərin nizamlanması, yaxud hansısa bir irəliləyişin olması ABŞ seçkilərinin nəticələrinə təsir edə bilər. Bir anlığa təsəvvür edək ki, COP29 tədbirinə qədər ABŞ-nin vasitəçilyi ilə hansısa bir sənəd imzalanır. Bu, bütün ekspertlərin də qeyd etdiyi kimi, demokratların şanslarını artıra bilər.

- Yəni, xarici siyasətdəki uğur kimi qəbul olunacaq...

- Bəli. Bu, Bayden də daxil olmaqla, bütövlükdə demokratların şanslarını artırar. Əgər həmin sənəddə ermənilərin xeyrinə hər hansı qərar qəbul olunarsa, demokratlar bu zaman həm də ABŞ-dəki ermənilərin səsini qazanmış olarlar. Və ya əksinə, sənəddə erməniləri qane etməyən bir məsələ olarsa, onların səslərini itirə bilərlər. Açığı, mən ermənilərin səslərini elə də əhəmiyyətli hesab etmirəm. Digər tərəfdən, Bayden 30 ildir ki, ABŞ xarici siyasətində ciddi fiqurlardan biri olub. Onun dönəmində belə bir sənədin imzalanması Baydenin siyasi bioqrafiyası üçün də ciddi bir töhfə olardı. Eyni zamanda anlamalıyıq ki, Cənubi Qafqaz uğrunda bir savaş gedir. Bu, həm Rusiyanı regionda sıxışdırmaq, həm də ABŞ-nin və bütövlükdə Qərbin qlobal miqyasda hökmranlığının qorunub saxlanmasında mühüm addımdır. Bu baxımdan, sözügedən məsələ həm də ümumi strategiyanın tərkib hissəsidir.

Bildiyiniz kimi, hazırda Rusiya BRİCS-in möhkəmləndirilməsi istiqamətində iş aparır. Bu kontekstdə Azərbaycanın xarici siyasətində Rusiya amilinin artdığını görürük. Rusiya Azərbaycanla Ermənistan üzrəində mühüm rolu olduğuna dair iddiasından əl çəkməyib. Sülh sazişinin yalnz Rusiyanın təşəbbüsü ilə mümkün olacağına dair bəyanatlar davam edir. Yeri gəlmişkən, ABŞ rəsmisi Ermənistana da səfər edərək Prezident Baydenin məktubunu təqdim edib. Deyə bilərik ki, aşağı-yuxarı eyni məzmunlu məktublardır. Azərbaycan tərəfinin ilkin reaksiyası göstərir ki, burada Azərbaycanın prosesə marağını cəlb edəcək təkliflər yoxdur. Məsələn, bir anlığa xəyal edək ki, Bayden deyir ki, “Əgər bu sənəd imzalanarsa, mən də gəlib COP29 tədbirində iştirak edərəm”. İnandırıcı görünməsə də, belə bir təklif ola bilər. Belə bir şey baş versə, həqiqətən də tədbir daha maraqlı olar. Bilirsiniz ki, Azərbaycanın Ermənistandan müəyyən tələbləri də var. Ermənistan Konstitusiyasında dəyişikliklərin edilməsi əsas tələblərdən biri hesab olunur.

- Bakıdan bir sıra güzəştlər tələb olunur...

- Hər iki tərəfdən güzəştlər tələb olunur. Azərbaycan tərəfindən bu konstitusiya dəyişikliyi tələbindən geri çəkilmək, Bakıda həbsdə olan separatçıların azad olunması barədə güzəştlərdən ibarətdir. Ermənistan isə bunun əvəzində Qərbi azərbaycanlıların yurdlarına qayıtması istiqamətində fəaliyyətə başlayacağı ilə bağlı üzərinə öhdəlik götürə bilər. Dəqiq məlumatımız olmadığından, konkret nəsə demək olmur. Amma bütün bunlara baxmayaraq, ABŞ-nin bu məsələdə bir təşəbbüs yarışı içərisində olduğunu deyə bilərik. İndi görək, Rusiya tərəfi hansı təşəbbüsü edəcək.

- Qeyd etdiniz ki, Rusiyanın Azərbaycana qarşı təsirləri artıq ikitərəfli münasibətlərdə hiss olunmağa başlayıb. Buna paralel olaraq isə Türkiyə ilə münasibətlərdə müəyyən durğunluğun yaranması haqda idialar var. Durğunluq ümumilikdə Yaxın Şərqdəki münaqişə, sülh təşəbbüslərinə Bakının reaksiyası ilə əlaqələndirilir. Siz bu paradoksu necə görürsünüz və nə ilə izah edərdiniz?

- Hər halda ictimai rəydə və ekspertlər səviyyəsində bu barədə təhlillər, danışıqlar, şayiələr, mülahizələr var. Diqqət eləsəniz, ciddi bir şəkildə, məsələn, dövlət başçıları səviyyəsində də bu məsələyə nöqtə qoya biləcək açıqlamalar yoxdur. Məsələ o qədər mürəkkəbdir ki, bundan narahat olan müəyyən qüvvələr baş verənləri Azərbaycan və Türkiyə arasında soyuqluq kimi dəyərləndirirlər. Hətta bunu razılaşdırılmış oyun kimi qələmə verənlər də var. Hər halda fakt ondan ibarətdir ki, belə bir söz-söhbət mövcuddur. Səbəbləri barədə ən müxtəlif versiyalar səsləndirilir. Ən çox da İsraillə münasibətlər məsələsi gündəmdədir. Biz Türkiyə ilə bir çox, o cümlədən strateji xarakterli məsələlərdə əməkdaşlıq edirik. Bəzi məsələlərdə qeyri-müəyyənliyin olması münasibətlərdə, xüsusən ictimai rəydə və ölkədaxili siyasi çevrələrdə travmalara səbəb ola bilər. Əlbəttə, indi Azərbaycan müstəqil bir dövlətdir və bəzən qərarlarımız ən yaxın müttəfiqimiz, qardaşımız, bizə dost olan bir dövlətlə tam üst-üstə düşməyə bilər. Məncə, artıq bu məsələdə daha konkret bir mövqeyə ehtiyac var. Söhbət İsrailə olan münasibətdən gedir. Hər halda seçim anı gələrsə, Azərbaycan Türkiyə ilə bir yerdə olacaq. Bu barədə şübhə yaranmalı deyil. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, İsrail – Fələstin məsələsində mənim mövqeyim ondan ibarətdir ki, hər ikisi silahsızlaşdırılsın. İsrailin təhlükəsizliyinə ABŞ və onun müttəfiqləri qarantiya verə bilər. Fələstinlilərə isə hətta silahlı qüvvə səviyyəsində Türkiyə qarantiya verməlidir. Əks təqdirdə, bu konflikt hələ daha ciddi hadisələrə səbəb ola bilər.

Rusiya ilə münasibətlərə gəldikdə isə, Azərbaycan ictimai rəyində, hətta rusiyapərəstlər içərisində müəyyən bir narahatlıq görünür. Çünki bilirsiniz, müəyyən jestlər və taktiki manevrlər və s. öz yerində, amma BRİCS, Avrasiya İttifaqı, onun ardınca KTMT məsələləri müzakirə olunur. Yəni Rusiyanın Azərbaycanla bağlı iştahı artır. Bu kimi hadisələr ciddi narahatlıq doğurur.

- Suallardan bir də odur ki, Azərbaycan siyasi kursunun strateji hədəfi dəyişirmi?

- Azərbaycan və Türkiyə də daxil olmaqla, əsas strateji yol Türk Dövlətləri Birliyidir. Bu proseslərdə Türk Dövlətləri Birliyinin kölgədə qalması və bu istiqamətdə hansısa bir yeni irəliləyişlərin olmaması müəyyən narahatlıqların olduğu barədə təsəvvür yaradır. Çünki Rusiya ilə Türkiyə arasında gərginlik demək olmasa da, müəyyən anlaşmazlıqlar var. Türk Dövlətləri Birliyi deyərkən biz təkcə etnik türklərin üstünlük təşkil etdiyi dövlətləri nəzərdə tutmuruq. Məsələn, Pakistan kimi. Bu istiqamətdə Türk Dövlətləri Birliyinin müstəqil geopolitik güc mərkəzinə çevrilməsi istiqamətindəki kursun ciddi şəkildə davam etdirilməsini daha doğru sayıram. Hər halda gözləmək lazımdır. Çünki BRİCS görüşünün nəticəsi, COP29 tədbirinin necə effekt verəcəyini hələ bilmirik.

Əlbəttə, biz sülh nizamlanmasının tərəfdarıyıq. Amma Azərbaycanın maraqlarının zərərinə olan bir nizamlama olacaqsa, təzyiqlər də bu yöndədir, o zaman mən bunun əleyhinə olanlardanam. Burada Zəngəzur məsələsi bir kənara qoyuldu. Belə deyildi ki, sülh müqaviləsində bu məsələ göstərilməyə bilər. Amma onun ardınca Ermənistanın beynəlxalq məhkəmələrə müraciəti oldu. Hamısında da “Dağlıq Qarabağ” ifadəsi işlədilir. Prinsip etibarilə Zəngəzur məsələsinin özünün sülh müqaviləsindən kənarda qalmasını doğru saymıram. Ümumən isə deyə bilərəm ki, bu məsələlər həm də dünyada gedən proseslərin təsiri altında davam edir. Müstəqil bir proses deyil. Ukrayna - Rusiya savaşı, ABŞ-dəki seçki, İsrailin İrana cavabı kimi məsələlərin hər biri haqqında danışdıqlarımız və bizimlə əlaqəli məsələlərə strateji təsir edir.

- Yeri gəlmişkən, Türkiyə siyasi gündəmində yeni “Kürd açılımı” planı müzakirə olunur. MHP lideri Dövlət Baxçalı təklif edib ki, PKK-nın həbsdəki başçısı Abdullah Öcalan Məclisə gələrək silahı yerə qoyduqlarını, sivil müxalifətə keçdiyini bəyan etsə, onun sərbəst buraxılması məsələsinə baxıla bilər. Bu, kifayət qədər geniş müzakirə doğurub. Nə baş verir Türkiyədə?

- Bir çoxları üçün Baxçalının çıxışı sensasiya oldu. Amma bundan əvvəl Türkiyə Konstitusiyasının dəyişdirilməsi istiqamətində təkliflər gündəmə gətirilib. Türkiyə əslində çox ciddi təhdidlər və çağırışlar qarşısındadır. Türkiyənin Yaxın Şərqdə gedən proseslərlə bağlı təkcə müdafiə xarakterli yox, ümumiyyətlə, bu prosesin əsas aktoru olmaq şansı var. Bu, Osmanlı imperiyasının zəiflədiyi dövrdən sonra ən ciddi şanslardan biridir. Bu da vəziyyəti dəyişəcək. Kürd məsələsinin həlli ilə ölkənin daxilində gərginlik aradan qalxacaq. Bu zaman xarici gərginliyə adekvat cavab verə bilərlər. Türkiyə təkcə müdafiə olunmur. Türkiyə həm də genişlənməlidir. Türkiyə genişlənməsə, onu böləcəklər. Gələcəkdə dünyanın yenidən bölüşdürülməsi prosesi gedir və Türkiyə burada iştirak etməlidir. Söhbət, yenə deyirəm, köhnə, klassik mənada ərazi tutmaqdan və yaxud sərhəd genişləndirməkdən getmir. İndi təsir imkanları fərqli şəkildə həyata keçirilir. Türkiyənin ən azı müəyyən tarixi dövrdəki öz sərhədlərinə qayıtmaq cəhdləri var - Avropada, Şimali Afrikada, Ərəb coğrafiyasında və Cənubi Qafqazda. Belə bir məqamda ölkə daxilindəki terror gərginliyinin aradan qalxması çox vacibdir. Baxçalının Məclisdə DEM partiyadan olan deputatların əllərini sıxaraq, “biz 85 milyon bir arada olmalıyıq” ifadəsini işlətməsi də buna yönəlib. Məncə, alınsa, doğru addım olar. Hələ terrorçu qrupların buna hansı cavabı verəcəyi məlum deyil. Şübhəsiz ki, hadisələrin Türkiyə dövləti və milləti üçün uğurlu sonluqla bitməsini istəyərdik.

- Qonşu Gürcüstandakı proseslər baradə də suallarımız var. Proses Azərbaycanda da ciddi şəkildə izlənilir. Geosiyasi bir çəkişmənin olduğunu görürük. Nə baş verəcək, sizin gözləntiniz nədir?

- Bizdə hakimiyyət yönümlü mətbuatda sanki bir İvanişvili təəssübkeşliyi var idi. Son dönəmlər bu azalıb, daha neytral şərhlər gəlir. Gürcüstanda rejimin dəyişib-dəyişməyəcəyi açıq sual olaraq qalır.

- Nə qədər ehtimal verirsiniz?

- Ümumiyyətlə sorğularda bəziləri 20 faiz fərq göstərir. Amma müxalifət də deyir ki, onlar irəlidədir. Hazırda İvanişvili hakimiyyətdədir və ona görə də müxalifət güclü bir ictimai etiraz təşkil etməsə, seçkini saxtalaşdırmaq imkanları daha çox olacaq. Hakimiyyəti bu baxımdan bir sarsıntı gözləyir. Məsələni dramatikləşdirən nüans odur ki, proses Rusiyanın zərərinə gedərsə, müdaxilə istisna edilmir. Rusiya çoxlu mesajlar verdi ki, konfederativ bir dövlət olsun. Düzdür, bunu hətta İvanişvili də rədd elədi ki, belə bir məsələ müzakirə predmeti deyil. Amma Osetiyanın və Abxaziyanın yenidən Gürcüstana birləşməsi kimi mesajlar verildi ki, seçkidə İvanişvilinin mövqeləri möhkəmlənsin. Bu məsələ geopolitik bir savaşa çevrilib. Hesab edirəm ki, Gürcüstandakı dəyişiklik Azərbaycanın strateji xarakterli stabilliyini pozmayacaq. Əlbəttə, Gürcüstandakı hadisələr burada idarəetmədə dəyişikliklərə və islahatlara təkan verə bilər. Bu baxımdan, mən Gürcüstanda hakimiyyət dəyişikliyi istəyirəm. Gürcü xalqı həqiqətən kimə səs verəcəksə, o da qalib gəlsin.

- Bakıda yağan güclü yağışdan sonra şəhərdə yaranmış fəlakətli durumla bağlı da fikirlərinizi bilmək istərdik. Cəmiyyətdə, sosial şəbəkələrdə dövlət qurumlarının yarıtmaz fəaliyyətinə görə çox ciddi şikayətlər var. Bakıda çay, göl yoxdur, amma iki nəfər yağış sularında boğuldu. Bu, çox ciddi korrupsiya faktlarını ortaya çıxartdı...

- Bakıdakı problemlərin bir çoxu artıq dönməz xarakter alıb. Yəni ənənəvi üsulla investisiya ayırıb, guya şəhərin yeni baş planını tərtib etməklə bu problemləri həll etmək mümkün deyil. Paytaxt elə bir hala salınıb ki, istənilən təbii fəlakət fəsadlara səbəb ola bilər. Bunun qarşısının alınması üçün isə hansısa bir konseptual, fundamental tədbir görülmür. Problem artıq Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti səviyyəsini keçib. Hər kəs insan itkisi olub deyə Sabunçudakı hadisədən danışır. Amma həmin gün Yeni Yasamalda bütün yağış suları küçələrə axırdı. Niyə? Çünki binalar tikilib, onların kanalizasiya boruları köhnə borulara yönəldilib. 2000-ci illərin əvvəlindən Bakının su-kanalizasiya sisteminə doqquz milyard dollar vəsait qoyulub. Həmin vaxt Milli Məclisin üzvü idim. Bu, neftdən sonra ən böyük investisiya idi. İndi məlum oldu ki, buradakı boruların diametri aşağı olub, bir çoxları da köhnədən qalıb. Faktiki cinayəti basdırıblar torpağın altına, yağış da bunu üzə çıxarıb.

Bu mövzunu qoyub o biri tərəfə keçək. Bakının şimal girişində - 20 Yanvardakı beynəlxalq avtovağzalın düz kənarında supermarket tikiblər. Bakının nəqliyyat probleminin aktual olduğu bir dönəmdə şəhərin şimal girəcəyində, küçəyə bitişik supermarket açılırsa, onun qabağında dayanacaq qoyulursa, bu hansı vəziyyətdə olduğumuzu göstərir. Bu sahibkar kimdirsə, o, ən yüksək səviyyədə himayə olunur...

Mətbuatdan oxuyuram ki, iki nəfərin öldüyü tuneli tikən şəxsin oğlunun Almaniyada 40 milyon avroluq oteli var. Axı bu necə ola bilər? Bunun cavabdehi hansısa yerli icra hakimiyyətinin başçısı deyil. Hökumət və onun başçısıdır. Buna siyasi qiymət verilməlidir. Eldar Əzizov deyir ki, “Biz yığışacağıq, danışacağıq və kim günahkardırsa, məsuliyyəti varsa, o halda biz tədbir görəcəyik”. Nə görüləcək? Heç nə!...

Burada beynəlxalq təcrübəyə ehtiyac var. Mən Avropanı, Amerikanı, inkişaf etmiş ölkələri nəzərdə tutmuram. Türkiyə təcrübəsini öyrənək deyirəm. Bu gün Bakı kimi milyonlarla əhalinin yaşadığı şəhərdə real olaraq bələdiyyə yoxdur. Mən bilmirəm dünyanın harasındasa ikinci belə bir şəhər varmı? Bu gün İstanbulun, Ankaranın, Moskvanın, Tbilisinin, İrəvanın belə bələdiyyəsi var.

Hesab edirəm ki, ölkədə real seçki olmayana qədər belə problemlər davam edəcək. İndi də deyirlər ki, “Sinqapur modelinə keçək”. Sinqapurun özü korrupsiyalaşmış bir ölkədir. Axı bu problemi kökündən həll edə bilməz. Oranın ərazisi və əhalisi də tamam fərqlidir. Qeyd etdiyim kimi, xüsusi fövqəl bir şeyə ehtiyac yoxdur, dünyada təcrübədən keçmiş metodlar tətbiq olunmalıdır.

E.Rüstəmli

E.Bəyməmmədli

Gülnarə Cəmaləddin, AYB Sumqayıt bölməsinin sədri – “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Sumqayıt şəhərinin 75 illiyinə həsr edilmiş “Sumqayıtın tanınmış qələm adamları” layihəsində növbəti görüşdə sizləri xoş gördük. 

Müsahibimiz ŞAİR adından başqa heç bir fəxri adı və mükafatı olmayan, işemik insult nəticəsində yaddaşını və sağlamlığını itirmiş gözəl şairimiz Məmməd İlqardır.

Mənim təcnis dostum, gəraylı dostum,

Yaddaşı ilqarsız, ilqarlı dostum.

Sənin yaddaşının itdiyi gündən,

Mənim bütün dostlar çıxdı yadımdan.

               (Sabir Sarvan)

 -Necəsiz, Məmməd müəllim?

-Pis deyiləm, bala. Ancaq, heç deyəsən, yaxşı da deyiləm. 

-Ağrıyan yerinizmi var?

-Yox əşi, elə ağrıyan yerim zadım yoxdu. Elə belə dedim.

-Şairlər hardan gəlib, niyə bu dünya onları sıxır, darıxdırır?

-Mən şairləri ilahiləşdirməyi sevmirəm.  Bilmirəm, yaxın dostlardan kiminsə sözüdür: “Bir ananın balasıdır şairlər", mənim də qənaətim belədir. 

(Oğlu Babək kömək edir: -Ağamalı Sadiq Əfəndinin sözüdür.)

Ağamalının sözüdür? Ay sağ ol. Elə Ağamalı da sağ olsun. Sual necəydi, unutdum. 

(Oğlu yenə kömək edir: -Şairlər hardan gəliblər və niyə darıxırlar?)

Darıxmaq...Mənim belə bir şeirim var:

"Dünya sənin anan ölsün

Bic oğlu bic dünyasanmış.

Hayıf mənim göz yaşıma

Sən ki gülünc dünyasanmış.

Çırpındım uça bilmədim,

Barından keçə bilmədim.

Elə qapıların oldu,

-qılıqsız aça bilmədim...

Anan ölsün, gidi dünya"...

Məncə, sualınızın cavabı elə bu şeirdədir. 

(Oğlu yenə düzəliş edir: "İntəhası, şeirin müəllifi sən yox, Ağamalı Sadiq Əfəndidir").

Bilirəm hə, Ağamalınındır. 

(-Sən dedin, mənim şeirimdir -oğlu xatırlatmağa çalışır.)

Mən elə şey demərəm. Ağamalının şeiridir! (Qətiyyətlə deyir, həm də elə bil, əsəbiləşir oğluna.)

-Bir çox şairlər kimi Sumqayıt “sizin də ilham mənbəyiniz” olub. Burda ağlamısınız, burda sevinmisiniz. Çoxmu sevirsiniz bu şəhəri? Az da olsa, siz  xöşbəxt edibmi bu şəhər? 

-Hə, Sumqayıtda yaşamışam. Evimiz olub orda. İntəhası elə də çox xatırlaya bilmirəm. Məsələn, soruşsanız harda, hansı küçədə yaşamışam, xatırlaya bilmərəm. Gərək uşaqlara deyim, bir gün aparsınlar məni Sumqayıta.

(-Hal-hazırda Sumqayıtdayıq, -oğlu yenidən xatırladır.) 

Doğrudan? -təəccüblənir,- Bura kənd deyil ki? Həə, elə bildim kənddəyik.

(Əliylə saçına daraq çəkib baxışlarını pəncərəyə dikir.)

Sumqayıtda gözəl günlərim olub, bilirəm. Bir başqa vaxt yadıma salıb danışaram.

-Sabir Sarvanın hansı şeirini daha çox sevirsiniz? Onu tez- tezmi xatırlayırsınız? 

-Sabir dostumdu mənim. Həm də gözəl şairdi. Çoxdandı görmürəm onu. Siz görüb eliyirsinizmi onu?

(Ortalığa sükut çökür. Baxışlarını üzlərdə gəzdirib cavab ala bilməyəndən sonra əlavə edir:)

Görsəniz, salam deyin ona. Deyin, Məmməd İlqar salam deyir, tanıyacaq məni. (Dediyindən şübhəyə düşüb yenidən əlavə edir:)

Hər halda tanıyar, elə bilirəm.

-Fələyin yaxası əlinizə keçsəydi ona nə deyərdiniz?

-Fələyin yaxasının əlimə keçməyi üçün gərək əvvəlcə mənim yaxam fələyin əlinə keçə. Yəni, gərək əvvəlcə öləm.

(Üzümüzdə təbəssümü görüb o da istehzayla gülümsəyir.)

-Allah gecindən versin, deyək ki, tutalım bir gün bu baş verdi. Onda nə deyərdiniz fələyə? 

(Yenə əlini daraq edib saçına çəkir. Xeyli sükutdan sonra dillənir:)

O vaxt bir şeir yazmışdım:"Məni baxtıma tapşırma", yəqin onu deyərdim. 

 -O şeiri bütövlüklə deyə bilərsiniz? 

-Yadıma salan olsa deyərəm!

("Dağın bir üzü görünməz,

Dərdin tüstüsü görünməz"-oğlu şeirin əvvəlini xatırladan kimi qalanını özü deyir:)

"Dağın bir üzü görünməz,

Dərdin tüstüsü görünməz.

Kimsən, a gözəgörünməz?

Haqqın taxtını aşırma!

Yetər bunca sınadığın,

Çək üstümə qanadını.

Ta arzumu inadımın

Ölən vaxtına tapşırma.

Ən zulumlu dərdə tapşır,

Bu yiyəsiz yurda tapşır.

İtə tapşır, qurda tapşır-

Məni baxtıma tapşırma..."

(Şeiri bitirib içini çəkir.)

 -Sumqayıt sizə nə verdi və nəyi əlinizdən aldı?

-Sumqayıt mənə dostlar verdi, Allah hamısının canını sağ eləsin. Uşaqlarım bu şəhərdə doğuldu. Aldıqlarını deyə bilmərəm, bir az çətin sualdı.

-Azərbaycan ədəbiyyatında sayılıb- seçilən imzalardsınız. Amma indiyə kimi heç bir fəxri ad və mükafat almamısınız.Bu tale məsələsidi,yoxsa? 

-Yəqin ki, o dediyiniz mükafatlara, adlara layiq şeir yazmamışam hələ, ona görə. Bu gün sayıb məni axtarırsınızsa bu da mənim bəsimdi. Elə mükafat sayıram bunu. Dostlarımı da mükafat sayıram özümə.

-Həyat nədir, insan niyə dünyaya gəlir? Heç özünüzün özünüzə suallarınız olur? 

-Bu sualınızın cavabı ölümdə gizlənib. Ölməmiş bu sirri faş etmək mümkünsüzdür. Ancaq insan dünyaya gəldisə bütün hallarda əxlaqlı olmalıdır. Özünü tərbiyə etməlidir. Başqalarının yaşayışına yaxşı mənada təsir etmək gücündə deyilsə, o adamlara zərər də verməməlidir. İnsanı digər canlılardan fərqləndirə biləcək əsas keyfiyyət də məncə budur.

-Şəhər rəhbərliyinin ədəbiyyata diqqətindən razısınızmı? 

-Şəhər rəhbəri Şakir Abışovdumu? Mənim dostumdu.

(Qətiyyətlə deyir. Araya xeyli sükut çökür.)

(Düzəliş edirəm:)

-Xeyir, Məmməd müəllim, Zakir Fərəcovdu şəhərin rəhbəri. Şəhərimiz üçün, mədəniyyətimiz üçün xeyli işlər görüb, ədəbiyyata, sözə, sənətə dəyər verir.

(Susur)

-Eləmi, bala?

-Bəli, Məmməd müəllim.

-Nə bilim, ay bala, mən çoxdandı Sumqayıta getmirəm, kənddə oluram...

(Gözləri yol çəkir)

Elədirsə, demək onu rəhbər təyin etməkdə yanılmayıblar. İşlərində uğurlar arzulayıram Zakir müəllimin. Allah köməyi olsun!

-Sizi daha çox nə güldürür və nə ağladır? 

-Üzümü nəvəm İlqar güldürür bircə, hardadı o?

(Gözü İlqarı gəzir.)

 -Bəs sizi nə ağladır, Məmməd müəllim?

-Nə ağladır yox, xanım, kim ağladır soruşsaydınız mən də deyərdim Fatma (xanımını deyir) ağladır.

(İstehzayla gülümsəyir.) 

- Ölüm var olmaqdı, sizcə? 

- Ölümdən nə çox danışdıq (gülümsəyir yenidən).  Elə ölülər var ki, aramızda yaşayır. Yəni yaddaşımızda, könlümüzdə yaşayır. İnsan haçan unuduldusa,

 bu onun ölümüdür.

 -AYB Sumqayıt bölməsinin işindən razısınızmı? 

-Hal- hazırda heç kimdən narazı deyiləm. 

 -75 yaşlı gənc şəhərimizə arzunuz. Şəhərimizin 75 illik yubileyi ərəfəsində istək və təklifləriniz? 

-Sumqayıtı nəzərdə tutursunuz da?

-Bəli. Bu il şəhərimizin 75 illik yubileyidir. Yeri gəlmişkən, üzümüzə gələn bu yaxın aylarda sizin də 75 yaşınız tamam olur. Bəri başdan sizi təbrik edib, uzun, sağlam ömür arzulayıram sizə. 

Həmyaşıdınız sayılan doğma şəhərimizə- Sumqayıtımıza arzularınızı eşitmək istəyərdik.

-Əmin-amanlıq arzulayıram. Evlərimizdən körpə qığıltılarının, körpə gülüşlərinin səsi gəlsin. Ağ yuxular yatıb, aydın sabahlara çıxsın Sumqayıtımız. 

-Ürəyinizdən keçən bir bənd şeir?

-"Dünya, sənin anan ölsün,

 Bic oğlu bic dünyasanmış

Hayıf mənim göz yaşıma,

Sən ki, gülünc dünyasanmış"

(Yenə Ağamalı Sadiq Əfəndidən bu parçanı deyir.)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2024)

"Əslində, biz Qərbin ikili standart nümayiş etdirməsinə artıq vərdiş etmişik. Son hadisələr də bir daha göstərir ki, Qərbdə müəyyən dairələr var ki, Azərbaycan əleyhinə bu və ya digər müstəvilərdə öz siyasətlərini yürütməkdədirlər".

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, bunu Oxu.Az-a müsahibəsində Milli Məclisin deputatı Azər Allahverənov deyib.

Onun sözlərinə görə, bəzi hallarda Qərb təsisatlarının digər ölkələrə qarşı merkantil (maddi, ticari) maraqları olur ki, Azərbaycan həmin maraqların təmin olunmasına maneçilik edir:

- Digər hallarda isə bu maraqlar erməni lobbisinin təzyiqləri altında olur. Xüsusən də həmin ölkələrdə keçiriləcək seçkilərdən əvvəl bu kimi münasibətlərin açıq şəkildə büruzə verdiyinin şahidi oluruq. Bu da bilavasitə erməni diasporunun səsini qazanmaq üçündür ki, onların maraqlarına cavab verə bilən bəyanatlar, şüarlar həyata keçirilir.

- Hətta bu kontekstdə Azərbaycanı həqiqətə uyğun olmayan məsələlərdə də ittiham edirlər...

- Burada isə Qarabağı könüllü tərk edən ermənilərdən istifadə edir, onların Qarabağdan guya məcburi şəkildə çıxarıldığını deyirlər. Halbuki, Azərbaycan separatçı rejimin qalıqlarına son qoymaqla öz ərazisində separatçılığa son qoymuş oldu. Həmin ərazilərdə yaşayan erməniəsilli sakinlər o rejimin əsiri idilər. Faktiki olaraq Azərbaycan onları bu əsarətdən qurtardı. Ümumiyyətlə, Azərbaycan yeganə dövlətlərdən biri hesab oluna bilər ki, son bir neçə onillik ərzində öz ərazisində separatizmə son qoyub, qondarma rejimin fəaliyyətini darmadağın edib. Ona görə də Azərbaycan bu mövzuda özü ilə öyünə bilər. Amma bunu həzm etmək istəməyən dairələr var ki, onlar güclənən və söz sahibi olan Azərbaycanın mövqeyinin daha qətiyyətli olmasını qəbul edə bilmir və buna görə də müxtəlif vasitələrlə dövlətimizə qarşı təhdid və şər dolu kampaniya aparmağa çalışırlar.

- Maraqlıdır ki, erməniəsilli şəxsləri Qarabağdan çıxmağa qondarma rejimin rəhbərləri məcbur ediblər. Amma Qərb dairələrinin səsi ermənilərdən daha çox çıxır. Bu, absurd deyil?

- Azərbaycan həmin ermənilərə vətəndaşlıq alaraq ölkədə qalmalarını təklif etmiş və bunun üçün bütün zəruri şəraiti yaratmışdı. Eyni zamanda, onların təhlükəsizliyinə tam zəmanət verirdi. Hətta Dövlət Miqrasiya Xidməti tərəfindən Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yaşayan erməni sakinlərin cəmiyyətimizə reinteqrasiyasını təmin etmək məqsədilə Reintegration.gov.az portalı istifadəyə verilmişdi ki, ərazilərimiz tərk edən şəxslər sonradan həmin portalda qeydiyyatdan keçərək təhlükəsiz şəkildə geri qayıda bilsinlər. Amma onlar bu imkandan da istifadə etmədilər.

Nəticə etibarilə bu onu göstərdi ki, Ermənistan əhalisi arasında Azərbaycan xalqı ilə birgə yaşamaq istəyi yüksək deyil. İndi Qərb ölkələri həmin faktdan tamamilə başqa bir kontekstdə istifadə edir və Azərbaycanı tamamilə başqa şəkildə qələmə verməyə çalışırlar. Bununla da Azərbaycanın nüfuzuna zərbə vurmaq məqsədi güdürlər. Lakin bütün bu cəhdlər mənasızdır. Çünki Azərbaycanın istinad etdiyi beynəlxalq hüquq var. Azərbaycanın riayət etdiyi ümumbəşəri və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən qəbul olunan normalar var.

- O zaman deyə bilərikmi ki, Qərbin bu tipli cəhdləri hər zaman fiaskoya məhkum olacaq?

- Təbii ki, bu ikili standartların heç bir mənası olmayacaq. Çünki 30 ildən çox müddətdə etnik təmizləməyə məruz qalan Azərbaycan olduğu halda, ittiham olunan tərəf də Azərbaycandır. Birincisi, Qərbi Azərbaycan ərazisindən yüzminlərlə soydaşımız məcburi şəkildə çıxarılıb, işgəncələrə, qətllərə və amansız davranışa məruz qalıb, həmçinin işğal dönəmində Qarabağ ərazisindən qaçqın düşən vətəndaşlarımız eyni aqibəti yaşayıblar. Bütün bu hadisələr məhz azərbaycanlı olduğumuz üçün başımıza gətirilmişdi. Bu gün də bu hüquqlarımız pozulmağa davam edir, soydaşlarımızın Qərbi Azərbaycan torpaqlarına qayıdışı təmin olunmur, Ermənistan, Azərbaycandan fərqli olaraq, etnik mənsubiyyəti olan şəxslərin geri qayıdışına təhlükəsizlik zəmanəti vermir. Bu gün Azərbaycana qarşı mina terroru hələ də davam edir. İşğala məruz qalan ərazilərdə zaman-zaman minaların partlaması nəticəsində mülki şəxslərin bu və ya digər formada yaralanması və ölməsi barədə biz xəbərlər alırıq. Hətta mina xəritələri də dəqiqliklə bizə təqdim edilmir.

- Bəs nə üçün həmin Qərb olmayan bir hadisəyə görə bu gün Azərbaycanı ittiham etməyə cəhd edir, lakin bir milyondan çox işgəncələrə məruz qalan, hüquqları kütləvi şəkildə pozulan soydaşlarımız üçün səsini çıxarmır?

- Çünki Azərbaycana qarşı sərgilənən düşmənçilik qəsdən davam edir. Baxmayaraq ki, masada müzakirə olunan sülh müqaviləsi var, iki dövlət arasında 13 kilometrlik dövlət sərhədinin müəyyən olunması və onunla bağlı delimitasiya və demarkasiya işlərinin yerinə yetirilməsi müzakirə edilib. Bütün bunlara baxmayaraq, yenə də Ermənistan hökuməti, onun rəsmiləri müxtəlif tribunalardan Azərbaycana qarşı irqçi şüarlar səsləndirirlər. Bu yaxınlarda Ermənistan parlamentinin sədri Alen Simonyan azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycan torpaqlarına qayıdışı ilə bağlı şərh bildirərkən tam irqçi bir cavab vermişdi. Lakin bu kimi məsələlər nədənsə özünü demokratiyanın carçısı sayan mərkəzlər tərəfindən şərh olunmur, amma olmayan bir hadisədə Azərbaycanı ittiham edirlər. Bütün bunlar Qərbin riyakarlığını və Azərbaycana qarşı həmişə qərəzli mövqedə olduğunu göstərir.

- Bu ikili standartların və qərəzli yanaşmanın Azərbaycana hansısa təsirləri var və ya ola bilər?

- Əksinə, Azərbaycan bütün bu xüsusları bir kənara qoyaraq inkişaf etməkdə davam edir. Azərbaycan yenə də Cənubi Qafqazın flaqman dövlətidir. Azərbaycan yenə də Cənubi Qafqazda reallaşan bir çox transmilli beynəlxalq layihələrin təşəbbüskarıdır. Azərbaycansız bu layihələr mümkünsüzdür. Bu gün dünyanın nəhəng dövlətləri Azərbaycan üzərindən keçən bir çox logistika və enerji layihələrini reallaşdırır, yaşıl enerji məsələləri ilə bağlı yeni strateji xətləri müəyyən edir. Həmçinin, Azərbaycan Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu əlaqələndirən böyük layihələrin reallaşmasında bilavasitə iştirak edir və Azərbaycanın zəmanəti sayəsində həmin layihələr uğurla icra olunmaqdadır.

Azərbaycanın Avropaya ixrac edilən qazı hesabına bu gün Avropanın 10 dövləti enerji təhlükəsindən sığortalanıb. Yəni Azərbaycan, bütün çətinliklərə baxmayaraq, bu və ya digər formada, həm də həmin dövlətlərin enerji təhlükəsizliyinə zəmanət verən bir dövlət qismində beynəlxalq münasibətlər sistemində iştirak edən bir dövlətə çevrilib. Təbii ki, bu kimi məsələlərdən narahat olan həmin anti- Azərbaycan qüvvələr müxtəlif üsullar vasitəsilə, Ermənistan kimi ölkələri alət etməklə Azərbaycanın günü-gündən artan imicini və güclənən mövqeyini qəbul edə bilmirlər. Ona görə də hər vəchlə bu prosesin qarşısını almaq istəyirlər.

- Türk dünyasının institusional inkişafı, Azərbaycanın isə burada aparıcı ölkə qismində iştirak etməsi Qərbi bu istiqamətdə də narahat edən məsələlərdən sayıla bilərmi?

- Bu gün böyük türk dünyasının müxtəlif sahələr üzrə əlaqələrinin gücləndirilməsi, ortaq bir ideologiya ətrafında 300 milyondan çox əhalini özündə birləşdirən yeni siyasi mərkəzin güclənməsi həm də Azərbaycanın iştirakı ilə baş verir ki, Qərbin bir çox türkofob əhvali-ruhiyyəsində olan siyasi dairələri və güc mərkəzləri bu prosesin qarşısını almağa cəhd edirlər. Lakin bütün bunların da hamısı əbəsdir. Çünki artıq dünyanın mütərəqqi qüvvələri, xüsusilə də dünyada gedən yeni geosiyasi prosesləri praqmatik dəyərləndirən güclər Azərbaycanın bu artan rolu və imkanlarından öz maraqları naminə istifadə etmək istəyirlər.

Mərahim Nəsib

Ədalət, Hüquq, Demokratiya (ƏHD) Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev partiyanın mətbuat xidmətinin suallarını cavablandırıb. Müsahibəni təqdim edirik:

- Qüdrət bəy, ABŞ Ermənistanla təcili sülh sazişi imzalamağımız üçün niyə bizə bu qədər təzyiq edir?

- 5 noyabrda ABŞ-də prezident seçkiləridir və həmin ölkədə güclü erməni diasporası var. Onların dəstəyini almaq üçün belə canfəşanlıq edirlər. Həm də bir xristian həmrəyliyi faktoru var. Tələsmələrinin başqa səbəbləri də mövcuddur. Görürlər ki, Qarabağdan getmiş ermənilər Ermənistanda və başqa ölkələrdə məskunlaşır və zaman keçdikcə onları geri qaytarmaq çətinləşəcək. ABŞ, erməniləri beynəlxalq güclərin təminatı altında Qarabağa qaytarmaq, Azərbaycana daimi təzyiq etmək imkanları əldə etməyə çalışır. Həm də düşünürlər ki, yaxın gələcəkdə regionda geosiyasi vəziyyətin dəyişməsi ilə İran Zəngəzur dəhlizinin açılmasına ya mane olmaz, yaxud mane ola bilməz. Onlar isə türk dünyasının quru yollarla bir-birinə bağlanmasına, Avrasiya məkanında türk dövlətlərinin yeni güc mərkəzinin formalaşmasına qarşıdırlar. Məhz bu səbəbdən həm də İranın bütövlüyünü qorumaq, orada qərbyönümlü bir monarxiya yaratmaq üçün ciddi səy göstərirlər. ABŞ çalışır və Türkiyəyə ciddi təzyiq göstərir ki, Ermənistanla sərhədləri açsın. Türkiyə isə dəfələrlə bəyan edib ki, Azərbaycanla münasibətləri tənzimləməyənə qədər Ermənistanla sərhədləri açmayacaq. Onlar Ermənistanın iqtisadiyyatının güclənməsi və iqtidarın xalqdan geniş dəstək alması üçün bunun vacibliyini başa düşürlər. Ona görə də bizə təzyiq edirlər ki, Ermənistanın şərtləri ilə sülh sazişi imzalayaq, bunun ardınca Ermənistanla kommunikasiya xətləri açılsın.

- Azərbaycan gərginliyi azaltmaq üçün sülh sazişini çərçivə sənədi formasında paraflaya bilərmi?

- Azərbaycan bunu etsə belə təzyiqlər azalmayacaq, bəlkə də artacaq. Görəcəklər ki, təzyiq etməklə istədiklərinə nail olurlar və bunun ardınca birtərəfli qaydada, Qərbi Azərbaycandan olan qaçqınların qayıdışı, Zəngəzur dəhlizi məsələsi kənara qoyulmaqla, beynəlxalq təminat altında ermənilərin Qarabağa qaytarılmasını tələb edəcəklər. Hesab edirəm ki, biz nəinki öz haqlı tələblərimizdən geri çəkilməməli, əksinə tələb etməliyik ki, Ermənistan 30 illik işğala və xalqımıza münasibətdə etdiyi vəhşiliklərə, Xocalı soyqırımına görə Azərbaycandan rəsmi üzr istəsin və təzminat ödəyəcəyini bəyan etsin. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti son vaxtlar bu barədə bir neçə dəfə çıxış edib. Ermənistan və tərəfdarları sülh istəyirsə, Ermənistan Konstitusiyasını dəyişməli, 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli Bəyanata uyğun olaraq Naxçıvana maneəsiz gediş-gəlişə imkan yaratmalı və tezliklə anklavların azad edilməsi məsələsinin müzakirəsinə başlamalıdır.

- Sülh sazişi, dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıması sülhə təminatdırmı?

- Əlbəttə ki, yox. Rusiya - Ukrayna savaşı gözümüz önündə baş verir. Sülhə təminat milli birlik, güclü iqtisadiyyat, güclü ordu, güclü müttəfiqlər, qonşularla dostluq siyasəti yürütmək qabiliyyətidir. Dostluq siyasəti qonşularla münasibətdə qarşılıqlı mənafelərin nəzərə alınmasıdır. Amma bu ölkənin milli maraqlarından imtinası hesabına olmamalıdır.

Gənc vaxtı eşitdiyi "heç azərbaycanlıların fizika ilə məşğul olduğunu görməmişdim" cümləsi karyera yolunda ən böyük silahı olub. Məhz bu cümlədən aldığı güclə millətlər içində özünü sübut edib, hətta yaşadığı ölkədə fizika sahəsində ilk azərbaycanlı professor adını alıb.

"Kaspi" qəzetinin Kanadada professor adını alan ilk azərbaycanlı Arzu Sərdarlı ilə müsahibəsini təqdim edirik.

Goranboy rayonunda anadan olub və orta təhsilini də burada alıb. Ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) fizika fakültəsində davam etdirib. Bir müddət Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunda işlədikdən sonra 1993-cü ildə Ukraynaya köçüb. Ukrayna Elmlər Akademiyasının Yarımkeçiricilər Fizikası İnstitutunda fəaliyyət göstərib, burada gənc alimlər üçün prezident təqaüdünə layiq görülüb. 1999-cu ildən Kanadada yaşamağa başlayıb. Kanadanın Alberta Universitetində riyaziyyat və fizikanı tədris edib. 2007-ci ildən müəllimlik fəaliyyətini Kanada Birinci Millətlər Universitetində (Firts Nations Univercity of Canada) davam etdirir. O, həmçinin, 2016-cı ildə Kanadada Tam Professor (Full Professor) akademik rütbəsini alaraq ilkə imza atır. Həmsöhbətimiz müxtəlif elmi nailiyyətlər və mükafatlar sahibdir.

Gen, məktəb və mühit...

- Arzu bəy, Ukraynada və Kanadada riyazi biliklərinizlə seçilmisiniz. Elmə olan maraq və riyazi istedad sizcə, haradan qaynaqlanıb?

- Nəslimizdə məşhur riyaziyyatçı, fiziklər olub. Məsələn, Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinin yaradıcılarından biri və ilk dekanı Mədət Sərdarlı bizim nəsildəndir. Valideynlərimin ali təhsili olmayıb, amma bizi təhsilə yönəldiblər. Peşəmlə bağlı uğurlarımda müəllimlərimin fəaliyyəti danılmazdır. Gen, məktəb və mühit məni fizik və riyaziyyatçı kimi yetişdirib. Ən əsası, sevdiyim sahə olduğu üçün uğur qazanmışam. Məsələn, yadımdadır ki, valideynlərim həkim olmağımı istəyirdilər. Amma onlar gördülər ki, bu sahəni sevmirəm, mənə mane olmadılar. Uşaqlıqdan marağım hansı sahəyə olubsa, o istiqamətdə də üzərimdə çalışmışam.

- İllərdir vətəndən kənarda yaşasanız da azərbaycançılıq məfkurəsinə bağlı olduğunuzu, övladlarınızı da bu ruhda böyütdüyünüzü bildirirsiniz. Onları böyüdərkən nələrə diqqət edirdiniz?

- Burada ancaq öz xidmətim olmayıb. Həyat yoldaşım və yaşadığımız mühit də buna imkan yaradıb. Kanada mühacirlər ölkəsidir və dövlətin siyasəti yeni gələnləri assimilyasiya etməyə yönəlməyib. Nəzərə alın ki, uşaq vaxtının çox hissəsini məktəbdə, bağçada keçirir. Övladlarım öz məktəblərində Azərbaycanla bağlı təqdimatlar hazırlayırdılar. Biz də valideynləri olaraq ölkəmizlə bağlı danışır, onları azərbaycanlı kimi böyütməyə çalışırdıq. Amma bunu qadağalar və ya məcburiyyətlə deyil, sevgi ilə edirdik. Sonradan uşaqlarımın da özlərini azərbaycanlı kimi hiss etdiklərini gördüm. Məsələn, ölkəmizə səfər edərkən oradan nə gətirim deyəndə, qızım kəlağayı, oğlum isə işlədiyi məktəbdə tədbirdə geyinmək üçün milli geyim istəmişdi.

"İnsanlar sosial mediaya inanırsa, elm adamları bunu öyrənməlidirlər"

- Aktiv sosial şəbəkə istifadəçisi deyilsiniz. Sizcə, sosial şəbəkələr inkişafa mane olur, yoxsa əksinə?

- Bu suala birmənalı cavab vermək mümkün deyil. Sosial şəbəkələri pisləyənlər də var, tərifləyənlər də. Mənə elə gəlir ki, həqiqət haradasa, ortadadır. Sosial şəbəkələr yenilikdir. Tarixən hər bir yeniliyə qarşı həmişə hərəkət olub, qarşısını da almaq mümkün olmayıb. Sosial mediadan həm mənfi, həm də müsbət şəkildə istifadə etmək mümkündür. Mən müsbət tərəfləri daha çoxdur deyərdim. Amma sosial şəbəkələrdə hazırda bir məqam məni narahat edir. Məsələn, ömrünün 45 ilini fizikaya sərf etmiş bir müəllim və tədqiqatçı olaraq, Nyutonun fizika qanunlarını izah etmək üçün təxminən, dörd ay mühazirə oxuyuram ki, tələbələr anlasın. Amma təhsili, savadı məlum olmayan bir sosial şəbəkə istifadəçisi öz səhifəsində yazır ki, Nyutonun bütün qanunları yalandır, qravitasiya yoxdur, yer planeti yuvarlaq deyil, müstəvidir və s. Təəssüfləndirici məqam odur ki, əksəriyyət ona inanır. Ola bilər ki, professorun danışığı insanlara yorucu gəlir, sosial şəbəkədə bunu yazan onları daha yaxşı maraqlandıra bilir. Təbii ki, bunun qarşısını qadağa ilə almaq olmaz. Düşünürəm ki, Nyutonun qanunlarını daha cəlbedici şəkildə izah etməliyəm. İndi biz iş yoldaşlarımızla elmi sosial şəbəkədə təbliğ etməklə bağlı insanları maraqlandıran layihə üzərində işləməyi planlayırıq. İnsanlar sosial mediaya inanırsa, elm adamları da bu platformadan istifadə etməyi öyrənməlidirlər.

"Gənc nəsil bir çox parametrlərinə görə bizdən daha üstündür"

- Adətən, yaşlı nəsil müasir gənclikdən tez-tez şikayətlənir. Uzun illər tələbələrlə işləyən müəllim kimi gəncliyi necə qiymətləndirirsiniz?

- İnkişaf dialektikası inkarı inkarın üzərində qurulur. Bizim nəsil də özümüzdən əvvəlki nəsli müəyyən mənada inkar etmişik. Bu, elmdə də belədir. Məsələn, Eynşteyn fizikası Nyuton fizikasının fundamentallığını müəyyən mənada inkar edib. Amma hesab edirəm ki, gənc nəsil bir çox parametrlərinə görə bizdən daha üstündür. Gəlin, etiraf edək ki, məndən əvvəlki və qismən də mənim mənsub olduğum nəsil Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa edə bilmədik. Buna məhz indiki gənc nəsil nail oldu. Mənə elə gəlir ki, düzgün istiqamət seçilsə, bu qələbə ruhu indiki gənc nəslin başqa sahələrdə də uğur qazanmasının zəmini ola bilər. Mən gənclərlə işləyirəm və bunu müşahidə edirəm. Əksər sahələrdə bizim nəsildən irəlidə gedirlər, daha çox iş görürlər. Gənclərlə bağlı ümidlərim böyükdür. Təbii ki, təkcə yaşlı nəsil gəncləri inkar etmir, gənclər də bizim nəsildə bəzi şeyləri mənfi hesab edirlər. Məsələn, məndən yuxarı nəsillər mobil telefondan istifadə etməyin əleyhinə idilər. Amma bu, yenilik idi. Bəlkə bizdən sonrakı nəsil elə bir şey icad edəcək ki, telefona mənfi baxacaqlar. Bu, təbii prosesdir. Mənim gənclərlə bağlı, xüsusilə də Kanadada tanıdığım azərbaycanlı gənclərlə bağlı fikirlərim müsbətdir və əksəriyyəti ilə fəxr edirəm. Həmyerlilərimiz heç bir ölkə nümayəndəsindən geri qalmırlar, əksinə, irəli gedirlər. Elə bir azərbaycanlı gənc tanımıram ki, buraya gəlsin və özünə yer edə bilməsin. Təbii ki, problemlərlə də üzləşirlər, amma öhdəsindən gəlirlər, mübarizə aparırlar.

"Azərbaycanlı gənclər çox aktiv, savadlı, zəhmətkeşdirlər"

- Kanadada professor adı verilərkən "sən bu adı alan ilk azərbaycanlısan" fikrini eşidəndə çox qürurlandım deyirsiniz. İlk olmaq necə hissdir?

- 1987-88-ci ildə Moskvada Bərk Cisimlər Fizikası İnstitutunda təcrübə keçirdim. Ezamiyyət vərəqəsini kadrlar şöbəsinə aparanda mənə dedilər ki, sən Azərbaycandan gəlmisən? Dedim "bəli, azərbaycanlıyam". İndiyə kimi unutmadığım ifadə ilə mənə dedi ki, "heç azərbaycanlıların fizika ilə məşğul olmasını görməmişəm". Bu söz mənə pis təsir etdi. Ondan sonra işimlə bağlı hara gedirdimsə, hansı uğurum olurdusa, mütləq azərbaycanlı olduğumu vurğulayırdım. Kanadada professor olmaq mənim üçün xüsusi bir məna kəsb etmir. Amma Kanadada ilk azərbaycanlı professor olmaq, məhz azərbaycanlı sözünün qeyd edilməsi mənim üçün daha əhəmiyyətlidir. Burada çox adam özünə professor deyir, amma professor olmaq üçün üç səviyyəni keçməlisən və bu, çox ağır prosesdir. Bu ad mənə veriləndə sənədi təsdiq edən dedi ki, biz araşdırdıq, sən Kanadada ilk azərbaycanlı "full professor" adını almış insansan. Azərbaycanlı adımın hallanması mənə çox xoş təsir etdi. Məni ən çox xoşbəxt edən məqam isə odur ki, xaricdə qazandığım bütün nailiyyətlərin arxasında Azərbaycanda aldığım təhsil dayanır. Azərbaycan çox unikal bir coğrafiyada, Qərblə Şərqin qovşağında yerləşir. Mən bilərəkdən "sərhəd" sözünü işlətmirəm. Məhz qovşağında. Bu coğrafi mövqeyimiz bizə imkan verir ki, həm Qərbdən, həm də Şərqdən ən yaxşı olanı götürək.

- Bəzi tələbələr tək Azərbaycan təhsili ilə xaricdə uğur qazanmağın mümkün olmayacağını, yaxşı təhsilin yaxşı puldan keçdiyini düşünürlər.

- Bu düşüncəni düzgün hesab etmirəm. Kanadaya xaricdən çox tələbə gəlir. Məsələn, burada bir azərbaycanlı ailə tanıyıram, əvvəlcə qadın oxudu, kişi işlədi, sonra kişi oxudu, qadın işlədi. Bakalavr təhsilini Azərbaycanda almışdılar. Zərdab rayonundan bir tələbəm var idi, ona evdən bir qəpik də kömək olunmurdu. O, burada fəlsəfə doktoru oldu. Ümumiyyətlə, mənim burada tanıdığım bütün azərbaycanlı gənclər çox aktiv, savadlı, zəhmətkeşdirlər.

"Ən yaxşı təbliğat şəxsi nümunəndə göstərməkdir"

- Vətəndən kənarda yaşayan hər bir soydaşımız Azərbaycanın könüllü elçisidir deyirsiniz. Sizcə, soydaşlarımız Azərbaycanı xaricdə necə təmsil etməlidir?

- Ən yaxşı təbliğat şəxsi nümunəndə göstərməkdir. Məsələn, iki saat Azərbaycanın elmindən, təhsilindən danışa bilərik, amma bir azərbaycanlının uğurları ən yaxşı təbliğatdır. Yəni danışmaq deyil, göstərmək əsasdır. Mən müşahidə edirəm, bəzi xalqlar burada 10 illərlə yaşasalar da, nə dil öyrənirlər, nə cəmiyyətə qarışırlar. Bizim gənclər belə deyillər. Millət vəkilləri ilə görüşür, milli bayramlarımızı təşkil edirlər. Bu gün mən bizim gənclərdən öyrənirəm. Onların təcrübəsi, ideyaları, ölkəni tanıtmaq üçün gördüyü işləri müşahidə etmək və öyrənmək mənim üçün də faydalıdır.

- Sizcə, xaricdə uğur qazanmaq ancaq təhsillə olur?

- Mən düşünmürəm ki, hər kəs mütləq şəkildə ali təhsil almalıdır. İnsan nə işlə məşğul olur olsun, peşəkar olmaq üçün çalışmalıdır. Kanadada şəxsən tanıdığım peşəkar bağban var. Hesab edirəm ki, o, öz sahəsində məndən daha çox irəli gedib. Kanadanın sərt şəraitində tropik meyvələri yetişdirir və işinin peşəkarıdır. Eləcə də digər peşə sahibləri. Mənim üçün ən vacibi peşəkarlıqdır. İndi elə bir dövrdür ki, ali təhsilə bir növ informasiya kimi baxıram. Əvvəl hamı çalışırdı ki, informasiya toplasın. İndi informasiya o qədərdir ki, sənə lazım olanı seçməlisən. Lazım olanı da seçmək üçün müəyyən bir baza lazımdır. Mənə elə gəlir ki, ali təhsil həmin bazanı bizə verir ki, istədiyimiz informasiyanı araşdıra bilək. Yəni hər hansı peşə ilə məşğul olanda istədiyi yaşda təhsil ala bilər.

- Kifayət qədər nailiyyətləri olan alimsiniz, amma valideyn üçün ən önəmli nailiyyət övladdır deyirsiniz. Hazırda bəzi gənclər karyeranın ailədən önəmli olduğunu düşünür, hətta son zamanlar ailə qurmaq istəyənlərin sayı azalır. Buna münasibətiniz necədir?

- Mənim ailə institutuna münasibətim dini əqidəmlə şərtlənir. Ailə qurmaq, dünyaya övlad gətirmək insan üçün borcdur. Karyeranın ailəyə mane olduğu fikri ilə razı deyiləm. Mən ailə qurduqdan sonra və hər övladım dünyaya gəldikcə karyeramda bir az da qabağa getmişəm. Çünki ailəm, övladlarım fəaliyyətimi daha da stimullaşdırıb və mənə motivasiya verib. Ola bilər ki, bu, kimdəsə fərqlidir. O ailə ki, sənin fəaliyyətini dəstəkləmir, karyerana mane olur, deməli, seçimində səhvə yol vermisən. Yaxud kimisi də ancaq öz işinə bağlanır, ailəsini unudur. Bu zaman da deməli, işində səhv var. Hər şeydə qızıl orta var və ona əməl etməlisən. Qızıl ortanı saxlamaq həm karyera üçün sərfəlidir, həm də ailə üçün. Digər problem odur ki, bizdə çox vaxt ailə quranda, kənar təzyiqlər çox olur. Məsələn, iki gəncdir, bir-birini tanımırlar, görmürlər, ailə təzyiq göstərir və bunlar evlənirlər. Sonra ayrılırlar, səbəbləri də karyera olur. Əslində bu, bəhanədir. Səbəb odur ki, bu adamlar bir-birinə uyğun deyil. Mənə elə gəlir ki, ailəli şəxslərin karyera inkişafında cəmiyyət də öz müsbət rolunu oynamalıdır. Məsələn, mənim iki aspirantım gənc ana idi. Çox vaxt mən onlarla layihə görüşlərini Zoom vasitəsi ilə təşkil edirdim, özü də axşam saat 8-dən, yəni onların körpələri yuxuya getdikdən sonra. Yəni, mən onları seçim qarşısında qoymadım: ya diplom, ya ailə. Nəticədə hər ikisinə nail oldular.

- Azərbaycanla bağlı hansı layihələrdə iştirak edir, əməkdaşlıq edirsiniz?

- Mən Kanadaya köçdükdən sonra Radiasiya Problemləri İnstitutu ilə əməkdaşlığımı davam etdirmişəm. Bir necə məqalələrimiz də çıxıb. Bir filosofun sözü var: "Qlobal düşün, lokal yaşa". İnternet dünyanı o qədər əlçatan edib ki, biz onlayn şəkildə olduğumuz yerdən istənilən layihəyə qoşulub, əməkdaşlıq edə bilirik. Bu yaxınlarda İspaniyada elmi konfransda seksiyalardan birinin rəhbəri idim. Demək olar ki, bütün qitələrdən alimlər iştirak edirdilər. Bundan əlavə, xaricdə yaşayan elm adamlarının forumu keçiriləcək, qeydiyyatdan keçmişəm və ölkəmi təmsil edəcəyəm. İndi elə bir dövrdür ki, ən güclü ölkə belə, elmi təkbaşına irəli apara bilməz. Biz də bu proseslərdə iştirak etməli, Azərbaycanın potensialı və töhfəsini göstərməliyik. Qlobal düşünüb, lokal yaşamalıyıq. Azərbaycanlı alimlərin beynəlxalq miqyasda arenaya çıxması vacibdir. Çünki elə gənclərimiz var ki, böyük nailiyyətlər əldə edirlər və Azərbaycanın potensialı əksər ölkələrdən yüksəkdir.

COP29 Təşkilat Komitəsinin üzvü Pərvanə Vəliyeva: “İlk növbədə G7 ölkələri, müəyyən dərəcədə isə G20 ölkələri məsuliyyəti dərk etməli, müvafiq qərarlar qəbul etməli, konsensusa gəlməlidirlər”

COP29 Təşkilat Komitəsinin üzvü, Milli Məclisin deputatı Pərvanə Vəliyeva COP29-dan gözləntilər, iqlim dəyişmələrinin qarşısının alınmasında Azərbaycanın liderliyi və digər məsələlərlə bağlı AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb. Pərvanə Vəliyevanın müsahibəsini təqdim edirik.

-Pərvanə xanım, məlumdur ki, bu il noyabrın 11-dən 22-dək Bakıda dünyanın ən mötəbər tədbirlərindən biri - Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyası (COP29) keçiriləcək. COP29-dan əsas gözləntilər nədir?

-COP29-dan əsas gözlənti inkişaf etmiş ölkələr tərəfindən inkişaf etməkdə olan ölkələrə ödəniləcək iqlim fəaliyyəti üzrə yeni maliyyə məbləğinin müəyyənləşdirilməsidir. Bundan öncəki iqlim maliyyəsinin məbləği kimi 2020-ci ilədək 100 milyard ABŞ dolları müəyyənləşdirilsə də, hesabatlara əsasən buna yalnız 2022-ci ildə nail olunub.

Bakı COP-unda dövlətlərin qarşısında duran əsas məqsəd yeni məbləği müəyyən etmək olacaq. Hazırda mövcud olan 100 milyard maliyyə hədəfi qlobal istiləşmənin 1,5 dərəcə selsi hədəfinə nail olunması, iqlim dəyişmələrinin ən çox təsir etdiyi ölkələrin problemlərinin həlli üçün kifayət deyil.

-O zaman başqa addımlara da ehtiyac var...

-Bəli, bu hədəfin ciddi şəkildə artırılmasına, ən azı 500 milyard, hətta 1 trilyon dollar həcmində müəyyən edilməsinə ehtiyac var. Dünya ictimaiyyəti inkişaf etmiş ölkələrdən bunu gözləyir. Bu sahədə ciddi işlər görülməlidir.

Bu məsələdə ilk növbədə G7 ölkələri, müəyyən dərəcədə isə G20 ölkələri məsuliyyəti dərk etməli, müvafiq qərarlar qəbul etməli, konsensusa gəlməlidirlər.

-COP29 Sədri kimi Azərbaycanın səyləri barədə nə deyə bilərsiniz?

-Azərbaycanın COP29 Sədrliyi inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında yeni iqlim maliyyəsi hədəfinin razılaşdırılması və konsensus əsasında nəticənin əldə edilməsi istiqamətində mühüm səylər göstərir. Bu xüsusda, COP29 Sədrliyimiz tərəfindən inkişaf etmiş ölkələrə və beynəlxalq maliyyə qurumlarına çağırışlar edilir, davamlı iş aparılır. Eyni zamanda dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar və digər maraqlı tərəflərlə mütəmadi əsasda və konstruktiv şəkildə görüşlər keçirilir.

Buna misal olaraq, 2024-cü il iyulun 25-28-də COP29-un gündəliyində dayanan əsas məsələlərin müzakirəsi məqsədilə Azərbaycanda təşkil olunmuş nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri səviyyəsində qeyri-formal məsləhətləşmələri qeyd etmək olar.

-Azərbaycan COP29 Sədri olaraq beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən təqdir olunurmu və COP29 lazımi səviyyədə beynəlxalq dəstək alırmı?

-COP29 Sədrliyimiz iqlim dəyişmələrinin mənfi təsirlərindən ən çox əziyyət çəkən ölkələr, inkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətlərinin problemlərinə də xüsusi diqqət yetirir, onlara göstərilən dəstək beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən təqdir edilir.

Bu yaxınlarda – sentyabrın 22-23-də Nyu-York şəhərində keçirilmiş Gələcəyin Sammitinin əsas nəticəsi olaraq Gələcəyin Paktı qəbul olunub. Növbəti illər üçün ölkələrin əsas fəaliyyət istiqamətlərini müəyyən edən və konsensusla qəbul olunmuş bu sənəddə COP29-a dair ayrıca bənd qeyd olunub.

Eyni zamanda, həm Gələcəyin Sammiti, həm də BMT Baş Assambleyasının 79-cu sessiyası çərçivəsində bir sıra dövlət və hökumət başçıları və nazirlər çıxışlarında COP29-a da istinad edib.

BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş COP29-un yaxınlaşdığını qeyd edərək bildirib ki, tədbirin nəticəsi yeni iqlim maliyyəsi hədəfi olmalıdır.

Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan iqlim dəyişmələri kontekstində inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün ən vacib amillərin maliyyə, texnologiyaların paylaşılması və imkanların gücləndirilməsi olduğunu bildirib. O, Bakıda keçiriləcək COP29-un bu məsələlərin həllinə töhfə verəcəyinə inandığını vurğulayıb.

Sessiya çərçivəsində inkişaf etməkdə olan ölkələr Bakı COP-u zamanı 100 milyard dollarlıq iqlim maliyyəsi məbləğinin artırılmasına dair çağırışlar edib.

Eyni zamanda, Maldiv adaları, Marşal adaları, Vanuatu, Birləşmiş Krallıq, Belçika, Monako, Keniya, Fici və digər dövlətlər çıxışlarında COP29-a istinad edib.

Bütün bunlar Bakıda keçiriləcək COP29-un tarixi bir tədbir kimi vacibliyini və hazırda dünyanı narahat edən ən böyük problemlərdən biri olan iqlim dəyişmələrinin qarşısının alınması məsələsində Azərbaycanın liderliyini nümayiş etdirir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqlim dəyişmələrində bir-birini ittiham etmək, günahlandırmaq əvəzinə öz imkanları daxilində iqlim problemlərinin həllinə töhfə verməli olduğunu vurğulayıb. Ölkəmiz Bakıda tarixi razılaşmanın – “Bakı Sazişi”nin əldə olunması istiqamətində iş aparsa da, real irəliləyişə nail olmaq üçün bütün tərəflərin birgə səyləri və konstruktiv iştirakı lazımdır. Bu məsələdə bütün tərəflər kollektiv məsuliyyət daşıyır.

-Ümid etmək olarmı ki, Bakıda dünya dövlətləri ən böyük problemlərdən biri olan iqlim dəyişmələri məsələsində Azərbaycanın liderliyi ilə konsensus əldə edəcəklər?

-Beynəlxalq ictimaiyyət yeni iqlim maliyyəsi məbləğinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı iddialı hədəflər gözləyir. Əgər Bakıda konsensus əldə olunmasa, o zaman bu, iqlim danışıqlarının gələcəyinə mənfi təsir göstərəcək.

Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, ölkəmiz COP29 zamanı inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında körpü yaratmaq, konsensusa nail olmaq və COP29-un uğur hekayəsinə çevrilməsi üçün səylərini əsirgəməyəcək.