Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Rusiyanın dərinliklərində yerləşən neft emalı zavodlarına (NEZ) endirdiyi ardıcıl və dağıdıcı pilotsuz uçuş aparatı (PUA) zərbələri Rusiya daxilində yanacaq infrastrukturunu iflic edib. Ölkədə benzin və dizel qıtlığı artıq kritik həddi keçərək genişmiqyaslı sosial-iqtisadi böhrana və xalqda kütləvi narazılığa çevrilməkdədir.

Vəziyyətin ciddiliyini Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də etiraf etmək məcburiyyətində qalıb. Hökumətin yanacaq bazarına həsr olunmuş son iclasında çıxış edən Putin, Rusiyanın artıq daxili bazarı qorumaq üçün strateji yanacaq rezervlərindən istifadə etməyə başladığını bəyan edib. O, ölkənin ən böyük neft emalı zavodlarının maksimum güclə işlədiyini iddia etsə də, rəsmi rəqəmlər və regionlardan gələn xəbərlər fəlakətin miqyasını gizlətməyin qeyri-mümkün olduğunu göstərir.

Mediaxeberleri.Az xarici mediaya və yerli mənbələrə istinadən Rusiyanı bürüyən yanacaq böhranının təfərrüatlarını təqdim edir:

Krım və Moskvada panika, Sibirdə fövqəladə vəziyyət

Ukrayna PUA-larının son zərbələrindən sonra Rusiyada 13 neft emalı zavodunun fəaliyyəti tamamilə və ya qismən dayandırılıb. Bu isə ölkədəki ümumi neft emalının 40%-nin, benzin istehsalının 41%-nin və dizel yanacağının 44%-nin sıradan çıxması deməkdir. Nəticədə Rusiya regionları bir-birinin ardınca "qara günlərini" yaşayır.

Böhran artıq paytaxt Moskvaya da çatıb. Rusiyanın neft nəhəngi "Lukoyl" paytaxtdakı yanacaqdoldurma məntəqələrinin (YDM) demək olar ki, hamısını müvəqqəti bağlayıb. İşğal altındakı Krımda isə benzin 100% bahalaşıb və Sevastopolda yanacaq satışı QR-kodlarla həyata keçirilir. "The Washington Post" qəzetinə danışan moskvalı işbaz Krımda panikanın başladığını, insanların yarımadanı piyada və ya velosipedlə tərk etməyə çalışdığını bildirir.

Sibirdə rekord qiymətlər və məhdudiyyətlər hökm sürür. İrkutsk vilayətində yanacaq qıtlığı səbəbindən "Yüksək hazırlıq" (fövqəladə vəziyyət öncəsi) rejimi elan edilib. Burada benzinin litri fantastik qiymətə - 121 rubla (təxminən 2.40 AZN) yüksəlib. YDM-lər sıravi vətəndaşlara yanacaq satmağı dayandırır, yalnız hüquqi şəxslərə xidmət göstərir. Zabaykalye diyarında da analoji rejim tətbiq olunub, yanacaq növbələri kilometrlərlə uzanır.

İrkutsk şəhərinin meri Ruslan Bolotov növbələrdə günlərlə gözləyən sürücülərin "əziyyətini azaltmaq üçün" YDM-lərin yaxınlığında bio-tualetlərin quraşdırılacağını vəd edib. O, həmçinin idarə rəhbərlərini yanacaq qıtlığına görə işçiləri kütləvi şəkildə evdən (məsafədən) iş rejiminə keçirməyə çağırıb.

Təcili yardımlar gəlmir, zibillər daşınmır, sosial sahə çökür

Böhran fonunda regional hakimiyyət orqanları yanacaq paylanmasında ciddi limitlər və prioritetlər siyahısı tətbiq edir. Birinci növbədə yanacaq Təcili Tibbi Yardım, Yanğınsöndürmə və Fövqəladə Hallar Nazirliyinin (FHN) maşınlarına verilir. Lakin reallıqda yanacaq ümumiyyətlə olmadığı üçün bu siyahılar da işə yaramır.

Zabaykalyenin cənub-şərqində yaşayan Viktoriya adlı sakinin dedikləri mənzərəni tam çılpaqlığı ilə ortaya qoyur: "Həyat yoldaşım diabetik komaya düşdü, qıcolmaları başladı. Təcili yardıma zəng etdim, bir neçə saatdan sonra dispetçer etiraf etdi ki, maşın axtarmayın, bizdə ümumiyyətlə benzin yoxdur. Xəstəxanaya qədər 90 kilometr məsafə var idi. Piyada 15 kilometr qonşu kəndə gedib yoldaşımın dostunu köməyə çağırdım. İnsult keçirən biri olsaydı, çoxdan ölmüşdü. Hökumətin prioritet siyahıları heç nəyi həll etmir, benzin sadəcə yoxdur!"

Eyni zamanda, logistika və kommunal xidmətlər də iflic olub. Yanacaq çatışmazlığı səbəbindən marşrut taksiləri və avtobuslar xətlərdən çıxarılır. Regionlarda məişət tullantılarının daşınması dayandırılıb. Sakinlər şəhərlərin zibil içində üfunət qoxuduğunu, antisanitariya və epidemiya təhlükəsinin yarandığını bildirirlər. Xabarovsk diyarında isə yanacaq olmadığı üçün texnika yerindən tərpənə bilməyib və yerli sakinlər meşə yanğınını öz əlləri ilə söndürməli olublar.

YDM-lərdə əlbəyaxa davalar və "növbə alveri"

Rusiya şəhərlərində benzin növbəsində dayanmaq artıq bir "sənətə" çevrilib. Sürücülər gecə saat 4-5-dən növbəyə dururlar. "Rosneft" şirkətinin YDM-ləri qarşısında avtomobil növbələrinin uzunluğu 3-4 kilometri keçir. İnsanlar benzin ala bilmək üçün maşınlarında gecələyirlər.

Bu gərginlik fonunda YDM-lərdə kütləvi davalar və əlbəyaxa döyüşlər adi hala çevrilib. Kiminsə növbədənkənar keçmək cəhdi dərhal qanlı qarşıdurma ilə nəticələnir. Vəziyyətdən istifadə edən bəzi şəxslər isə növbə alverinə başlayıblar - YDM qarşısında ilk iyirmilikdə yer almağın qiyməti 800 rubla (təxminən 16 AZN) təklif edilir. Həmçinin, sürücülərin qoyulan 15-20 litrlik limiti aşaraq baqajdakı bidonlara gizlicə benzin doldurmasının qarşısını almaq üçün əksər YDM-lər kart sistemini ləğv edib, yalnız nağd pulla satışa keçiblər.

Televizor artıq işə yaramır

İqtisadçı ekspertlər qeyd edirlər ki, Rusiyanın Sibir və Uzaq Şərq regionları daxili yanacaq tələbatını ödəyə bilmir. Bu bölgələrin təminatı cəmi dörd kiçik neft emalı zavodundan asılıdır və indiki şəraitdə həmin zavodların gücü ölkənin qərb hissəsindəki (Ukrayna PUA-larının vurduğu) boşluqları doldurmağa yönəldilir. Bu isə Rusiyanın daxili regionlarını tamamilə ruzisiz və yanacaqsız qoyur.

Ən diqqətçəkən məqam isə Rusiya cəmiyyətindəki psixoloji qırılmadır. Xabarovsk sakini Anatoli yerli mühiti belə təsvir edir: "Uzaq rayonlar tamamilə yanacaqsız qalıb. İlk dəfədir ki, müxalif ziyalılar yox, adi zavod fəhlələri, fəaliyyətsizliyə görə birbaşa 'ali rəhbəri' (Putini) lənətləyirlər. Haraya gedirsən - yeməkxana, mağaza, bərbərxana, hamı ancaq bundan danışır. Dövlət televiziyasının təbliğatı artıq insanlara təsir etmir, çünki reallıq göz qabağındadır".

Ukrayna ordusunun Rusiyanın neft-qaz infrastrukturuna yönəlmiş "asmetrik müharibə" taktikası artıq öz bəhrəsini verir. Rusiya iqtisadiyyatının onurğa sütunu sayılan neft sektoru daxili tələbatı ödəyə bilməyəcək dərəcədə parçalanır və bu böhran davam etdikcə, Kremlin həm cəbhəni, həm də daxili sabitliyi qoruması getdikcə qeyri-mümkün olacaq.

Rasim Əliyev

"AzPolitika.info"