Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə dünyada baş verən son hadisələr fonunda təhlükəsizliklə bağlı məsələlər daha ciddi şəkildə müzakirə olunur. NATO və ABŞ, eyni zamanda Avropa İttifaqı ilə ABŞ arasında yaşanan böhran daha da dərinləşir. Bəs müxtəlif xarici media qurumları və ekspertlərin iddia etdiyi kimi, NATO-nun parçalanması və ya onun strukturunda dəyişikliklərin baş verməsi mümkündürmü?

Türkiyənin Ankara Böhran və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin (ANKASAM) rəhbəri, professor Mehmet Seyfettin Erol məsələ ilə bağlı Oxu.Az-ın suallarını cavablandırıb:

- Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə qlobal təhlükəsizlik arxitekturası ciddi şəkildə müzakirə olunur. Bu prosesi necə qəbul etmək lazımdır?

- İlk növbədə bu məqamı vurğulayaq: Ukrayna ilə Rusiya arasındakı müharibə və 2025-ci ildən bəri baş verən ABŞ/İsrail-İran müharibələri əslində təkcə regional qarşıdurma deyil, soyuq müharibədən sonra qurulan nizam və formalaşmaqda olan yeni prosesin özü ilə bağlıdır. Bu prosesdə, soyuq müharibə dövrünün bir çox institutları kimi, NATO ilk növbədə Aİ-ABŞ münasibətləri ilə yanaşı, baş qaldıran digər qüvvələrə qarşı yenidən müəyyənləşdirilir və mövqe tutmağa məcbur edilir. Artıq rəqabətin artdığı, parçalanmış və çoxqatlı bir təhlükəsizlik memarlığına doğru gedirik. Enerji təhlükəsizliyi, tədarük zəncirləri və texnoloji rəqabət də bu yeni təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissələrinə çevrilir. Bundan əlavə, hərbi çəkindirmə ilə yanaşı, iqtisadi sanksiyalar və maliyyə alətləri də təhlükəsizlik siyasətlərinin mərkəzinə yerləşir. Dövlətlərarası rəqabət hibrid müharibə üsulları ilə daha qeyri-müəyyən və davamlı xarakter alır. Nəticədə beynəlxalq münasibətlərin tərifi və çərçivəsi də ittifaqlar və müttəfiqlik münasibətləri əsasında yenidən qurulur. Sadə dillə desək, beynəlxalq münasibətlər "sürüşkən zəmində qeyri-sabit münasibətlərə" çevrilib. NATO da bundan payını alıb.

- Bəs bu yenidənqurma prosesində NATO hansı perspektivə doğru sürüklənir? Onun parçalanması və ya zəifləməsi mümkündürmü?

- Mövcud mənzərənin çox parlaq olduğunu demək çətindir, xüsusilə də Trampın ikinci hakimiyyət dövründə baş verənlər baxımından. Digər tərəfdən, NATO-nun birdən-birə dağılacağını və ya ləğv ediləcəyini demək də həddindən artıq iddialı olar. Varşava müqaviləsinin şərtləri və ya SSRİ-Şərq bloku münasibətləri NATO üzvləri üçün keçərli deyil. Buna görə də, yaxın gələcəkdə NATO-nun parçalanması o qədər də mümkün görünmür. Əksinə, Finlandiya və İsveç nümunələrində müşahidə etdiyimiz kimi, genişlənmə meyili mövcuddur. Buna keçmiş sovet məkanından daha bir neçə ölkə də əlavə oluna bilər. Lakin bu, NATO daxilində fikir ayrılıqlarının olmadığı anlamına gəlmir. ABŞ-nin diqqətini Asiya-Sakit okean regionuna yönəltməsi Avropada "strateji muxtariyyət" müzakirələrini sürətləndirir. Yəni NATO dağılmaqdan çox transformasiya olunur. İttifaq daxilində uyğunluq, xüsusilə müdafiə xərcləri və təhdid prioritetləri məsələsində fərqlər səbəbilə zaman-zaman sınaqdan keçməyə davam edəcək. Bundan əlavə, siyasi liderlik dəyişiklikləri və ictimai rəyin təzyiqi NATO-nun qərar qəbuletmə proseslərində dalğalanmalara səbəb olur və ittifaqın strateji istiqamətini dövri olaraq təsir altına alır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi ("Rusiya problemi"), ABŞ/İsrail-İran müharibəsi ("İran problemi") və "Çin faktoru" Qərb dövlətləri arasında NATO-nu bu dərəcədə gündəmə gətirib. Buna görə də "NATO problemi" əslində daha çox "Qərb problemi" kimi də qiymətləndirilə bilər. "Qərb problemi"nin gələcəyi NATO-nun gələcəyini də böyük mənada müəyyən edəcək. Bu dəfəki NATO müzakirələri dəyişiklikdən çox, daha çox struktur xarakterli transformasiya sancılarına işarə edir.

- Nəyi nəzərdə tutursunuz?

- Daha çevik, daha modul tipli NATO strukturunu. ABŞ klassik böyük ittifaq əvəzinə daha kiçik, sürətli və regional ittifaqlar qurmağa meyillidir. ABŞ Avropadan kənarda Asiya-Sakit okean regionuna da açılmaq və NATO-dan orada istifadə etmək istəyir. Lakin bu, o qədər də mümkün deyil. Yaxın Şərqdə NATO-dan istədiyi kimi istifadə edə bilməyən ABŞ-nin bunu daha uzaq regionlarda etməsi də çətindir. Buna görə, ABŞ NATO-dan kənarda, lakin onun imkan və qabiliyyətlərindən geniş şəkildə yararlana biləcəyi yeni qurumlar yaratmağa çalışır; AUKUS (Avstraliya-Britaniya-ABŞ bloku) bunun ən konkret nümunəsidir. Bu cür "mini-NATO"lar həm xərcləri azaldır, həm də əməliyyat effektivliyini artırır, ABŞ-ni NATO daxilində avropalı müttəfiqlərindən daha müstəqil edir və mübahisələrdən uzaq saxlayır. Eyni zamanda, konkret böhranlara uyğun koalisiyalar yaradılır, bürokratik gecikmələr azalır və hərbi-siyasi koordinasiya daha çevik olur. Beləliklə, bu model NATO-nun institusional çəkisini qoruyaraq, sahədə daha dinamik və sürətli reaksiya verə bilən təhlükəsizlik memarlığı formalaşdırmağa imkan yarada bilər. Bundan əlavə, Avropa daxilində də NATO ilə müəyyən dərəcədə inteqrasiya olunmuş yeni "ox"ların formalaşması müşahidə olunur (Polşa oxu kimi). Nəticə etibarilə, ABŞ ilə Avropa arasında "necə bir NATO" və "kimin NATO-su" məsələsində fikir ayrılığı mövcuddur və bu, son iki müharibə fonunda daha da qabarıq şəkildə üzə çıxıb.

Söhrab İsmayıl