Akademik İbrahim Cəfərov

Tarix hər bir xalqın yaddaşı, kimliyi və gələcəyini müəyyən edən əsas sütunlardan biridir. Bu baxımdan 31 Mart hadisələri Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış, faciəvi, lakin eyni zamanda düşündürücü və dərsverici bir mərhələ kimi qiymətləndirilir. Ziyalı baxışı ilə bu hadisələrə yanaşmaq yalnız emosional yaddaşla kifayətlənməmək, həm də tarixi, siyasi və ideoloji kontekstləri dərindən təhlil etməyi tələb edir.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr təkcə lokal qarşıdurma deyil, regionda gedən mürəkkəb geosiyasi proseslərin nəticəsi idi. Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsi, Rusiya imperiyasının süqutu və Cənubi Qafqazda hakimiyyət boşluğu müxtəlif qüvvələrin toqquşmasına səbəb olmuşdu. Bu şəraitdə Bakı və ətraf bölgələrdə baş verən qırğınlar etnik və siyasi motivlərin kəsişməsində formalaşmış faciə kimi tarixə düşdü.

1918-ci ilin mart-aprel hadisələri zamanı erməni daşnak silahlı dəstələrinin də bu qırğınlarda fəal iştirak etdiyi tarixi mənbələrdə qeyd olunur. Xüsusilə Bakı, Şamaxı, Quba və digər bölgələrdə dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı zorakılıq halları baş vermiş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış və minlərlə insan həyatını itirmişdir. Bu hadisələr mülki əhaliyə yönəlmiş sistemli zorakılıq nümunələri ilə yadda qalmışdır. Daşnak qüvvələrinin fəaliyyəti dövrün mürəkkəb siyasi və ideoloji qarşıdurmaları fonunda daha da sərtləşmiş və nəticədə faciənin miqyası genişlənmişdir. Tarixi faktların araşdırılması göstərir ki, dinc əhalinin kütləvi şəkildə hədəf alınması xüsusilə ağır nəticələr doğurmuşdur. Bu məqamların obyektiv şəkildə öyrənilməsi və elmi əsaslarla təqdim olunması tarixi yaddaşın düzgün formalaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Hadisələrin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün onları yalnız milli faciə kimi deyil, ideoloji qarşıdurmaların və hakimiyyət uğrunda mübarizənin nəticəsi kimi qiymətləndirmək vacibdir. Bu yanaşma hadisələri daha obyektiv və çoxşaxəli təhlil etməyə imkan verir.

31 Mart hadisələri dövrün ideoloji mübarizələrinin də güzgüsü idi. Bolşevik ideologiyası ilə milli hərəkatlar arasındakı qarşıdurma, eyni zamanda müxtəlif etnik qrupların maraqlarının toqquşması vəziyyəti daha da gərginləşdirirdi. Bu hadisələr göstərdi ki, ideologiya və siyasət bəzən dəyərləri arxa plana keçirə bilir və nəticədə dinc əhali ən böyük zərbə alan tərəfə çevrilir.

Ziyalı yanaşması burada yalnız ittiham və emosional reaksiyalarla kifayətlənməməyi, həm də səbəb-nəticə əlaqələrini araşdırmağı tələb edir. Hadisələrin təhlili göstərir ki, tarixi faciələr çox zaman uzunmüddətli siyasi səhvlərin və yanlış qərarların nəticəsi olur.

31 Mart hadisələrinin xatırlanması yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcək üçün məsuliyyətdir.

Milli yaddaş siyasəti bu hadisələri unutmamaqla yanaşı, onları düzgün kontekstdə təqdim etməyi də hədəfləməlidir. Bu isə tarixçilərin, ziyalıların və ictimai xadimlərin üzərinə böyük məsuliyyət qoyur. Tarixi faktların araşdırılması, arxiv materiallarının üzə çıxarılması və beynəlxalq elmi mühitdə təqdim olunması bu istiqamətdə vacib addımlardır.

31 Mart hadisələri bu gün üçün də aktual mesajlar ehtiva edir. Ən əsas dərslərdən biri milli birliyin və siyasi sabitliyin qorunmasının vacibliyidir. Tarix göstərir ki, daxili parçalanma və zəiflik xarici təsirlərə qarşı müqaviməti azaldır və faciəvi nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Digər mühüm məqam isə tolerantlıq və multikultural dəyərlərin qorunmasıdır. Müasir dünyada etnik və dini müxtəliflik reallıqdır və bu müxtəlifliyin düzgün idarə olunması cəmiyyətin sabitliyi üçün əsas şərtlərdən biridir.

31 Mart hadisələri Azərbaycan tarixində acı bir səhifə olmaqla yanaşı, həm də dərin düşüncə və təhlil tələb edən bir mövzudur.

Bu faciəni anmaq sadəcə keçmişi xatırlamaq deyil, həm də gələcəyi daha sağlam təməllər üzərində qurmaq üçün bir fürsətdir.