“Nazirlik neft kapitalını insan kapitalına çevirə bilmədi”

Dövlət Məşğulluq Agentliyinin açıqladığı hesabata görə, 2018–2023-cü illərdə Azərbaycanda ali təhsil müəssisələrini bitirənlərin ümumi sayı 120 min 776 nəfər olub.

Məzunların 58,6%-i, yəni 70 min 769 nəfəri işlə təmin edilib, qalan hissə isə əmək bazarında yer tapa bilməyib. Məzunların 41 min 69 nəfər, yəni işləyənlərin 58%-i 400 manatdan aşağı maaş alıb. Aylıq əməkhaqqısı 1551 manatdan yuxarı olan məzunların sayı cəmi 582 nəfərdi.

Bu statistikadan belə çıxır, qeyd olunan beşillikdə 50 minə yaxın universitet məzunu ümumiyyətlə özünə iş tapa bilməyib. Yarıdan çoxu isə ixtisasına baxmayaraq, minimum əməkhaqqına razı olub.

121 minə yaxın məzundan cəmi 582 nəfəri dövlət qulluğunda və ya özəl sektorda nisbətən yüksək maaşlı iş sahibi olub. Haşiyə olaraq vurğulayaq ki, dövlət qulluğuan qəbul olunmaq Azərbaycanda çox ciddi problemdir, həm qanunvericilik, həm də bürokratik əngəllər gənclərin yolunu bağlayır.

Məşğulluq Agentliyinin hesabatında diqqətçəkən məqamlardan biri universitet məzunlarının harada iş tapmalarıdır. Qurum top onluğu açıqlayıb.

Bu siyahıya 1 203 nəfərlə “Araz Supermarket” MMC başçılıq edir. Onu “Kapital Bank” ASC (994 nəfər), Bakı Şəhəri Təhsil İdarəsi (858 nəfər) və “Dost İş Mərkəzi” MMC (708 nəfər) izləyir. İlk onluqda həmçinin “ABC-Telecom” MMC (“Kontakt Home”) – 557 nəfər, “Unibank KB” ASC – 516 nəfər, “McDonald’s” ASC – 503 nəfər, “OBA Market” MMC – 496 nəfər, “ANC Group” MMC (“Rahat market”) – 492 nəfər və “Azərbaycan Supermarket” MMC (“Bravo market”) – 487 nəfər yer alıb.

Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti, Azərbaycan Pedoqoji Universitetinin dosenti İlham Əhmədov bildirib ki, gənclərin problemləri təkcə keyfiyyətsiz (tərsinə qurulmuş) ali təhsil ilə məhdudlaşmır. Onları keyfiyyətsiz ali təhsildən sonra sistemsiz, struktursuz və zəif əmək bazarı gözləyir. Dosent vurğulayıb ki, bu sahədə sanki heç bir planlama yoxdur və təhsil ilə əmək bazarı avtonom rejimdə işləyir.

İlham Əhmədov bildirib ki, Azərbaycan universitetlərinin məzunları əmək bazarında iş tapmaqda ciddi problemlərlə üzləşirlər. Statistik göstəricilər və praktik təcrübə göstərir ki, diplomlu işsizlərin sayı yüksəkdir və bu universitetlərin yalnız formal diplom verdiyini, əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr yetişdirmədiyini ortaya qoyur.

Dosent əlavə edib ki, təhsil sistemi tərs qurulub və universitetlərdə ixtisaslar, qəbul planları, tədris proqramları keyfiyyətsizdir. Bunlar əmək bazarının real ehtiyaclarına uyğun deyil və gələcəkdə əmək bazarı ilə əlaqədar obyektiv və subyektiv səbəblərlə daha ciddi problemlər yarana bilər: “Əmək bazarı və bununla əlaqəli hökumət qurumları - İqtisadiyyat Nazirliyi, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi, Dövlət Məşğulluq Xidməti bu uyğunsuzluğu susqunluqla qarşılayırlar. 2005-ci ildə o vaxtki Əmək və sosial müdafiəsi naziri, millət vəkili, professor Əli Nağıyev etiraf edirdi ki, xarici şirkətlər nazirliyə vakant yerlər barədə təkliflər verirlər və ali təhsilli işsiz vətəndaşlarımız onlara yönəldilir, amma bu məzunlar onların tələblərinə cavab verə bilmir. Nəticədə, xaricdən mütəxəssislər gətirilməli olur ki, bu da həm onlara, həm ölkə iqtisadiyyatına, həm də gənc işçi qüvvəsinə maddi itki gətirir. O vaxt parlament iclasında Əmək naziri demişdi: “Bizim Qarabağdan da böyük dərdimiz var, bu bizim təhsilimizdir”. Qarabağ problemi həll olunsa da, təhsil problemi 20 ildən sonra da həll olunmayıb və belə görünür ki, növbəti 20 ildə də təhsil sahəsində böhran davam edəcək”.

O bildirib ki, təhsil sistemində ümumi vəziyyət ağırdır, təhsil islahatları uğursuz olub, təhsil ilə əmək bazarı arasında əlaqə zəifdir. Bu sahədə proqnoz tədqiqatlar aparılmır, yeni ixtisasların açılması isə çox vaxt kortəbii və əmək bazarı proqnozlaşdırılmadan həyata keçirilir.

İlham Əhmədov deyib ki, dünyada universitetlər məzunların əmək bazarında uğursuzluğuna görə ciddi cavabdehlik daşıyır. ABŞ və Avropa ölkələrində tələbələr universiteti məzuna iş imkanları təmin etməməkdə ittiham edə, universitetləri proaktiv proqramlar və karyera dəstəyi təqdim etmədikdə məhkəməyə verə bilər və hüquqi yolla təzminat tələb edə bilirlər.

Dosent vurğulayıb ki, bu model universitetlərin məsuliyyətini artırır və diplomun bazar dəyərini qoruyur: “Azərbaycan qanunvericiliyinə görə ali məktəblər diplom verdikləri şəxslərin əmək bazarında uğur qazanmasını təmin etmək öhdəliyi daşımır. Diplom vermək yalnız təhsil prosesini bitirmək mənasını daşıyır, əmək bazarının tələblərinə uyğun kadr yetişdirmək rəsmi öhdəlik deyil. Məzunlar keyfiyyətsiz təhsil səbəbi ilə əmək bazarında iş tapmayanda universitetə qarşı məhkəmədə iddia qaldıra bilməzlər”.

Dosent vurğulayıb ki, beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan məcburi karyera dəstəyi və əmək bazarı ilə inteqrasiya mexanizmlərinin tətbiqi Azərbaycanın təhsil sistemi üçün vacibdir.

Onun sözlərinə görə, Elm və Təhsil Nazirliyi (ETN) kadr hazırlığının keyfiyyətinə məsul qurumdur, amma nazirlik hətta özü üçün də keyfiyyətli kadr hazırlaya bilmir.

“Nazirin müəllimlərə yönəlmiş ironik fikirləri - “şaftalı sözünü yaza bilmirlər, kvadratın perimetrini hesablaya bilmirlər” bu qurumun hətta özü üçün kadr hazırlığını düz təşkil etmədiyini göstərir. Problemin səthi təhlili göstərir ki, Azərbaycan universitetlərinin məzunları əmək bazarında çətinliklərlə qarşılaşır, çünki təhsil və əmək bazarı arasında əlaqə, proqnoz tədqiqatlar və koordinasiya zəifdir. İxtisas planlarının bazara uyğun tənzimlənməsi səmərəli aparılmır”, - o vurğulayıb.

Dosent təəssüfünü bildirib ki, ETN 22 il ərzində neft kapitalını insan kapitalına çevirə bilmədi.

Rasim Əliyev

“AzPolitika.info”