Uzun-uzadı təkrarçılığa və mübaliğəyə yol vermədən qısaca onu demək olar ki, doğrudan da tarixi hadisədir. On illər, yüz illər, əsrlər keçəcək, amma 8 avqust Azərbaycanın müasir tarixinin ən parlaq hadisələrindən biri kimi həmişə xatırlanacaq.

Ona görə ki... nəhayət, 5 il əvvəl hərb meydanında qazandığımız Qələbə sülh masasında təsdiqləndi. Müharibədə qələbə çox önəmlidir, amma onun dünya tərəfindən tanınması, Prezident İlham Əliyevin dediyi kimi, "dünyanın bir nömrəli paytaxtında, dünyanın bir nömrəli ofisində, dünyanın ən qüdrətli Prezidentinin iştirakı ilə" rəsmiləşməsi heç də ondan az önəmli deyil.

Beləliklə, baş verənlər 30 ildən artıq davam edən münaqişənin məntiqi yekunu, müharibə mərhələsinin sülh, dinclik epoxası ilə əvəzlənməsi, Cənubi Qafqazda yeni dövrün, həm də Rusiya ağalığının sona çatmasının başlanğıcıdır.

İndilik ən çox maraq doğuran isə Vaşinqton görüşünün bir neçə gün ərzində elan olunması və baş tutması, uzun müzakirələr aparmadan konkret sənədlərin imzalanması və bütün bunların Azərbaycanı nəzarətdə saxlamaq istəyən, daim hədələyən, onun üçün "qırmızı xətlər" müəyyən edən dövlətləri - Rusiyanı, İranı çaş-baş salmasıdır. Düzdür, ABŞ-nin Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı təklifinin olduğu, onu icarəyə götürmək istədiyi barədə söhbətlər son 1-2 ayda ictimailəşmişdi. Amma etiraf etmək lazımdır ki, çoxları bunun bu tezliklə baş tutacağını gözləmirdi.

Demək, pərdəarxası müzakirələr aylar əvvəl baş tutub və uğurla nəticələnib. Sözsüz ki, Rusiyanın Azərbaycana təzyiqləri - AZAL-a məxsus təyyarənin vurulması, Yekaterinburqda soydaşlarımızın vəhşicəsinə döyülərək qətlə yetirilməsi və digər bu kimi düşmənçilik hərəkətləri ya Azərbaycanı bu razılaşmadan vaz keçirmək məqsədi daşıyıb, ya da əksinə, dalana dirənən məsələni yeni formatda həll etməsini sürətləndirib.

Hər halda Vaşinqton prosesi qonşularımız üçün əsl sürpriz oldu və çox sürətlə baş verdi. Eynilə 23 saatlıq antiterror əməliyyatı, bir neçə gündə ermənilərin könüllü şəkildə Azərbaycanı tərk etməsi, Qarabağda qalmağa heç bir bəhanəsi qalmayan rus sülhməramlılarının qısa vaxtda ölkələrinə dönməyə məcbur olması kimi...

Bunları təsadüfən xatırlamadım. Çünki Azərbaycanı sevməyən qüvvələr (təəssüf ki, belələri daxildə də var) 44 günlük savaşdan sonra əvvəlcə "Xankəndi, Xocalı ermənilərə qaldı", daha sonra "Azərbaycan yenidən Rusiyanın əsarətinə verildi, rus sülhməramlıları ölkəni tərk etməyəcək" deyirdilər. Qısa müddət ərzində bu məsələlər böyük siyasi ustalıqla yoluna qoyuldu və bunun ardınca həmin qüvvələr "Bəs Zəngəzur dəhlizi necə olacaq? Rusiya Azərbaycanı Ermənistanla müharibəyə məcbur edəcək" - deyə, hay-küy salırdılar.

Və budur, növbəti "Qordi düyünü" açıldı - Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mühüm razılaşma əldə olundu. Son 3-4 gündə dünyadan, xüsusən də, qonşu Rusiya və İrandan gələn reaksiyalara diqqət edəndə Azərbaycanın hansı tarixi uğura nail olduğu bir daha aydın olur.

Kremlin fəal təbliğatçılarından olan rusiyalı filosof və politoloq Aleksandr Duqin deyir ki, Vaşinqtondakı müqavilə Rusiyanın məğlubiyyətinin göstəricisi, Moskvanın Cənubi Qafqazdakı siyasətinin iflasıdır: "Etiraf etməliyik ki, biz uduzduq".

Solovyov, Podolyak, Qurulev kimi rus şovinistləri isə Rusiyada azərbaycanlı iş adamlarına divan tutmağa, Azərbaycana qarşı "xüsusi əməliyyat"a çağırış edirlər. Rusiyanın rəsmi dairələrinə gəlincə, Vaşinqton görüşünə açıq etiraz etməsələr də, Duqinin sözləri ilə desək, "rüsvay olduqlarını", pərtliklərini, hətta qəzəblərini gizlədə bilmirlər. Vaşinqton görüşü ərəfəsində SOCAR-a məxsus obyektlərə, Azərbaycan qazını Ukraynaya nəql edən qaz kompressor stansiyasına hava zərbəsi endirilməsi də bu qəzəbin nəticəsidir. Qafqazdan əli üzülən Rusiya bütün mümkün pisliklərə əl atmağa çalışır və çalışacaq. Amma necə deyərlər, qatar artıq gedib.

İrana gəlincə, birincisi, Azərbaycan lideri İlham Əliyevin çevik diplomatiyası bu ölkənin siyasi elitasının parçalanmasına səbəb olub. İranın ali dini lideri Seyid Əli Xamenei, onun müşavir Əli Əkbər Vilayəti yenə Zəngəzur dəhlizinə qarşı çıxır, "sərhədlərin dəyişdirilməsinin yolverilməzliyindən" dəm vurur, SEPAH generalları isə həmişəki amplualarındadır: Azərbaycanı müharibə ilə hədələyirlər.

Mühafizəkarlardan fərqli olaraq, İran Prezidenti Məsud Pezeşkiyan və İranın XİN başçısı Abbas Əraqçi isə loyal bəyanatlar verir, hətta Zəngəzur dəhlizi məsələsində İranın maraqlarının nəzərə alındığını dilə gətirirlər. Faktiki olaraq, İran hakimiyyətində Zəngəzuru dəstəkləyənlər və əleyhinə çıxanlardan ibarət iki qruplaşma yaranıb. Amma İsrail və ABŞ-nin zərbələrindən sonra İranın "Tramp yolu"na dirəniş göstərməyə nə taqəti, nə də cəsarəti qalıb.

İkincisi, Vaşinqton görüşünün nəticələri İranın regiondakı əsas müttəfiqi olan Ermənistanla münasibətlərində də dərin çatlar yaradıb. Zəngəzur dəhlizinin 99 illiyə icarəyə verilməsi ABŞ-nin Tehranın qulağının dibində özünə yer etməsidir. Məhz elə buna görə İran generalları Ermənistanı Ukraynaya döndərməklə hədələyirlər.

İş burasındadır ki, Azərbaycana təzyiqlərin mənasızlığını başa düşən Rusiyanın da diqqəti daha çox Ermənistana yönələcək. Çünki ona təsir rıçaqları daha çox və güclüdür - geniş həcmli ixrac məhsulları, pul köçürmələri, Ermənistanın enerji və nəqliyyat qovşaqlarının Rusiyanın nəzarətində olması, Gümrüdəki hərbi baza, rusiyayönümlü müxalifət və s. Amma indilik Vaşinqtonun dəstəyini alan İrəvan özünü İran və Rusiyadan gələn təhlükələrdən sığortalanmış hiss edir.

Beləliklə, dünənə qədər Rusiyaya, İrana böyük dövlət gözü ilə baxır, balaca dövlət kimi ehtiyatlanır, çəkinirdik. Biri bizə "qırmızı xətt", o biri ərazimizdə öz sərkərdələrinə, erməni rəssama heykəl qoyurdu. Amma son 5 ildə vəziyyət çox sürətlə dəyişdi. Azərbaycan da, onun Lideri də Vaşinqton performansı ilə daha çox böyüdü, böyük saydığımız Rusiya və İran isə çox cılızlaşdı, balacalaşdı. Onların "qırmızı xətləri", qoyduğu heykəllər, böyüklük, imperiya ambisiyaları yerlə bir oldu. Bu günlük vəziyyət budur, Azərbaycan ildən-ilə güclənir, böyüyür, düşmənləri isə zəifləyir! Vaşinqton görüşü ilə "nəyi necə və nə vaxt etməyi" bacardığını bir daha sübut edən Azərbaycan liderinin uzaqgörənliyi böyük nikbinlik və inam yaradır: Sabah daha da böyüyəcəyik! Sabahın Azərbaycanı daha böyük olacaq! Buna əminik!