Keçmiş dövlət müşaviri, politoloq Qabil Hüseynli “AzPolitika.info”-ya müsahibəsində Rusiyanın Şimali Kiprdə konsulluq açmaq qərarını, qarşıdakı günlərdə baş tutacaq Ərdoğan-Putin görüşündən gözləntilərini, Ermənistanın Laçın yolundakı son təxribatları, regionda gözlənilən proseslərlə bağlı sualları cavablandırıb.

Müsahibəni oxuculara təqdim edirik:

- Qabil bəy, Rusiya Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətində (ŞKTC) konsulluq açmaq qərarına gəlib və bu qərar Prezident Vladimir Putinin bu ay Ankaraya gözlənilən səfəri ərəfəsinə təsadüf edir. Sizcə, Kremlin hesabları nədən ibarətdir, bu qərarın ardından Kiprin Moskva tərəfindən müstəqil bir dövlət kimi tanınması mümkündürmü?

- Rus siyasi elitasında Türk dünyası ilə əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsinin, iş birliyinin yeni formalarının yaradılmasının tərəfdarı olan adamlar var. Vaxtilə hətta Jirinovski də Putinə müraciətində deyirdi ki, “Türk dünyası ilə əlaqələrin genişləndirilməsi Rusiya üçün böyük perspektivlər vəd edir”. Bu gün hətta Rusiya siyasi dairələrində Türk Dövlətləri Təşkilatına xüsusi statuslu nümayəndənin göndərilməsi ilə bağlı müzakirələr gedir. Əlbəttə, bu, müzakirələrin nəticəsində məlum olacaq. Lakin istənilən halda Rusiyanın xarici siyasətində Türk dünyası ilə əlaqələrin genişləndirilməsinə diqqət xeyli artıb. Mən özüm də Rusiyanın Şimali Kiprdə konsulluq açmaq qərarını böyük heyrətlə qarşıladım. Açığı bunu gözləmirdim. Amma biz bilməliyik ki, Rusiya bu addımı atırsa, gələcəkdə onun müqabilində Türkiyədən nələrisə xahiş edə bilər.

- Məsələn, Putin nə istəyə bilər?

- Düşünürəm ki, Rusiyanın Türkiyədən gözləntisi Türk Dövlətləri Təşkilatında müşahidəçi qismində təmsilçilik ola bilər. Zənnimcə, Şimali Kiprdə konsulluğun açılmasının digər bir səbəbi də bölgədə rus turistlərin və tələbələrin sayının ildən-ilə artmasıdır. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə Şimali Kiprdə 50 min, rəsmi məlumatlara görə isə 17 min Rusiya vətəndaşı yaşayır. Konsulluğun yaradılması onların işlərini xeyli asanlaşdıra bilər. Hər halda gələcəkdə bu addımın hansı siyasi məqsədlərlə atıldığı barədə daha dəqiq fikirlər meydana çıxacaq.

- Bəs perspektivdə Rusiya tərəfindən Şimali Kiprin müstəqilliyinin tanınması mümkündürmü?

- Açığı düşünürəm ki, bu addım Rusiyanın Şimali Kiprin müstəqilliyini tanıyacağı anlamına gəlmir. Çünki Rusiyanın Yunan Kipri, eləcə də Yunanıstanla əlaqələri daha səmimi və stratejik xarakter daşıyır. Ona görə də, bunun baş verəcəyini düşünmürəm.

- Azərbaycan Şimali Kiprlə əlaqələrinə yenidən baxa, onu genişləndirə bilərmi? Bəzi eskpertlər təklif edirlər ki, Qarabağ probleminin tam həllindən sonra Azərbaycan da Şimali Kiprlə bağlı Türkiyə ilə koordinasiyalı addımlar ata bilər. Siz necə düşünürsüz?

- Azərbaycan Şimali Kiprlə əlaqələrini genişləndirir. Bu gün bizim Şimali Kiprdə ticarət nümayəndəliyimiz var. Türkdilli respublikalar arasında az qala diplomatik statuslu belə bir nümayəndəliyin açılması böyük əhəmiyyətə malikdir. Biz bu gün Şimali Kipri tanıma ərəfəsində deyilik. Çünki özümüzün ayrıca bir Qarabağ problemimiz var. Ermənistanla sülh müqaviləsi bağlanmadığı, ərazilərimizdəki erməni icmasının nümayəndələri cəmiyyətimizə inteqrasiya edilmədiyi, Azərbaycanın suverenliyi tam bərqərar olmadığı müddətcə, biz Şimali Kiprlə diplomatik münasibətlər qura bilmərik. Amma qeyd etməliyik ki, Şimali Kiprin Türk Dövlətləri Təşkilatında müşahidəçi qismində iştirakında Azərbaycanın böyük rolu olub. Bu baxımdan deyə bilərəm ki, Şimali Kiprin müstəqilliyinin tanınması perspektivdə mümkündür və Azərbaycanın siyasi gündəmində olan aktual məsələlərdən biridir. Bu, həm də qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin bizdən xahiş etdiyi məsələlərdən biridir.

- Bu arada avqustda Ankarada keçirilməsi gözlənilən Ərdoğan-Putin görüşündə Qarabağ mövzusunun müzakirə olunacağı bildirilib. Nə gözləyirsiz, hansısa mühüm qərarlar qəbul oluna bilərmi?

- Bəli, Ərdoğan-Putin görüşündə önəmli məsələlərdən biri də Qarabağ problemidir. Türkiyə bu məsələ ilə ciddi surətdə məşğul olur. Hətta bu ərazilərdəki Rusiya sülhməramlılarının 2025-ci ildə çıxarılması ilə bağlı cənab Ərdoğanın da mövqeyi bəllidir. Digər tərəfdən, Türkiyə Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin tezliklə imzalanmasını istəyir və bu məsələdə əsas maneələrdən birinin də Rusiya olduğunu çox yaxşı bilir. Rus sülhməramlılarının bölgədəki qeyri - konstruktiv mövqeyi, separatçıları daim və müntəzəm olaraq qışqırtması və hərbi təhrikləri bizə, eləcə də Türkiyəyə məlumdur.

Zəngəzur dəmiryolu və avtomobil yolu xəttinin açılması, bölgədə dayanıqlı və möhkəm sülhün yaradılması, müəyyən balanslaşdırılmış münasibətlərin formalaşması üçün Rusiya sülhməramlılarının bölgədən çıxarılması məsələsi də Ankara görüşlərində müzakirənin əsas istiqamətlərindən biri olacaq. Ərdoğan bu məsələlərdə Putinə təsir etməyin və onu yola gətirməyin yollarını çox gözəl bilir. Eyni zamanda, hal-hazırda Türkiyənin Rusiyaya olan münasibəti, indiki və bundan sonrakı dövrdə Putin Rusiyası üçün “xilasedici kəmər” rolunu oynayır. Bu “xilasedici kəmər” hələ bir müddət də özünün pozitiv rolunu oynamaqda davam edə bilər.

- Laçın yolunda Ermənistanın təxribatı nəticəsində yaranmış böhran dərinləşir. Azərbaycana qarşı dünyadan bəyanatlar, çağırışlar artır. Bu tendensiya Azərbaycanın maraqlarına zərbə vuracaq proseslərə gətirib çıxara bilərmi? Laçın yolunda böhran necə həll oluna bilər, kompromislər mümkündürmü?

- Laçın yolundakı sərhəd-buraxılış məntəqəsində vəziyyət həqiqətən də mürəkkəbdir və getdikcədə daha da mürəkkəbləşir. Təəssüf ki, bu məsələnin mahiyyətini dünya ölkələri, xüsusən də kollektiv Qərb dəqiq anlaya bilmir. Bunu sadə bir proses hesab edir və bu nöqteyi - nəzərdən ölkəmizə qarşı təkidli çağırışlar edirlər. İndiki məqamda burada hər hansı bir kompromisin axtarılmasına ehtiyac duyulur. Əlbəttə, bu kompromisi Azərbaycan Respublikasının siyasi rəhbərliyi irəli sürməlidir. Məlum məsələdir ki, Ermənistanın 21 tırdan ibarət karvanı Xankəndinin humanitar ehtiyaclarını ödəmək üçün gönədərilməyib. Bu yükün erməni silahlı qüvvələrinin təchizatının gücləndirilməsi üçün göndərildiyini başa düşməmək mümkün deyil. Biz o maşınlardan bir neçəsini Xankəndinə buraxa bilərik. Amma bu yüklər ilk növbədə Azərbaycan tırlarına boşaldılmalı, prosesdə Azərbaycan tərəfindən olan nümayəndə heyəti iştirak etməlidir. Daha sonra bizim tırlarımızla bu yükü Xankəndiyə daşımaq olar. Bu, kompromis variantlardan biri kimi müzakirə edilə bilər. Həmçinin Azərbaycan hakimiyyətinin suverenliyinin yayılmasının bir əlaməti kimi, bizim göndərdiyimiz humanitar yardım da Xankəndiyə təhvil verilə bilər. Mən belə bir kompromislərin gündəmə gətirilə biləcəyini istisna etmirəm.

- Xankəndidəki separatçı rejimin son bəyanatları məsələnin təkcə Laçın yolunun açılması olmadığını bir daha nümayiş etdirdi, A.Arutyunyan bəyan edib ki, Azərbaycanla birgə yaşayış mümkün deyil. Belə olan halda Bakı hansı təsirli addımları ata bilər?

- Ermənilər qəbul edilməsi mümkün olmayan və üstəlik Azərbaycan dövlətinin heysiyyatına və ləyaqətinə toxuna biləcək təkliflər irəli sürürlər. Bu, siyasi həyasızlığın və özünü tanımamağın bir nümunəsidir. Bu ərazilərdə separatçıların bilavasitə nəzarəti altında olan insanlar bu bölgədən ən azı 50000 azərbaycanlını qovaraq didərgin vəziyyətinə salıblar. 1989-cu ilə qədər Dağlıq Qarabağ deyilən ərazinin tən yarısı azərbaycanlılardan ibarət idi. İndi onlara başa salmaq lazımdır ki, Siz Xocalı, Meşəli, Qaradağlı, Ağdaban soyqırımlarını törədibsiniz. İndi belə olan şəraitdə yeni iddialar irəli sürmək həyasızlığın hansı zirvəsi ola bilər? Onlara həm də başa salmaq lazımdır ki, siz bu ərazilərə gəlməsiniz. Təxminən 200 il bundan əvvəl İrandan gətirilmiş insanların törəmələrisiz. Yəni, bu adamlar bilməlidirlər ki, bu torpaqlara gəldikləri andan həmişə Azərbaycan insanı üçün çətinliklər yaradıblar. Ölkə başçısı qeyd edib ki, burada yaşamaq istəyən ermənilərə hər cür şərait yaradılacaq, bütün hüquqları təmin ediləcək. Azərbaycanın yuridiksiyası altına girmək istəməyənlər isə özləri bildiyi kimi başlarını götürüb hara istəyirlərsə, ora gedə bilərlər. Yəni, torpaq Azərbaycanındır. Bu torpaq üzərində suverenlik Azərbaycana məxsusdur. Dünya da, Ermənistanın özü də bu reallığı qəbul edir. Ona görə də, müxtəlif ovqatlara düşmək, bu ovqatlardan istifadə edərək Azərbaycana qarşı kin-küdurət qusmaq dövrü keçmişdə qalıb. İndiki şəraitdə bu mümkün deyil. Və elə Ermənistanın birinci prezidenti Ter-Petrosyanın, həmçinin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın da dediyi kimi, onlar başlarını aşağı salıb, reallıqları qəbul edib Azərbaycan cəmiyyətinə inteqrasiyanın yollarını axtarmalıdırlar. Başqa yol yoxdur.

- Qarşıdakı həftələrdə proseslərin hansı inkişaf ssenarilərini mümkün sayırsınız? Rusiya və Azərbaycan arasında vəziyyətin yumşaldılmasına dair hansısa anlaşmalar mümkündürmü?

- Rusiya bölgədə çox fitnəkar və bədnam bir rol oynayır. Vəziyyətin bu dərəcədə kəskinləşməsində onların “rolları” böyükdür. Hələ ki, biz Rusiya tərəfinin bu barədə mövqeyinin yumşaldılmasına tam nail ola bilməmişik. Amma həm Putinin Türkiyəyə səfərindən sonra, həm də Azərbaycan Prezidentinin özünün Rusiya ilə olan çoxşaxəli əlaqələri ilə bu vəziyyəti yumşaltmaq olar. Rusiya axıra qədər bu bölgədə at oynada bilməyəcək. Üstəlik Rusiyanın buna nə taqəti, nə də siyasi və iqtisadi resursu var. Rusiya bu məsələdə Azərbaycanla kompromisə getmək məcburiyyətində qalacaq.

Elvin Bəyməmmədli