1960-cı ildə “Science” jurnalında dərc olunan bir araşdırma 66 il sonra yenidən gündəmə gəlib. Tədqiqatın adı isə kifayət qədər qeyri-adidir: “Qiyamət: Cümə, 13 Noyabr 2026”.

Mediaxeberleri.Az “Qafqazinfo”ya istinadən xəbər verir ki, Kanadadakı Qərb Universitetinin tarix professoru Alan MakEçern “The Conversation” üçün yazdığı məqalədə bu araşdırmanın tarixçəsini xatırladıb.

Araşdırmanın müəllifləri Heinz fon Foerster, Patrisiya M. Mora və Lorens V. Amiot keçmiş əhali məlumatlarını riyazi model vasitəsilə gələcəyə proyeksiya edərək, 2026-cı ildə dünya əhalisinin nəzəri olaraq “sonsuzluğa” yaxınlaşacağını hesablamışdılar.

Bu, insanların, həqiqətən, sonsuz sayda olacağı anlamına gəlmirdi. 13 noyabr 2026 tarixi modelin artıq fiziki reallığı izah edə bilməyəcəyi sinqulyarlıq nöqtəsi kimi müəyyənləşdirilmişdi.

Tədqiqatçılar nəticələrini olduqca dramatik şəkildə təqdim etmişdilər: “Nəvələrimizin nəvələri aclıqdan ölməyəcək. Onlar boğulmadan öləcəklər”.

Modelin əsasını əhali artımının getdikcə sürətlənməsi ideyası təşkil edirdi. Tədqiqatçılar hesab edirdilər ki, insanların əməkdaşlıq və texnologiya yaratmaq qabiliyyəti əhali artımının qarşısını ala biləcək bəzi məhdudiyyətləri aradan qaldıra bilər.

Onlar təxminən 2000 ili əhatə edən 24 dünya əhalisi göstəricisindən istifadə edərək riyazi model qurublar. Daha sonra həmin modeli gələcəyə tətbiq edərək 2026-cı il üçün “sonsuzluq” nöqtəsini müəyyənləşdiriblər.

MakEçernin sözlərinə görə, model ilk yayımlandığı vaxt böyük mübahisələrə səbəb olsa da, onun proqnozları 1970 və 1980-ci illərdə dünya əhalisinin real artım göstəricilərinə bir çox digər demoqrafik proqnozlardan daha yaxın olub. Lakin təxminən 1993-cü ildən etibarən real göstəricilər modelin proqnozlarından əhəmiyyətli dərəcədə geri qalmağa başlayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri qlobal doğum səviyyəsinin sürətlə azalması olub.

1960-cı illərdə bir qadının həyatı boyu dünyaya gətirdiyi uşaqların orta sayı təxminən 5 olduğu halda, hazırda qlobal göstərici 2,3-dən aşağıdır.

Araşdırma dərc olunduqdan sonra “Time” və “The New York Times” kimi nəşrlər də bu mövzuya diqqət ayırıb. Araşdırmanın “apokaliptik” başlığı hətta komikslərə də mövzu olub.

Bir sıra alimlər modeli “gülünc” və “tamamilə absurd” adlandırıblar. Fon Foerster və həmkarları isə tənqidlərə cavab verərək riyazi yanaşmalarını müdafiə ediblər.

Model sonrakı illərdə genetika, ekologiya və demoqrafiya üzrə dərsliklərdə də müzakirə olunub. Araşdırmaya 1963-cü ildə Kanada Parlamentində, 1971-ci ildə isə ABŞ Ali Məhkəməsində abort işi ilə bağlı sənədlərdə də istinad edilib.

Tarixçi MakEçern vurğulayır ki, 13 noyabr 2026-cı il bəşəriyyətin məhv olacağı konkret tarix kimi qəbul edilə bilməz. Bu tarix yalnız 1960-cı illərdə istifadə edilmiş riyazi modelin nəticəsidir və həmin model sonrakı onilliklərdə real demoqrafik dəyişikliklər səbəbindən öz aktuallığını itirib.

Tədqiqatçıların həmin dövrdə irəli sürdüyü əsas fikir isə əhali artımının nəzarətdən çıxmasının qarşısının alınması üçün qlobal doğum səviyyəsinin azaldılması idi.

MakEçernin fikrincə, araşdırmanın bu gün yenidən xatırlanmasının əsas səbəbi onun dəqiq “qiyamət günü” göstərməsi deyil, elmi hesablamanın necə sensasion təqdimata çevrilə bilməsini göstərməsidir.