Belə ömürlər təkcə yaşanmır, mənaya çevrilir, dəyər qazanır və yaşandıqca daha da dolğunlaşır. Bu, artıq zamanın axarında itən yox, zamanın içində məna qazanan ömürdür. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda uzun illər çiyin-çiyinə çalışdığım professor Məsud Mahmudovun ömrü məhz belə ömürlərdəndir – yaddaşa çevrilmiş, elmə hopmuş və Azərbaycan elmi düşüncəsində davam edən bir ömürdür.

Belə ömürlərdə zaman xətti dərinlik qazanır. Hər il yalnız keçilmiş məsafə deyil, həm də mənəvi və intellektual qat yaradır. Bu baxımdan Məsud Mahmudovun ömrü bir insan həyatından daha artıq olub formalaşan, inkişaf edən və başqalarına ötürülən bir düşüncə tarixidir. Bu düşüncə tarixində elm də var, həyat fəlsəfəsi də, insanın özünü dərk etməsi də.

1951-ci ilin mayında başlayan bu ömür yolu taleyin və zəhmətin kəsişdiyi nöqtədə formalaşmışdır. O, müəllim ailəsində böyüyərək erkən yaşlarından intellektual mühitin içində yetişmiş, düşüncə ilə həyatın vəhdətini ilk addımlarından dərk etmişdir. Bu başlanğıc sadəcə bir ömrün başlanğıcı deyildi, sonradan Azərbaycan dilçiliyində yeni istiqamətlərin yaranmasına gətirib çıxaran böyük bir elmi yolun ilkin mərhələsi idi.

Bu mühitdə formalaşan insan üçün elm təsadüfi seçim olmur, daxili zərurətə çevrilir. Məsud müəllimin həyatında da bu aydın görünür. O, elmə gəlmədi, elm onun həyatının məntiqi davamı oldu.

Həyat yolunda təsadüfi addım demək olar ki, yoxdur. Seçimləri düşünülmüş və məqsədli olmuş, hər mərhələ növbəti mərhələyə aparan ardıcıl inkişaf xətti təşkil etmişdir. Riyazi düşüncə ilə filoloji təfəkkürün sintezi də məhz bu daxili istiqamətin təzahürüdür. Bu, sadəcə iki fərqli ixtisas sahəsinin birləşməsi deyil, iki müxtəlif idrak modelinin qarşılıqlı təsiri və vəhdətidir. Bakı Dövlət Universitetində aldığı klassik filoloji təhsil ilə Leninqrad məktəbində qazandığı riyazi dilçilik hazırlığı onun elmi portretini müəyyənləşdirdi.

Həmin sintez nəticəsində Azərbaycan dilçiliyində formal və kompüter dilçiliyi istiqaməti sistemli şəkildə inkişaf etmişdir. Bu, yalnız yeni bir sahənin yaranması deyildi, dilin formal və tətbiqi baxımdan araşdırılmasının güclənməsi və sistemli xarakter alması demək idi. Nəticə etibarilə dil artıq yalnız təsvir edilən obyekt kimi deyil, modelləşdirilə bilən struktur kimi nəzərdən keçirilməyə başladı.

Beləliklə, onun həyat yolunda hər seçim ayrıca hadisə kimi deyil, sistemli elmi düşüncənin formalaşması və tətbiqinə yönəlmiş vahid xəttin mərhələləri kimi çıxış edir.

Bu məntiqi xətt onun sonrakı elmi fəaliyyətində də davam edir və nəzəri ümumiləşdirmə ilə praktik tətbiqin üzvi vəhdətində özünü göstərir. Professor Məsud Mahmudovun elmi fəaliyyətinin mahiyyətini bir cümlə ilə ifadə etmək olar: o, dili yalnız təsvir etmədi, onu modelləşdirdi.

Bu cümlənin arxasında uzun illərin elmi axtarışı, nəzəri ümumiləşdirmə və praktik tətbiq dayanır. Onun işləyib hazırladığı formal morfoloji analiz sistemləri türk dillərinin aqqlütinativ strukturunun avtomatik emalına imkan verən sistemli yanaşmalardan biri kimi qiymətləndirilir. Bu modellərdə söz-forma yalnız leksik vahid kimi deyil, morfemlərin ardıcıllığı və funksional münasibətləri çərçivəsində təhlil olunur. Bu yanaşma dil vahidlərini statik obyekt kimi deyil, dinamik struktur kimi anlamağa imkan verir.

Onun qurduğu modellər yalnız nəzəri çərçivə ilə məhdudlaşmır. Bu modellər tətbiq oluna bilən sistemlər kimi işlənmiş, maşın tərcüməsi və avtomatik linqvistik emal üçün fundamental baza yaratmışdır. Bu baxımdan o, Azərbaycan dilçiliyində “nəzəriyyə → model → tətbiq” zəncirini tam şəkildə reallaşdıran nadir alimlərdəndir. Beləliklə, onun fəaliyyəti Azərbaycan dilçiliyində formal və tətbiqi istiqamətlərin inkişafında mühüm rol oynayan ardıcıl elmi xətt kimi dəyərləndirilə bilər.

Onun elmi fəaliyyətinin nəticələri yalnız nəzəri ümumiləşdirmələrlə məhdudlaşmır, konkret tədqiqatlarda və fundamental əsərlərdə sistemli şəkildə öz əksini tapır. Bu fəaliyyətin başlanğıc mərhələlərindən etibarən seçilmiş istiqamətin ardıcıllığı və məqsədyönlülüyü aydın şəkildə görünür. 1982-ci ildə “Türk dillərində söz formalarının formal morfoloji təhlili sistemi” mövzusunda müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyası türk dillərinin aqqlütinativ strukturunun formal modelləşdirilməsi istiqamətində atılmış mühüm addım idi. Bu xətt 1994-cü ildə “Azərbaycan mətnlərinin avtomatik işlənməsi sistemi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasında daha geniş miqyasda inkişaf etdirilərək dilin kompüter mühitində sistemli işlənməsi problemlərinin kompleks həllinə yönəlmişdir.

Sonrakı mərhələdə onun elmi fəaliyyəti monoqrafik tədqiqatlarda davam etdirilmişdir. “Mətnin formal təhlili sistemi” (2002) əsərində dil vahidlərinin struktur-semantik təhlili üçün nəzəri və metodoloji əsaslar işlənib hazırlanmış, “Kompüter dilçiliyi” (2013) kitabında bu sahənin konseptual çərçivəsi Azərbaycan dilinin materialları əsasında sistemləşdirilmişdir. “Türk dillərinin milli korpusları” (2018) monoqrafiyası dilin korpusəsaslı tədqiqi istiqamətində mühüm mərhələni əks etdirir, “Azərbaycan dilinin tezlik lüğəti”nin I cildi (2010) isə statistik yanaşmanın tətbiqi baxımından əhəmiyyətli nəticələr ortaya qoyur. “Süni intellektin linqvistik problemləri” (2024) əsəri onun elmi maraqlarının müasir texnoloji çağırışlarla uzlaşaraq yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bütün bu tədqiqatların əsasında dilin formallaşdırıla bilən sistem kimi dərk olunması dayanır. Professorun fikrincə, dilin müxtəlif səviyyələri (leksik, morfoloji, sintaktik və semantik strukturlar) vahid model daxilində qarşılıqlı əlaqədə işlənməli, bir səviyyənin izahı digərinin imkanları ilə tamamlanmalıdır. Bu fikir müasir elmdə sistem yanaşmasının əsas dayaqlarından biri hesab olunur.

Sadalananlar yalnız nəzəri çərçivədə qalmamış, tətbiqi layihələrdə də konkret nəticələr vermişdir. Məsud Mahmudovun internetdə geniş istifadə olunan “Poliqlot” lüğətlər kompleksinin və “Dilmanc” maşın tərcüməsi sisteminin yaradılmasında iştirakı onun elmi ideyalarının praktik müstəvidə reallaşmasının bariz nümunəsidir. Bu layihələr Azərbaycan dilinin rəqəmsal mühitdə funksional imkanlarının genişlənməsinə və onun texnoloji platformalarda təmsilinə mühüm töhfə kimi qiymətləndirilə bilər.