Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatlarına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyul ayları ərzində Azərbaycanın təbii əhali artımı 13 min 100 nəfər təşkil edib ki, bu da 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 34,1% azdır. Formal olaraq, ölkənin ümumi əhalisi artmaqda davam edir: 14 min 200 nəfər və ya 0,14% artaraq 10 milyon 276 min 600 nəfərə çatıb. İlk baxışdan demoqrafik mənzərə müsbət olaraq qalır. Lakin bu kiçik artım daha vacib bir prosesi gizlədir: doğum və ölüm arasındakı fərq sürətlə azalır.

2026-cı ilin ilk yeddi ayında ölkədə 48 min 950 uşaq dünyaya gəlib ki, bu da əvvəlki ildən 10,8% azdır. Eyni zamanda, ölüm sayı artıb: 2025-ci ilin yanvar-iyul aylarında 35 min nəfərlə müqayisədə 35 min 800 nəfər. Ümumi ölüm nisbəti hər min nəfərə 5,9-dan 6-ya yüksəlib. Nəticədə, iki əks proses - azalan doğum nisbəti və tədricən ölüm artımı - eyni zamanda, təbii artıma təsir göstərərək, cəmi bir il ərzində onu təxminən 6 min 800 nəfər azaltdı.

Asanlıqla çaşdırıla bilən iki göstərici arasındakı vacib bölücü xətt də buradadır. Ümumi əhali artmağa davam edir, lakin təbii artım miqrasiyanı nəzərə almadan bu artımın nə qədər davamlı olduğunu göstərir. Buna görə də, mövcud əhali artımı demoqrafik vəziyyətin dəyişməz qalması demək deyil. Əksinə, ölkə getdikcə daha yavaş sürətlə əhali əlavə edir və bu artımın əsas mənbəyi tədricən zəifləyir.

Eyni zamanda, mövcud azalma təsadüfi statistik bir anilik kimi qəbul edilə bilməz. Bu, doğum nisbətlərinin azalmasının uzunmüddətli tendensiyasına uyğun gəlir. Beynəlxalq demoqrafik hesablamalar göstərir ki, Azərbaycanda ümumi doğum nisbəti 2015-ci ildə qadın başına təxminən 2,09 uşaqdan 2020-ci illərin ortalarına qədər 1,66–1,67-yə düşüb. Bu, qadın başına təxminən 2,1 uşaq olan əvəzetmə səviyyəsindən xeyli aşağıdır. Başqa sözlə, doğumların orta sayı artıq bir nəslin əlavə demoqrafik amillər olmadan növbəti nəsli tamamilə əvəz etməsi üçün kifayət deyil.

Rəsmi statistika göstərir ki, azalma yalnız uzunmüddətli hesablamalarla məhdudlaşmır. Məsələn, ümumi doğum nisbəti 2024-cü ildə hər min nəfərə 10,0 təşkil edib, 2022-ci ildə isə bu rəqəm 12,2 olub. Eyni zamanda, bu dövrdə təbii artım hər min nəfərə 6,2-dən 4,2-yə düşüb. Beləliklə, son illərin məlumatları ayrı bir epizodun deyil, tək bir prosesin davamı kimi görünür.

Lakin bu hekayənin daha az aşkar tərəfi də var. Demoqrafik problem yalnız bugünkü ailələrin daha az uşaq sahibi olmasında deyil. Doğumların hazırkı azalması əhalinin yaş strukturunu tədricən dəyişdirir. Əgər uşaqların sayı azalarsa, 15-20 ildən sonra daha az insan ailələrin normal qurulduğu və uşaqların doğulduğu yaşa çatacaq. Bir növ demoqrafik ətalət yaranır: bu gün doğum nisbətinin azalması özü sabah doğum sayının azalmasının səbəblərindən biri ola bilər.

Buna görə də yalnız doğum nisbətinə deyil, həm də potensial valideynlərin sayına baxmaq xüsusilə vacibdir. Azərbaycan əhalisinin yaş strukturu artıq nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir: yaşlı yaş qruplarının sayı tədricən artır, uşaqların və gənclərin nisbəti isə azalır. Məsələn, 2025-ci ilin əvvəlində 0-4 yaşlı qızların sayı təxminən 267.000, 30-34 yaşlı qadınların sayı isə 450 mini keçib. 35-39 yaşlıların sayı da 470 minə yaxınlaşıb. Təkcə bu rəqəmlər gələcək doğum nisbətini proqnozlaşdırmır, lakin ölkənin keçirdiyi demoqrafik keçidin miqyasını göstərir.

Baş verənləri anlamağa kömək edən digər bir göstərici nikahların sayıdır. 2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycanda 19 min 224 nikah qeydə alınıb, 2025-ci ilin eyni dövründə isə bu rəqəm 24 min 815 olub. Nikah nisbəti hər min nəfərə 4,9-dan 3,8-ə düşüb. Doğum nisbətinin azalması avtomatik olaraq nikahların sayının azalması ilə əlaqələndirilə bilməz, çünki digər amillər də uşaqların sayına təsir göstərir. Lakin doğuşların əhəmiyyətli bir hissəsinin ailələrdə baş verdiyi cəmiyyətdə nikah davranışının dəyişməsi ümumi demoqrafik mənzərənin vacib hissəsinə çevrilir.

Bu, vəziyyətə daha geniş baxmağa imkan verir. Bu, sadəcə qadınların daha az uşaq sahibi olması məsələsi deyil. Məhsuldarlığa eyni zamanda, gecikmiş nikah, gecikmiş ilk doğuşlar, ailədə arzuolunan uşaq sayında dəyişikliklər və doğuşlar arasındakı fasilələrin artması təsir göstərə bilər. Buna iqtisadi amillər - mənzil xərcləri, uşaq böyütmə xərcləri, əmək bazarının vəziyyəti və maliyyə sabitliyi hissi də əlavə olunur. Son statistikalar bu proseslərin təsirini görməyə imkan versə də, onlardan hər hansı birinin doğum nisbətinin hazırkı azalmasının əsas səbəbi olduğunu iddia etmək üçün heç bir əsas vermir.

Bütün bunlar davam edən urbanizasiya və dəyişən sosial struktur fonunda baş verir. Azərbaycanda şəhər əhalisinin payı artıq 59%-i keçib və orta yaş həddi 2015-ci ildəki təxminən 29,6 yaşdan 2020-ci illərin ortalarında 34 yaşa qədər artıb. Şəhərlər böyüdükcə, təhsil və məşğulluq səviyyələri artdıqca ailə modeli də dəyişir: çoxuşaqlı ailələr, xüsusən də böyük şəhərlərdə əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi üçün tədricən demoqrafik norma olmaqdan çıxır. Buna görə də, doğum nisbətinin hazırkı azalması uzunmüddətli struktur dəyişikliklərinin və daha qısamüddətli iqtisadi şəraitin kombinasiyasının nəticəsi kimi qəbul edilməlidir.

Ölüm hallarının artması da ayrıca nəzərdən keçirilməlidir. Təkcə hər il ölüm sayının artması əhalinin sağlamlığının kəskin şəkildə pisləşməsini göstərmir. Təbii amillərdən biri yaş strukturunun tədricən qocalmasıdır: yaşlı insanlar nə qədər çox olarsa, ölümə potensial yük bir o qədər çox olar. Azərbaycanda yaşlı yaş qruplarında əhalinin payı tədricən artır və demoqrafik proqnozlara görə, artmağa davam edəcək. Buna görə də, gələcəkdə təbii artıma təzyiq hər iki istiqamətdən - doğum sayının azalması və ölüm sayının artmasından - arta bilər.

Bu prosesin nəticələri dərhal görünmür. Təhsil sistemi artıq ən görünən göstəricilərdən birinə çevrilir. Ölkədə birinci sinif şagirdlərinin sayı 2019/2020 tədris ilində təxminən 159 min 600 nəfərdən 2024/2025-ci ildə 132 min 300 nəfərə düşüb - beş il ərzində təxminən 27 min uşaq azalıb. Əvvəllər təhsil rəsmiləri və parlament üzvləri bunu doğum nisbətinin ümumi azalması ilə əlaqələndirirdilər. Bu əlaqə demoqrafik baxımdan tamamilə məntiqlidir: bu gün yeni doğulmuş körpələrin sayının azalması bir neçə il ərzində birinci sinif şagirdlərinin, daha sonra məktəb və universitet məzunlarının, hətta daha sonra isə gənc işçilərin sayının azalmasına səbəb olur.

Buna görə də, demoqrafik dəyişikliklər tədricən əhali statistikasından çox kənara çıxır. Əgər mövcud tendensiya davam edərsə, 15-20 ildən sonra iqtisadiyyat gənc işçi axınının azalması ilə üzləşə bilər. Bu, işləyən əhali ilə yaşlı yetkinlər arasında balansı dəyişdirə, pensiya və sosial sistemlərə yükü artıra və gənc işçilər üçün rəqabəti gücləndirə bilər. Regionlar üçün nəticələr daha tez özünü göstərə bilər, xüsusən də uşaqların sayının azalması artıq şagird qəbulunun azalmasına və məktəb tutumu məsələsinin ortaya çıxmasına səbəb olur.

Lakin demoqrafik dəyişikliklər ölkə daxilində vahid olmayacaq. Böyük şəhərlər və ayrı-ayrı bölgələr bu keçidi müxtəlif templərlə yaşaya bilər. Gənc əhalinin daha sürətlə azaldığı yerlərdə nəticələr daha tez nəzərə çarpacaq - əvvəlcə uşaq bağçalarında və məktəblərdə, sonra əmək bazarında və yerli tələbatın strukturunda. Buna görə də, Azərbaycan üçün növbəti vacib sual təkcə ölkədə bütövlükdə neçə uşaq doğulması deyil, həm də demoqrafik azalmanın dəqiq harada baş verməsidir.

Miqrasiya hələ bu problemi aradan qaldırmır. Onun əhali dəyişikliyinə verdiyi töhfə sayma dövründən və metodologiyasından əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır, lakin təbii artım demoqrafik dinamikada əsas amil olaraq qalır. Buna görə də, doğum nisbətinin azalmasını kompensasiya etmək üçün yalnız miqrasiya axınına etibar etmək kifayət olmazdı. Azərbaycan üçün ailə davranışındakı dəyişikliklərin daxili səbəblərini və onların əhalinin yaş strukturu ilə nə dərəcədə əlaqəli olduğunu anlamaq daha vacibdir.

Mövcud vəziyyətin əsas xüsusiyyəti demoqrafik proseslərin yavaş inkişaf etməsi, lakin nəticələrinin uzunmüddətli olmasıdır. İqtisadi vəziyyət yaxşılaşsa və ailələr daha çox uşaq planlaşdırmağa başlasalar belə, bu, mütləq doğuşların mütləq sayında dərhal əks olunmayacaq. Əgər gənc yaş qruplarının sayı onsuz da azalırsa, demoqrafik ətalət uzun illər statistikaya təsir göstərməyə davam edəcək.

Məhz buna görə də təbii artımın təxminən 35%-lik illik azalması ayrıca bir həyəcanverici rəqəm kimi deyil, ölkənin demoqrafik modelində daha dərin bir dəyişikliyin göstəricisi kimi qəbul edilməlidir. Azərbaycanın ümumi əhalisi artmaqda davam edir, lakin bu artımın mənbəyi zəifləməkdədir. Bu gün daha az doğuş sabah daha az uşaq, iyirmi ildə daha az gənc işçi və gələcəkdə daha çox yaşlı insan deməkdir. İndiki sual təkcə müsbət əhali artımını necə qorumaq deyil, həm də ölkənin demoqrafik bazanın tədricən azalacağı bir vəziyyətə uyğunlaşa biləcəyidir.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov