Azərbaycanda qəbir daşları dəbdəbəli və müxtəlif formalarda düzəldilir. Qəbiristanlığa girərkən vəfat edən şəxsin qəbir daşından onun varlı və ya kasıb olduğu dərhal seçilir. Halbuki, İslam dini bu məsələlərdə də ayrı-seçkiliyə və dəbdəbəyə yol verilməməsini təşviq edir. Üstəlik, bu cür dəbdəbəli daşlar israfçılıqdan və göstərişdən başqa bir şey deyil və ölən şəxsə heç bir xeyiri də yoxdur. 

Bəs bu cür qəbir daşlarının qadağan edilməsi və əvəzində eyni məzarüstü abidələrin hazırlanması mümkündürmü?

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı "Azpolitika"ya açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov bildirib ki, İslamın yayılmasından sonra müxtəlif xalqların mədəniyyətləri və adət-ənənələri ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində dəfn mərasimləri və qəbirüstü nişanlarla bağlı fərqli ənənələr formalaşıb. İslamın dini yanaşmasında isə əsas prinsip Allaha ibadət etmək, israfdan çəkinmək və mənəvi dəyərləri maddi sərvətdən üstün tutmaqdır.

İlahiyyatçının sözlərinə görə, Qurani-Kərimdə buyurulur:  “Yeyin-için, lakin israf etməyin. Allah israf edənləri sevməz” (əl-Əraf, 7:31). Bu ayə bir həqiqəti xatırladır. İnsan sahib olduğu nemətlərdən istifadə edərkən də ölçünü gözləməlidir. Söhbət təkcə qəbir daşlarından getmir. Ümumiyyətlə, hər hansı bir işə ehtiyacdan artıq, sırf nümayiş məqsədilə vəsait xərcləmək ciddi şəkildə düşünülməli məsələdir. Əlbəttə, hər bahalı məzar daşını avtomatik olaraq haram hesab etmək də doğru olmaz. Ancaq xərclərin əsas məqsədi başqalarından geri qalmamaq, var-dövləti nümayiş etdirmək və ya cəmiyyətdə müəyyən təəssürat yaratmaqdırsa, burada israf və mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşmaq məsələsi ortaya çıxır. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) qəbir məsələsinə münasibəti də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Hədislərə görə, Allah Rəsulunun qəbirlərin suvaqlanmasını və onların üzərində tikili inşa olunmasını qadağan etdiyi bildirilir. Bu hədis qəbir üzərində dəbdəbəli tikililərin ucaldılmasına münasibətdə mühüm dini əsaslardan biri hesab olunur. Bununla belə, həmin hədisi bütün qəbir nişanlarının qadağan edilməsi kimi başa düşmək düzgün deyil. Qəbirin tanınması, yerinin itirilməməsi və zəruri məlumatların qeyd olunması bir məsələdir, onun təmtəraqlı abidəyə çevrilməsi isə tamam başqa mövzudur".

Əkrəm Həsənov əlavə edib ki, İslam alimlərinin yanaşmasında da bu fərq nəzərə alınır: "Qəbirin tanınması üçün sadə nişanın qoyulması ilə onun üzərində dəbdəbəli tikilinin ucaldılması eyni hökm çərçivəsində qiymətləndirilməməlidir. Məqsəd qəbirin qorunması və tanınmasıdırsa, bunu sadə vasitələrlə həyata keçirmək mümkündür. Əsas məsələ qəbiristanlığın nümayiş və rəqabət məkanına çevrilməməsidir. Məsələnin sosial tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Yaxınını itirən ailə onsuz da ağır mənəvi vəziyyətdə olur. Belə bir vaxtda ailənin üzərinə əlavə maddi yük qoymaq, onu başqalarının məzarları ilə müqayisə aparmağa sövq etmək düzgün deyil. Maddi imkanı olan ailə bahalı məzar daşı sifariş verə bilər, imkanı məhdud olan isə sadə bir nişanla kifayətlənir. Nəticədə insanın vəfatından sonra belə maddi fərqlər göz önündə qalır. Düşünürəm ki, qəbiristanlıq insanları var-dövlətinə görə fərqləndirən deyil, hamının eyni aqibəti bölüşdüyünü xatırladan bir məkan olmalıdır. Bu baxımdan, Azərbaycanda qəbiristanlıqlar üçün vahid və sadə məzarüstü nişanların tətbiqi məsələsini müzakirəyə çıxarmaq olar. Hesab edirəm ki, müvafiq qurumlar, bələdiyyələr və dini mütəxəssislər bu istiqamətdə ortaq bir model hazırlamalıdırlar. Məzarların ölçüsü, nişanların forması və üzərində yazılacaq məlumatlar üçün ümumi standart müəyyənləşdirilməsi həm dəbdəbənin, həm də ailələrin əlavə xərclərinin qarşısını ala bilər. Belə bir standart mərhumun adının, soyadının, doğum və vəfat tarixlərinin qeyd edilməsinə imkan verməli, eyni zamanda ailələrin dini və mənəvi ehtiyaclarını da nəzərə almalıdır.

Təbii ki, belə bir yanaşma yalnız qadağalarla məhdudlaşmamalıdır. İnsanların düşüncəsində dəyişiklik yaratmaq da vacibdir. Çünki dəbdəbəli qəbir daşlarına marağın arxasında bəzən dini bilikdən daha çox, cəmiyyətdə formalaşan ənənə və başqalarının fikrinə verilən əhəmiyyət dayanır. İnsanlar anlamalıdırlar ki, mərhuma hörmətin ölçüsü məzar daşının böyüklüyü deyil. Onun üçün dua etmək, borclarını ödəməyə çalışmaq, yaxşı əməllərini davam etdirmək və xeyirxah işlər görmək daha mənalıdır.

Peyğəmbərimizdən (s.ə.s) rəvayət olunan səhih hədisdə bildirilir ki, insan öldükdən sonra əməli kəsilir. Yalnız üç şey istisnadır: davam edən sədəqə, faydalanılan elm və onun üçün dua edən əməlisaleh övlad. Bu hədis insanı düşünməyə vadar edir. Əgər vəfat edən insan üçün faydalı olan əməllər bunlardırsa, onda onun məzarına böyük məbləğdə pul xərcləməklə nəyə nail oluruq? Əlbəttə, bu, ailənin öz imkanları daxilində məzarı səliqəli saxlamasını və mərhumun xatirəsinə hörmət etməsini yasaqlamır. Sadəcə, hörmətlə dəbdəbəni bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Düşünürəm ki, qəbiristanlıqlarda sadə və vahid məzarüstü nişanların tətbiqi həm dini baxımdan israfın qarşısının alınmasına, həm də sosial baxımdan insanların maddi imkanlarına görə fərqləndirilməməsinə xidmət edə bilər. Ancaq bunun üçün qaydalar əsaslandırılmış, ədalətli və hamı üçün əlçatan olmalıdır. Məqsəd insanlara əlavə məhdudiyyət yaratmaq deyil, dəfn mədəniyyətində sadəliyi və mənəvi dəyərləri ön plana çəkməkdir. Ölüm bizə xatırladır ki, insanın həqiqi dəyəri arxasında qoyduğu daşla deyil, həyatı boyu gördüyü işlərlə ölçülür. Qəbiristanlıqda hamımızı gözləyən aqibət eynidir. Fərq isə insanın nə qədər böyük abidə ilə dəfn olunmasında deyil, necə yaşamasında və arxasında hansı xeyirli izləri qoymasındadır".