Natiq Cəfərli: "Küncə sıxışan Rusiya taktiki nüvə silahından istifadə edə bilər"
"Rusiyadan kütləvi qayıdış təhlükə deyil, Azərbaycan üçün böyük fürsətdir"
ReAL Partiyasının sədri Natiq Cəfərli “AzPolitika”ya müsahibəsində regionun və ölkə gündəminin aktual mövzuları ilə bağlı sualları cavablandırıb.
Müsahibənin ilk hissəsini təqdim edirik:
– Natiq bəy, Ukrayna ordusunun Moskvada və Rusiyanın digər şəhərlərində neft-qaz müəssisələrini sıradan çıxarmasından sonra ölkədə ciddi yanacaq qıtlığı hökm sürür. Azərbaycanın qonşusu və əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olan Rusiyada baş verənlər bizim ölkəmizdə də narahatlıqla izlənilir. Xüsusən orada çalışan soydaşlarımız bu gərginlikdən ciddi şəkildə təsirlənirlər. Rusiyadakı vəziyyət hansı istiqamətə doğru gedir, daha nələr gözlənilir?
-Əslində, Qərbdə sanksiyaların təsiri ilə bağlı əvvəldən yanlış hesablamalar var idi. Avropada və Bayden dönəmində Amerikada elə bir təsəvvür yaranmışdı ki, məhdudiyyətlər tətbiq olunandan 5 ay, uzağı 1 il sonra Rusiya çökəcək. Mən bir çox beynəlxalq tədbirlərdə bunun şahidi olurdum, çox əminliklə danışırdılar. Hətta o vaxt Varşava və Praqada keçirilən bəzi görüşlərdə buna etiraz edib bildirmişdik ki, sanksiyalar dərhal təsir göstərməyəcək.
Birincisi, ona görə ki, obrazlı desək, Rusiyanın iqtisadi "piyi" çoxdur. İkincisi, sanksiyalardan yan keçməyə kömək etməklə pul qazanmaq istəyən və Qərbin öz maraqları çərçivəsində təzyiq edə bilmədiyi ölkələr tapılacaqdı. Elə də oldu. Ermənistan, Qazaxıstan, Orta Asiya ölkələri, Çin, Vyetnam və bir çox başqaları Rusiyaya ciddi kömək etdilər. Xüsusilə Ermənistan 2022–2023-cü illərdə sanksiyalardan yayınmaq baxımından çox aktiv rol oynadı.
Lakin sanksiyalar institusional olaraq təxminən 3-4 ildən sonra işləməyə başlayır. Doğrudan da, 2025-ci ilin ikinci rübündən sonra Rusiya iqtisadiyyatında zəifləmə qeydə alındı və ciddi göstəricilər aşağı düşdü. Halbuki 2022-2024-cü illərdə Rusiyada kifayət qədər yaxşı iqtisadi göstəricilər var idi, maaşlar minimum 100 min rubldan başlayırdı və hamı vəziyyətdən razı idi. Ötən ilin ortalarından etibarən isə sanksiyaların dövlət institutlarına təsiri artdı, ümumi daxili məhsul (ÜDM) ciddi şəkildə azaldı və inflyasiya yüksəldi.
Bu inflyasiyanın bir səbəbi bəzi ölkələrin artıq Rusiyaya kömək etməkdə çətinlik çəkməsidir. Digər tərəfdən, həmin ölkələr Rusiyanın çarəsiz qaldığını görüb göstərdikləri gizli xidmətlərin qiymətini kəskin artırdılar. Bu da daxili bazarda bəzi hallarda ikirəqəmli inflyasiyaya və makroiqtisadi zəifləməyə yol açdı.
- Bunun ardınca, düşünülmüş taktiki və strateji planın tərkib hissəsi olaraq Rusiyanın enerji sektoru hədəfə alındı…
-Bəli. Limanlar və neft emalı zavodları (NEZ) ard-arda vurulduqca məlum oldu ki, son bir ildə neft emalının həcmi təxminən 25 faiz azalıb. Rusiya şəhərlərinə raket və dron zərbələrinin endirilməsi təkcə enerji bazarını vurmadı, həm də əhalinin müharibəyə münasibətini dəyişdi. Bu gün Putinin və Kreml hakimiyyətinin ən böyük problemi də məhz budur.
Benzin çatışmazlığını bir təhər həll edəcəklər. Burada mövsüm amili də rol oynadı. Ukrayna sanki bilərəkdən bu hücumları yay aylarına saldı. Çünki Rusiya buğda və dənli bitkilər üzrə dünyanın ən böyük aqrar ölkələrindən biridir və yayda kənd təsərrüfatında yanacağa tələbat pik həddə çatır. Texniki problemləri yoluna qoymaq bəlkə mümkündür, amma əhalinin psixoloji narahatlığı Kreml üçün böyük çağırışdır.
Təsadüfi deyil ki, birdən-birə Rusiyada danışıqlar və sülh prinsipləri ilə bağlı maraqlı açıqlamalar səslənməyə başladı. Artıq İstanbul anlaşmalarına qayıtmağa razı olduqlarını deyirlər. Çünki o vaxtkı layihədə Xerson və Zaporojye məsələsi yox idi. İndi mesaj verirlər ki, gəlin həmin sazişə qayıdaq, hətta Zaporojye və Xersonu da müzakirə predmeti edək.
-Amma Ukraynanın BMT-dəki səfirinin bəyanatı var ki, onlar artıq müharibənin mövcud atəşkəs xəttində dayandırılmasına razı olmaya bilərlər.
- Bəli, çünki bu, hərbi təşəbbüsün və üstünlüyün artıq Ukraynanın tərəfinə keçdiyini göstərir. İndi Krım ətrafında çox ciddi proseslər gedir. Ukraynalıların dili ilə desək, Krımı yarımadadan adaya çevirirlər. Orada yaşayan təxminən 2,8 milyon əhalinin etirazı getdikcə artır.
Burada maraqlı bir detal var: Krım əhalisini Rusiya 2014-cü ildə ilhaq etdi. Yəni oradakı insanlar daxili Rusiyadan fərqli olaraq seçki, demokratiya və söz azadlığı görüblər, 2014-cü ilə qədər bir neçə prezident dəyişikliyinin şahidi olublar. Ona görə də onların etiraz etmək, hüquq tələb etmək potensialı ruslardan daha çoxdur. İnsanların kütləvi şəkildə küçələrə çıxmaq riski Kremli çox həyəcanlandırır. Məhz bu səbəbdən onlar müharibənin təcili dayandırılmasını və danışıqların başlamasını istəyirlər.
Lakin bu vəziyyətin təhlükəli tərəfi taktiki nüvə silahı məsələsidir. Küncə sıxışan Rusiyanın belə bir addımı ata biləcək rəhbərliyi var. Danışıqlarda qırmızı xətlərin çəkilməsi cəhdləri də buradan qaynaqlanır. Allah uzaq eləsin, amma onlar "baxın, atıram, dayanmasanız, yenə ata bilərəm, gəlin anlaşaq" məntiqi ilə hərəkət edə bilərlər. Necə ki, vaxtilə amerikalılar Yaponiyaya atom bombası atdıqdan sonra imperator danışıqlara getməyə məcbur olmuşdu.
- Bəs belə bir vəziyyətdə Rusiyanı cavabsız qoyarlar?
-Cavabsız qoymayacaqlar, Rusiyanın daxilini adi raketlərlə daha ağır şəkildə vuracaqlar. Amma qarşı tərəfin də nüvə ilə cavab verəcəyini düşünmürəm. Çünki taktiki nüvə zərbəsindən strateji nüvə müharibəsinə keçid bəşəriyyətin sonu deməkdir. Rusiya rəhbərliyi böyük nəticə verməsə də, ən azından qorxutmaq xatirinə bu variantı masada saxlayır.
-Natiq bəy, Rusiyada mövcud problemin ən ağrılı tərəfi bu ölkədə yaşayan, işləyən soydaşlarımızın düşdüyü vəziyyətdir. Azərbaycanlıları nə gözləyir?
- Əlbəttə, məsələnin iqtisadi fəsadlarına və orada yaşayan soydaşlarımıza təsirlərinə də mütləq baxmalıyıq. Ölkəmizə daxil olan pul köçürmələrinin həcmində ciddi azalmalar var. Hətta uzun illərdən sonra ilk dəfə Rusiya pul köçürmələrində birinci yerdə deyil, hazırda İrlandiya önə çıxıb. Bunu araşdırmaq lazımdır. Böyük ehtimalla, ofşor zona kimi istifadə olunur. Eyni zamanda, Türkiyə, Avropa ölkələri və Amerika da ön sıralardadır. Bu trend son 10–15 ildə miqrasiyanın strukturunun dəyişdiyini göstərir - gənclərimiz artıq Avropaya, ABŞ-yə və Türkiyəyə üz tuturlar. Digər tərəfdən, bu, Rusiyadakı iqtisadi böhranın göstəricisidir; insanlar artıq həm özlərini saxlamaqda, həm də ailələrinə pul göndərməkdə çətinlik çəkirlər.
Biz Rusiyada yaşayan soydaşlarımızı çox vaxt bir qazana tökürük, amma onları üç qrupa ayırmaq lazımdır:
Artıq ikinci-üçüncü nəsil olaraq orada yaşayanlar: Onlar formal olaraq azərbaycanlıdırlar, amma Rusiya cəmiyyətinə tam inteqrasiya ediblər (məsələn, onların arasından məşhur repçilər, media nümayəndələri tanıyırıq). Rusiya vətəndaşıdırlar, seçimlərini ediblər və onlar üçün hər hansı bir hüquqi təhlükə yoxdur.
Rəsmi iş və ya daimi yaşayış icazəsi olanlar: Onların vətəndaşlardan tək fərqi seçkilərdə iştirak edə bilməmələridir, qalan bütün hüquqları qorunur. Onlarla bağlı da ciddi problem gözlənilmir.
Heç bir sənədi və qeydiyyatı olmayan yüz minlərlə şəxs: Əsas təhlükə buradadır. Rusiya Daxili İşlər Nazirliyi qeyri-qanuni yaşayan azərbaycanlıların sayını 136 min göstərir. Amma bu, sadəcə küçədə saxlanılıb qeydiyyata alınanlardır. Real rəqəm bundan qat-qat çoxdur.
-Bu say təxminən 600 min nəfərdən çox olmalıdır...
- Bəli, məncə, rəsmi rəqəmdən ən azı dörd dəfə çoxdur. Çünki bu yoxlamalar yalnız Moskva və Sankt-Peterburq kimi böyük şəhərlərdə aparılır. Rusiyanın Sibir, Vladivostok kimi ucqar bölgələrində yaşayanları kim yoxlayır? Müharibə sona yaxınlaşdıqca və ya hansısa anlaşma əldə olunarsa, Rusiyadakı indiki rejimin daxildə bir "düşmən obrazı" yaratmağa ehtiyacı olacaq ki, yığılmış sosial nifrəti ora yönəltsin. Dünyada olduğu kimi, Rusiyada da bu hədəf miqrantlar olacaq. Bu zaman sənədsiz soydaşlarımızın kütləvi şəkildə Azərbaycana qayıtması qaçılmaz ola bilər.
Bizim səhvimiz isə odur ki, həm hökumət, həm də cəmiyyət olaraq bu potensial qayıdışı təhlükə kimi görürük. Halbuki bu, böyük bir fürsətdir. Oradan qayıdan insanların bacarıqlarından, iş qabiliyyətindən, təcrübəsindən və kapitalından ölkə daxilində istifadə edə bilərik. Biz bunu təhlükə kimi gördükcə, Rusiya da həmin mövzunu bizə qarşı siyasi təzyiq alətinə çevirir.
Digər tərəfdən, gəlin real olaq: bu gün bəzi azərbaycanlı miqrantlar üçün Azərbaycan artıq əvvəlki qədər cəlbedici deyil. Xüsusən rusdilli və müəyyən ixtisası olan kadrlar Qazaxıstanı, Özbəkistanı, Belarusu, hətta Moldovanı seçirlər.
Ötən ilin iyununda Qazaxıstanda beynəlxalq konfransda idim, oradakı azərbaycanlılarla görüşdük. Mənə bildirdilər ki, müharibə başlayandan (2022-ci ildən) bəri təkcə Aktau və Atırau bölgələrinə 30 minə yaxın azərbaycanlı köçüb, orada biznes qurub və işləyirlər. Çünki Qazaxıstan və Özbəkistanda biznes mühiti daha rahatdır. Hökumətimiz bu barədə düşünməlidir...Biz o insanları həm də Qarabağın bərpası və məskunlaşdırılması prosesinə cəlb edə bilərik, onlara orada iqtisadi aktivlik yaratmaq üçün şərait yarada bilərik.
-Müharibədə həlak olan azərbaycanlıların da sayı artıb. Son vaxtlar ard-arda soydaşlarımızın Ukraynada həlak olması xəbərləri daha çox gəlir...
- Bəli, təəssüf ki, xüsusilə Rusiya tərəfində vuruşanlar arasında itkilərimiz çoxdur. Bu məsələ ayrıca araşdırılmalıdır və Azərbaycan hökuməti bu mənfi tendensiyanın qarşısını almaq üçün addımlar atmalıdır. Əgər şəxs Rusiya vətəndaşıdırsa, bu, onun hüquqi seçimidir və dövlət olaraq bura müdaxilə edə bilmərik. Əsas problem Azərbaycan vətəndaşı olub sənədsizlikdən və ya çarəsizlikdən müqavilə əsasında muzdlu döyüşə cəlb olunanlardır. Bizim qanunvericilik bu məsələdə çox sərtdir – xarici orduda vuruşmaq birbaşa cinayət məsuliyyəti yaradır
Amma gəlin kökünə baxaq: bir Azərbaycan vətəndaşı niyə gedib Rusiya üçün canını təhlükəyə atmalıdır? Bunun tək səbəbi puldur. Cəbhədə aylıq maaş 206 min rubldur, müqavilə bağlandığı gün isə təxminən 1 milyon rubl (böyük məbləğdir) birdəfəlik, ömürlük sənəd pulu ödənilir. İnsanlar bu vəsaitə görə gedirlər və bu, əslində, bizim iqtisadi ayıbımızdır. Məsələn, gürcülər də Ukrayna tərəfində vuruşurlar, amma onların motivi ideolojidir – Abxaziya və Cənubi Osetiya ağrısına görə bunu edirlər. Bizimkilər isə əksər hallarda pul üçün gedirlər. Bunun həlli ölkədə sosial-iqtisadi imkanların yaxşılaşdırılmasından keçir.
-Natiq bəy, Azərbaycanla Rusiya arasında yanacaq ticarəti də həmişə böyük həcmdə olub. Hazırda məlum hadisələrə görə, bu sektorda ciddi kəsirləri var, özünü təmin edə bilmir. Bizim alternativlərimiz varmı?
-Əslində, idxal coğrafiyası artıq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Hazırda Azərbaycan premium markalı “Aİ-95” benzinini əsasən Türkmənistandan alır. Həmçinin Rumıniya, Qazaxıstan və Belarusdan da yanacaq idxal edirik. Rusiya istiqaməti artıq dominant deyil. Təbii ki, bu, başqa bir haqlı sual doğurur: neft ölkəsi olan Azərbaycan niyə hələ də daxili tələbatı tam qarşılayacaq səviyyədə keyfiyyətli yanacaq istehsal edə bilmir və xaricdən asılıdır?
Ümumiyyətlə, bizim Rusiyadan idxalımızda yanacağın çəkisi kəskin azalıb. İndi əsas payı ərzaq məhsulları (taxıl, bitki və kərə yağları, süd, ət və hazır qidalar), həmçinin tikintidə, xüsusən də Qarabağın bərpasında geniş istifadə olunan dəmir və taxta materialları təşkil edir.
-ABŞ–İran razılaşması, Hörmüz boğazının açılması neftin qiymətlərini aşağı çəkir. Əlbəttə, ilin birinci yarısı həm Rusiya, həm də Azərbaycan əlavə yüksək gəlirlər əldə etdilər. Bəs qiymətlərin sabitləşməsi nə vəd edir?
-Enerji gəlirlərindən asılı olan hər iki ölkənin büdcəsi üçün neftin bahalaşması ilk baxışdan müsbət hadisədir – gəlirlər artır, sosial xərcləri ödəmək asanlaşır. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu, təhlükəli tendensiyadır. Əgər neftin bahalaşması iqtisadi artımla deyil, regional müharibələr və geosiyasi risklər hesabına baş verirsə, bu, qlobal inflyasiyanı, logistika xərclərini artırır və beynəlxalq ticarəti zəiflədir.
Rusiya üçün yüksək qiymət sanksiyaların təsirini sadəcə müvəqqəti yumşaldır. Azərbaycan üçün isə əlavə gəlir gətirsə də, iqtisadiyyatın neft iynəsindən asılılığını daha da dərinləşdirir. Əsas məsələ neftin neçə dollar olması yox, gələn vəsaitin qeyri-neft sektorunun inkişafına necə yönəldilməsidir.
Ümumilikdə, 2026-cı il neft ixrac edən ölkələr üçün uğurlu il oldu. ABŞ-da Donald Trampın siyasəti və İran ətrafında yaranan gərginlik bazarı süni şəkildə yuxarıda saxladı. Əgər bu hərbi risklər olmasaydı, ötən ilin sonundakı analitik proqnozlar “Brent” markalı neftin qiymətinin 60–65 dollar diapazonuna düşəcəyini göstərirdi. Azərbaycan hökuməti də büdcədə neftin baza qiymətini məhz beynəlxalq proqnozlara uyğun olaraq 65 dollardan götürmüşdü.
Lakin hərbi gərginlik nəticəsində Azərbaycan büdcəsinə nəzərdə tutulduğundan xeyli çox vəsait daxil oldu və ilin yekununda əlavə neft gəlirləri 1 milyard dollardan çox ola bilər. İlin əvvəlindən bəri Azərbaycan neftinin orta satış qiyməti təxminən 89–90 dollar səviyyəsində qərarlaşıb (hətta müəyyən dövrdə 120 dolları keçmişdi). İlin qalan hissəsində orta illik qiymətin 75–80 dollar civarında olacağını gözləmək olar ki, bu da bizim üçün əlverişlidir. Amma yenə deyirəm, əsas problem qiymət deyil, 2003-cü ildən bəri axan bu neft gəlirlərindən nə dərəcədə səmərəli istifadə edə bilməyimizdir.
Təbii ki, bu gəlirlər təkcə bizim yox, məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı kimi Körfəz ölkələrinin də büdcəsini milyardlarla dollar zənginləşdirdi və onların regional təhlükəsizlik itkilərini kompensasiya etdi. Eyni zamanda ABŞ-dakı şist nefti istehsalçıları da böyük mənfəət götürdülər; orada maya dəyəri 38–45 dollardır və 80 dollarlıq qiymət həmin şirkətlərə (hansı ki, Trampın əsas siyasi dayaqlarıdır) fantastik pullar qazandırır. Ancaq qlobal reallıq dəyişmir: əgər yeni bir fors-major böhran baş verməzsə, neft bazarında mütləq eniş tendensiyası başlayacaq və gələn il qiymətlər yenidən normal 55–65 dollar dəhlizinə qayıdacaq. Biz də iqtisadiyyatımızı buna uyğun hazırlamalıyıq.
(Davamı var)
E. Rüstəmli
E. Bəyməmmədli
“AzPolitika.info”