"The Wall Street Journal"da dərc olunan materiallarda ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki əməliyyatları zamanı süni intellekt (AI) modellərindən istifadə etməsi müzakirə olunur.

Orduların raket sistemində süni intellektin istifadəsi bu modelin başqa hansı sahələrə necə inteqrasiya etməsi ilə bağlı məndə suallar yaratdı. Gəlin, bu mövzunu daha ətraflı analiz edək.

İlk növbədə, hansı ölkələrin orduda süni intellektdən istifadə etməsinə nəzər yetirək:

Hərbi süni intellektin lideri ABŞ, süni intellekti yalnız bir eksperimental sahə kimi görmür; bunu döyüş qərar vermə sistemlərinin mərkəzinə yerləşdirib. ABŞ AI-ni "hərbi üstünlük təmin edən sürətli qərar verici" kimi görür. Çin AI-ni "gələcəyin müharibəsi"nə hazırlıq kimi istifadə edir. Çin daha çox miqyas və avtomatizasiya üzərində fokuslanır. Rusiya isə süni intellekti robotizasiya və elektron müharibə sahəsində fokuslayıb.

İsrail AI-ni real döyüş əməliyyatlarına tətbiq edir. "Harop" və "Harpy" dronları: avtonom atəş açan kamikadze dronlar.

Avropa ölkələri əsasən NATO çərçivəsində AI strategiyasına fokuslanır. Türkiyə süni intellekti pilotsuz sistemlərdə tətbiq edir.

Polşa ordusunun məlumat, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik imkanlarının inkişafı məqsədilə "Palantir" şirkəti ilə əməkdaşlıq imzalanıb. Polşa Müdafiə Nazirliyi açıqlamasında bildirib ki, əməkdaşlıq "Palantir"in döyüş meydanı idarəetməsi və logistika sistemlərinin öyrənilməsi ilə bağlıdır. Dolayı şəkildə Polşa hərbi məlumatların idarə olunmasını "Palantir"ə həvalə edir.

Bu əməkdaşlıq müasir müharibədə silah qədər vacib olan başqa bir resursu - məlumatın idarə olunmasını ön plana çıxarır.

Ölkələrin paylaşdığı məlumatlara əsasən süni intellektin orduda ümumi istifadə sahələri bunlardır:

- Kəşfiyyat və izləmə

- Peyk görüntüləri

- Hədəf identifikasiyası

- Avtonom silah sistemləri

- Dronlar

- Robot tanklar

- Pilotsuz sualtı və dəniz platformaları

- Kiber müharibə və məlumat əməliyyatları.

Maraqlıdır ki, hərbi sektorda başlayan süni intellekt yarışının təsiri artıq iqtisadiyyatın digər sahələrində də hiss olunur. "Anthropic" şirkəti "Claude Cowork" adlı yeni süni intellekt platformasını və 11 ədəd korporativ tool təqdim edərək qlobal bazarlarda bir çox sahəni təşvişə salıb.

Bu hadisə bazarda proqram təminatı şirkətlərində "sonun başlanğıcı" kimi qəbul edilir.

Hüquq xidmət sektorunun da itkisi kəskin yüksəlib. Belə ki, "LegalZoom" və "Thomson Reuters" kimi böyük şirkətlərin səhmləri rekord həddə düşüb, çünki onların əsas gəlir mənbəyi olan hüquqi və məlumat xidmətləri artıq pulsuz və ya çox ucuz AI tərəfindən təklif edilir.

"Infosys" və "TCS" kimi nəhəng IT məsləhətçi şirkətlərinin səhmləri də ucuzlaşıb. Səbəb isə odur ki, AI artıq minlərlə insanın saatlarla gördüyü kodlaşdırma və test işlərini saniyələr içində edə bilir.

2025-ci ildə "Tempus" şirkəti 75 000 onkoloji NGS testi həyata keçirib (2024-də bu rəqəm 62 700 idi).

Bu testlər təkcə nəticə vermir, eyni zamanda "Tempus"un AI platformasını "qidalandırır" - databazaya yeni məlumatlar yığır. Hər test bir xəstə datasıdır, gələcək qərarların daha dəqiq olmasını təmin edən mənbədir. Bu o deməkdir ki, süni intellekt sistemlərinin gücü yalnız alqoritmdə deyil, topladığı məlumatın miqyasında gizlənir.

"Neuralink" şirkəti "Blindsight" adlı görmə implantını FDA təsdiqi alındıqdan sonra insan üzərində tətbiq etməyə hazır olduğunu açıqlayıb. Cihazın məqsədi gözləri və görmə sinirini istifadə etmədən siqnalları birbaşa beynin görmə korteksinə göndərməkdir. FDA tərəfindən artıq bu cihaza "Breakthrough Device" (İnnovativ Tibbi Cihaz) statusu verilib.

İlon Mask isə bildirib ki, ilkin mərhələdə əldə olunan görüntülər "Atari qrafikası" kimi çox aşağıkeyfiyyətli olacaq, lakin zamanla yaxşılaşacaq. İlkin mərhələdə cihaz hər iki gözünü və görmə sinirini itirmiş, başqa müalicə yolu olmayan xəstələr üçün nəzərdə tutulub.

Süni intellekt vasitəsilə qısa filmlər, treylerlər və viral video kontent hazırlayan "Dor Brothers" şirkəti, real çəkiliş olacağı təqdirdə dəyəri 200 milyon dollardan çox ola biləcək 3 saatlıq bir filmi cəmi 1 günə hazırlayıb. Filmdə Bred Pitt, Tom Kruz, Sidni Svini, Teylor Svift və Donald Tramp da yer alırlar.

Gördüyümüz kimi ordudan səhiyyəyə, filmdən proqramçılığa əksər sahələrdə süni intellekt əsas söz sahibinə çevrilib. Bu hələ başlanğıcdır. Çünki süni intellekt sənayesi böyümə mərhələsindədir. Təbii ki, süni intellektin faydaları kimi ziyanları da ola bilir.

Süni intellekt genişləndikcə ondan hakerlər də istifadə edirlər. Yəni Al təkcə yaxşı niyyətlər üçün deyil, həm da pis niyyətlər üçün istifadə olunur.

Bu sahədə ən çox risk altında olan sektor isə təbii ki, real pulların dövriyyədə olduğu bank sektorudur.

Təkcə amerikalılar ötən ildə müxtəlif növ firıldaqçılıqlardan (bank köçürmə saxtakarlıqları, impersonasiya vəs.) 196 milyard dollara qədər zərər çəkiblər.

Süni intellekt istifadəsi eyni zamanda külli-miqdarda su və elektrik tələb edir. Bu da təbiətə düşündüyümüzdən daha böyük zərər vurur. "OpenAl"nin CEO-su Sem Altman bildirir ki, qlobal süni intellekt tələbatını qarşılamaq üçün gələcəkdə yüzlərlə gigavat gücündə elektrik enerjisinə ehtiyac olacaq. Elektrik enerjisinə nəzarət edən tərəf potensial olaraq süni intellekt üzərində də nəzarət imkanına sahib olacaq. Yəni süni intellekt dövründə ən strateji resurs yalnız məlumat deyil, həm də onu işlədə biləcək enerji infrastrukturu olacaq.

Renessans dövrünün məşhur alimi Paracelsusun fikri ilə qısa xülasə etsək: "Hər şey zəhərdir. Əsas olan dozasıdır!"

Həsən Fətəliyev

Ötən gecə Ukrayna Rusiyaya son aylarda ən kütləvi dron və raket hücumu həyata keçirib.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, hücumların əsas istiqamətlərindən biri Rusiya paytaxtı olub. Moskva meri axşam və gecə ərzində 67 Ukrayna dronunun hücumunun dəf olunduğunu açıqlayıb.

Moskva hava limanlarının hamısı saatlar boyu fəaliyyətsiz qalıb, şəhərdə dronların söndürülməsi məqsədilə internet bağlantısına böyük fasilələr verilib.

Belqorod vilayətinin qubernatoru Vyaçeslav Qladkov bildirib ki, Belqorod və Belqorod rayonu Ukraynadan gələn kütləvi raket hücumlarına məruz qalıb və enerji infrastrukturuna ciddi ziyan vurub:

"Enerji infrastrukturuna ciddi ziyan dəyib. Nəticədə elektrik enerjisi, su və istilik təchizatında fasilələr qeydə alınıb. Zərərin dəqiq miqyasını gündüz saatlarında qiymətləndirə biləcəyik".

Onun sözlərinə görə, Belqoroddakı obyektlərdən birində yanğın baş verib.

Regional əməliyyat qrupunun məlumatına görə, Krasnodar diyarının Tixoretsk rayonundakı neft anbarında yanğın başlayıb.

İşçi qrupu əlavə edib ki, PUA-nın “qalıqları” Tixoretsk rayonunda iki yüksək gərginlikli elektrik xəttinə də zərər vurub.

Bundan əlavə, Bryansk istiqamətində 150-dək dronla hücum edilib./Bizim.Media

Goranboyda piydanın ölümü ilə nəticələnən yol-nəqliyyat hadisəsi baş verib.

Mediaxeberleri.Az APA-ya istinadən xəbər verir ki, hadisə Goranboy-Ağcakənd yolunda qeydə alınıb.

Məlumata görə, Kəlbəcər rayon sakini, 1970-ci il təvəllüdlü İ.Huseynov idarə etdiyi "Mercedes"lə Goranboy rayon, Zeyvə kənd sakini, 1990-cı il təvəllüdlü T.Quliyevi vurub. Piyada aldığı ağır xəsarətlərdən hadisə yerində həyatını itirib.

Onun meyiti müayinə olunmaq üçün Məhkəmə Tibbi Ekspertizanın Patoloji Anatomiya Birliyinin rayon şöbəsinə təhvil verilib.

Hadisə yerinə polis əməkdaşları cəlb edilib. Faktla bağlı araşdırma aparılır.

Novruz Bayramının sonuncu çərşənbəsi İlaxır çərşənbə adlanır və bu axşamda insanlar qədim adətə görə müxtəlif fallar edir, niyyət tutur və gələcəklə bağlı işarələr axtarırlar.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, bu fallar əsasən qismət, sevgi, evlilik və niyyətlərin həyata keçməsi ilə bağlı olur.

İlaxır çərşənbədə edilən ən məşhur fallardan biri qapı pusma, yəni qulaq falıdır. Gənclər qonşunun qapısı arxasında dayanır və ilk eşitdikləri sözə görə niyyətlərini yozurlar. Əgər xoş söz eşidilsə, niyyətin həyata keçəcəyi düşünülür, əgər pis və ya mənfi söz eşidilərsə, niyyətin bir qədər gecikə biləcəyi hesab olunur.

Digər məşhur fal ayaqqabı falıdır. Subay qız ayaqqabısını qapıdan çölə atır. Ayaqqabının burnu qapıya tərəf düşərsə, bu yaxın zamanda evliliyin olacağına işarə sayılır. Əgər ayaqqabı əks istiqamətə düşərsə, bu zaman evliliyin hələ tez olmadığı düşünülür.

İlaxır çərşənbədə üzük falı da edilir. Bir qab suya üzük atılır və niyyət tutulur. Üzüyün suda hərəkətinə və ya yaranan dalğalara baxaraq niyyətin həyata keçib-keçməyəcəyi barədə yozum edilir.

Şam falı da geniş yayılmış adətlərdən biridir. Şam yandırılır və onun necə yanmasına baxılır. Şamın alovu sakit və düz yanarsa, niyyətin həyata keçəcəyinə inanılır. Alov çox titrəyərsə və ya tez sönərsə, bunun müəyyən maneələrə işarə etdiyi düşünülür.

Bundan başqa, bəzi insanlar buğda falı da edirlər. Bir qabda buğda isladılır və onun cücərməsinə baxılır. Əgər buğda tez cücərərsə, bu, bolluq, bərəkət və uğur əlaməti kimi qəbul edilir.

Beləliklə, İlaxır çərşənbə axşamı edilən fallar insanların qədim inanclarını və Novruz ənənələrini yaşadan maraqlı adətlərdən biridir.

Bu gün Misli Premyer Liqasında 24-cü tura yekun vurulacaq.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, son oyun günündə iki görüş keçiriləcək.

Əvvəlcə "Kəpəz" əzəli rəqiblərindən olan "Turan Tovuz"la qarşılaşacaq. Yevlax şəhər stadionunda keçiriləcək görüş saat 15:00-da başlayacaq. Komandaların ilk iki dövrədəki oyunlarında "Turan Tovuz" qalib gəlib - 3:0, 2:0.

Turun və günün son matçında "Qəbələ" öz meydanında "Neftçi"ni qəbul edəcək. Oyun saat 18:00-da başlayacaq. "Neftçi" ilk dövrədə 2:0, 2-ci dövrədə isə 1:0 hesabı ilə "Qəbələ"yə qalib gəlib.

15 mart (bazar)

15:00.“Kəpəz” – “Turan Tovuz”
Hakimlər: Tural Qurbanov, Asiman Əzizli, Cəmil Quliyev, Ruslan Quliyev
VAR: Rəvan Həmzəzadə
AVAR: Rahil Ramazanov
Yevlax şəhər stadionu

18:00. “Qəbələ” – “Neftçi”
Hakimlər: Elçin Məsiyev, Elşad Abdullayev, Pərvin Talıbov, Rəşad Əhmədov
VAR: Kamal Umudlu
AVAR: Teymur Teymurov
Qəbələ şəhər stadionu

13 mart (cümə)

“Sumqayıt” - “Şamaxı” - 0:1 

“Araz-Naxçıvan” - “Karvan-Yevlax” - 2:1 

14 mart (şənbə)

 “Zirə” - “Qarabağ” - 1:3

“İmişli” - “Sabah” - 0:5

Bombardirlər:

Coy Lens Mikels (“Sabah”) - 14 qol

Bassalu Sambu ("Neftçi") - 9 qol

Velko Şimiç (“Sabah”) - 9 qol

Karim Rossi ("Şamaxı") - 9 qol

Ba-Muaka Simakala (“Araz-Naxçıvan”) - 8 qol

Emin Mahmudov (“Neftçi”) - 7 qol

Toral Bayramov (“Qarabağ”) - 7 qol

Dioqo Almeyda ("İmişli") - 7 qol

Şimali Koreya Yapon (Şərq) dənizinə 10 ballistik raket atıb.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, bu barədə Seulun Birgə Qərargah Rəisləri Komitəsi məlumat yayıb.

Bu, Pxenyanın Cənubi Koreya-ABŞ hərbi təlimləri ilə bağlı xəbərdarlıq etməsindən bir neçə gün sonra baş verib.

Cənubi Koreya ordusunun açıqlamasında deyilir ki, Şimali Koreyanın Sunan bölgəsindən Yapon (Şərq) dənizinə doğru atılan təxminən on ballistik raket aşkar edilib.

Bu gün 62 mindən çox şagird üçün buraxılış imtahanı keçiriləcək.

Bu barədə Dövlət İmtahan Mərkəzindən (DİM) məlumat verilib.

Bildirilib ki, DİM tərəfindən Bakı şəhərinin Qaradağ, Binəqədi, Xətai, Suraxanı, Yasamal rayonları, Abşeron (II hissə), Sumqayıt (II hissə), Gəncə (II hissə), Mingəçevir, Samux, Göygöl, Daşkəsən, Gədəbəy, Qazax, Tovuz, Sabirabad, Saatlı, İmişli, Biləsuvar, Göyçay, Şamaxı, Qobustan, İsmayıllı, Ağsu, Masallı, Astara, Yardımlı, Lerik, Ağcabədi, Beyləqan, Ağdam (o cümlədən Xıdırlı, Kəngərli kənd tam orta məktəbləri), Xocalı (Şəhər 1 nömrəli və Ballıca kənd orta məktəbləri), Xankəndi (Şəhər 4 nömrəli məktəb), Şuşa (Şəhər 1 nömrəli məktəb), Laçın (Şəhər 2 nömrəli tam orta məktəb, Zabux və Sus kənd tam orta məktəbləri), Kəlbəcər (Şəhər 1 nömrəli tam orta məktəb), Qax, Balakən, Zaqatala, Quba, Xızı, Qusarda tam (11 illik) orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanı keçiriləcək. Bakı şəhəri üzrə xüsusi məktəblərdə (internat məktəbləri, cəzaçəkmə müəssisələrində yerləşən məktəblər), tədrisi gürcü dilində olan məktəblərdə təhsil alanlar da imtahan verirlər.

İmtahan saat 11:00-da başlanır.

İmtahanın başlanmasına 15 dəqiqə qalmış - saat 10:45-də buraxılış rejimi başa çatır. Bundan sonra gələn iştirakçılar imtahan binasına buraxılmırlar.

İştirakçıların imtahan binasına rahat daxil olması üçün binaya müxtəlif gəlmə vaxtları müəyyən edilib və imtahan iştirakçısının buraxılış vərəqəsində həmin vaxt göstərilib. Ona görə də imtahan binasına buraxılış vərəqəsində qeyd olunan vaxtda gəlmək lazımdır.

Şagirdlər imtahana aşağıdakı sənədləri gətirməlidirlər:

- İmtahana buraxılış vərəqəsi;

- Şəxsiyyəti təsdiq edən sənədin əsli:

a) Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları (16 yaşı tamam olmayan iştirakçılar da daxil olmaqla) şəxsiyyət vəsiqəsini;

b) Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Dövlət Miqrasiya Xidməti tərəfindən verilmiş icazə vəsiqələrini, qaçqın statusu almış xarici vətəndaşlar və onların ailə üzvləri isə qaçqın vəsiqələrini;

- Şəxsiyyət vəsiqəsində şəkli olmayan iştirakçılar digər sənədlərlə yanaşı, təhsil müəssisəsi tərəfindən verilmiş və fotoşəkilləri yapışdırılmış arayışı (arayışa iştirakçının 3x4 sm ölçülü şəkli yapışdırılır və şəkil möhürlə təsdiqlənir). Şagirdlər buraxılış imtahanı üçün təhsil müəssisəsi tərəfindən verilməli olan arayışı DİM-in saytından yükləyə bilərlər.

İmtahan iştirakçıları "İmtahana buraxılış vərəqəsi"ni internet vasitəsilə DİM-in saytından martın 5-dən etibarən çap edib götürə biliblər.

Qeyd edək ki, imtahan keçirilən şəhər və rayonlarda ümumilikdə 267 imtahan binası, 4 645 imtahan zalı ayrılıb. İmtahanların idarə olunmasına 267 ümumi imtahan rəhbəri, 767 imtahan rəhbəri, 5 776 nəzarətçi, 807 buraxılışı rejimi əməkdaşı (mühafizə), 267 bina nümayəndəsi ayrılıb.

Bugünkü imtahanda 62 033 şagirdin iştirakı nəzərdə tutulur.

İmtahanda 67 nəfər sağlamlıq imkanları məhdud (gözdən əlil, serebral iflic, eşitmə əngəlli və digər) şagird də iştirak edəcək. Bu abituriyentlərin rahat şəkildə imtahan verməsi üçün imtahan binalarında xüsusi zallar ayrılıb, orqanizmin funksiyalarının 81-100 faiz pozulmasına görə gözdən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə isə fərdi nəzarətçilər təyin edilib. Hərəkət məhdudiyyətli şagirdlərin bina və zala daxil olması və hərəkəti üçün də şərait yaradılıb. Bundan əlavə, sağlamlıq imkanları məhdud iştirakçılar üçün ayrılan nəzarətçilərlə xüsusi təlim keçirilib.

İmtahanlarda iştirak edəcək nəzarətçilər, imtahan rəhbərləri, mühafizə əməkdaşları ilə təlim-seminarlar keçirilib. Bütün imtahan binalarına baxış keçirilib, imtahan zallarında abituriyentlərin rahat şəkildə imtahan verməsi üçün zəruri şərait yaradılıb.

Təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədilə imtahan mərkəzlərinə təkrar baxış da keçirilib və imtahan zalları, giriş-çıxış qapıları, binalar möhürlənməklə Daxili İşlər Nazirliyi Baş Mühafizə İdarəsinin əməkdaşlarının mühafizəsinə verilib.

"İnzibati cərimələrin qaytarılması Qaydası" təsdiqlənib.

Baş nazir Əli Əsədov bununla bağlı qərar imzalayıb. Qərara əsasən, artıq ödənilmiş inzibati cərimə dövlət büdcəsindən və ya inzibati cərimə növündə inzibati tənbeh vermə barədə qərar qəbul etmiş səlahiyyətli orqanların hesablarından qismən və ya tam şəkildə geri qaytarılacaq. Hüquqşünas Emil Aslanov bildirib ki, vətəndaşlar 20 gün ərzində yazılı və ya elektron qaydada müraciət etməklə cərimənin hansı büdcəyə ödənilməsindən asılı olaraq həmin vəsaitin geri qaytarılmasına nail ola bilərlər. Onun sözlərinə görə, artıq ödənilmiş məbləğin geri qaytarılması üçün 5 illik müddət nəzərdə tutulub:

"Bu müddət ərzində vətəndaşlar ödədikləri vəsaitin geri qaytarılması üçün müraciət edə bilərlər".

Qeyd edək ki, artıq ödəmənin qaytarılması üçün müraciət Qaydasının 4.4-cü bəndinə əsasən, araşdırma zamanı artıq ödəmənin qaytarılmalı olduğu halların mövcud olmadığı müəyyən edilərsə, bu barədə ərizə təqdim edən orqan tərəfindən müvafiq qərar qəbul edilməli və müraciət edən şəxsə 5 gün müddətində əsaslandırılmış yazılı məlumat təqdim olunmalıdır. Ərizənin təqdim edildiyi orqan tərəfindən qəbul edilmiş qərardan inzibati qaydada və ya məhkəmə qaydasında şikayət verilə bilər.

Azərbaycanda özəl pensiya fondlarının yaradılması gözlənilir.

Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov "Xəzər Xəbər"ə açıqlamasında bildirib ki, hazırda bununla bağlı qanun layihəsinin hazırlanması prosesi gedir. Bu fondların yaradılması üçün 20-dən çox normativ hüquqi akt layihəsi hazırlanır.

Onun sözlərinə görə, vətəndaşlar pensiya kapitalının bir hissəsini özəl pensiya fondlarına yönəltmək imkanı əldə edəcəklər. Belə ki, vətəndaş 50-55 yaşlarında topladığı pensiya kapitalının bir hissəsini birbaşa götürərək biznes qurmaq, təsərrüfat yaratmaq, ev almaq və ya digər məqsədlər üçün istifadə edə biləcək. Pensiya kapitalının Dövlət Sosial Müdafiə Fondu (DSMF) hesabında qalan hissəsindən isə təqaüd almaqda davam edəcək.

Bildirilib ki, birbaşa götürülə biləcək pensiya ödənişi ümumi məbləğin təxminən 50-70 faizi civarında ola bilər. Bununla belə, vətəndaşların bu sistemə qoşula biləcəyi yaş, eləcə də birbaşa ödəniləcək pensiya məbləği və digər mexanizmlər hələ də müzakirə mərhələsindədir.

Deputat qeyd edib ki, bir çox ölkələrdə pensiya yaşı tamam olmadan da özəl pensiya fondlarında toplanmış vəsaitlərin bir hissəsini əvvəlcədən əldə etmək mümkündür.