22 yanvar, 2013-cü il, işdən çıxıram, saatın əqrəbləri 6:00-ı göstərir. Köhnəlməyən uşaqlıq dostum Seydioğlu Qaradan zəng gəlir:
-Bu gün Üzeyirin (doğma qardaşıdır) doğum günüdür. Bizə gəl, qeyd edək. - Evlərinə dəvət edir.
-Qara, magistr hazırlıqlarım var, yenicə başlamışam, 3 həftədir, “daşları yerinə oturtmamışam”, bu aralar əylənmək, dincəlmək ruhuma, prinsiplərimə ziddir, ciddi hazırlaşmalıyam - Deyib, dostumu incitmədən niyyətimi izhar etdim.
-Axşam dərdləşək, toy kasetlərimi gətirmişəm, toya baxarıq, sabah tezdən özüm səni yola salacağam - Dostum “üz vurur”.
Əlqərəz, razılaşıram, bu mənada ki, hərbi xidmətdə olduğuma görə, dostumun toyunda iştirak edə bilməmişdim, amma necə deyərlər həmin gün ürəyimin nəbzi o büsatdakı nağaraçının dəfindən çıxan ritimlə yanaşı vururdu. Xub, saat 8-dir, dostumgildəyəm. Qısa kəsim, yubilyarı təbrik etdik... Hamı yatdı, qaldıq biz ikimiz. Həmişə belə edərdik; bir yerdə qalanda gecəni səhərə “ilan vuran yatardı, biz yatmazdıq”, uzun-uzun bəzən fəlsəfi, bəzən məişət, bəzən də işgüzar söhbətlər, müzakirələr edərdik. Bu dəfə isə gecənin səssizliyində iki dost oturub, toya baxırdıq, toydakı bəzi məqamları, detalları müzakirə edirdik. Saat təxminən 04:20 radələridir, mənə həmin o məşum, məşəqqətli zəng gəlir, telefonun o başından kənddəki yeznəm (bacımın həyat yoldaşı) Qiyas “dilini sürüyə-sürüyə” nəql edir:
-Kövsər nənə (ata nənəmdir) rəhmətə gedib, Mansura (məndən cəmi 1 yaş böyük olan doğma qardaşımdır, həmin vaxtlar o da Bakıda çalışırdı) da bildir, kəndə çıxın, Əhməd dayım dedi sizə çatdırım, - deyib tələsik zəngi sonlandırır.
Bu vədəsiz zəng və yeznənin intonasiyası “məni açmır”. Geri zəng edirəm:
-Qiyas, nə olub, niyə belə öləzimiş danışırsan? Mənə həqiqəti de, rəhmətə gedən doğrudanmı nənəmdir? - Şübhə “içimi yeyir” deyə uca və boğuq səslə soruşuram.
- Hə, Kövsər nənədir -Yenə kədəri, həqiqəti gizlədə bilmir, səs tonu, ritorikası, içindəki təssüf, yanğı hissi imkan vermir ki, həqiqəti ört-basdır etsin, yalan danışsın.
Bu məqamda Qara səsimə gəlir və soruşur:
-Nə olub?
-Qiyas zəng edib, deyir ki, nənən ölüb, Mansura da bildir, kəndə çıxın. Dilim dolaşa-dolaşa izah edirəm.
Bu dəfə Qara zəng edir Qiyasa:
- Qiyas, ölən kimdir?
Telefonun o başından Qara nə söz eşidirsə, rəngi kağızdan ağa olur. Bir məqamda gözlərinə kədər, iztirab, yorğunluq çökür.
-Qara, ölən kimdir?
-Kövsər nənədir - deyib, gözlərini gözümdən qaçırdır.
Mən 10 illik dostumun (onda 10 il idi) baxışlarından nə dediyini bilirəm axı. Onun dili mənə şirin yalan danışa bilər, amma gözləri əsla...
-Qara, “SƏN ÖL” de - Tələb edirəm.
Haşiyə: Bizim bir-birimizə “SƏN Öl” deməyimiz aramızda formalaşamış ən böyük dostluq, sədaqət andıdır, o “SƏN ÖL”ə atamız, anamız qədər inanırıq, əziz tuturuq.
Qaranın “dili topuq vurur”.
-Yekə oğlansan, hazırlaş, gedirik, nənədir ölən Allah rəhmət eləsin!
-İnana bilmərəm, Qara, gözlərin başqa şey deyir, “SƏN ÖL” de rahatlaşım - Şübhə ilə soruşuram.
Axı mən hiss, duyğu, ruh adamıyam, hissdən, duyğudan tez anlayıram.
Qara yenə söhbəti başqa məcraya daşıyır:
-Nənənin ürəyi xəstə deyildimi, axırıncı dəfə sizin adınızı çəkib və canını tapşırıb. Ona görə hamıya təsir edib.
Bu yalan da mənim inanc ələyimin "gözü"ndən keçmir.
Atama zəng edirəm: -Bu nömrəyə zəng çatmır, telefon ya söndürülüb, ya da əhatə dairəsi xaricindədir.
Kənddə yaşayan əmimoğlu Hidayətə telefon açıram: (Hidayətlə beşik qardaşı da sayılırıq, 25 gün fərqlə dünyaya gəlmişik, eyni beşikdə, çarpayıda, taxtda yatıb, böyümüşük. Həm də ata babamızın adını daşıyır. Bu mənada ona bəzən “Baba” deyirik.)
-Ay baba, telefonu ya atama, ya da anama ver!
Cavab verə bilmir, ağlayır. Özünü toxtayıb, siz gəlin, sonra yığaram, indi baş qarışıqdır.
Kənddəki ev nömrəmizə yığıb, telefona anamı istəyirəm.
Bilidirirlər ki:
- Başı qarışıqdır, iş görür gələ bilmir. Halbuki anam “yağı da daşsa”, mənim zəngimə, çağırışıma anında gələrdi. Get-gedə şübhələr məni boğur, içimdən yeyir. Həmin an beynim o qədər sürətlə işləməyə başladı ki, yarımsaniyə içərisində 1001 fikrə düşdüm: anamdırmı, atamdırmı, bacımdırmı?
Naəlaç qalıb, Qaradan soruşuram:
-Mənə həqiqəti de, mən də tükəndim, bitdim axı, de namərdlik eləmə!
Məni ehmalca divanda oturdub, köksünə sıxıb:
- Ölən ƏHMƏD əmimdir! - dedi.
(Bax indicə, yazının bu məqamında gözlərimdən yaş yanağıma sellləndi, məni qucaqlamadan yatmayan balaca qızım görməsin deyə qaçıb həyətə düşürəm, o yatandan sonra evə qalxıram və yazıya davam edirəm).
Bir Qaradan bu sözü eşitdiyimi, bir də Bakıda yaşayan yeznəm Raminin maşınında ayıldığımı xatırlayıram...
Çox sonralar Qara danışdı:
-Ramin sənə zəng elədi, sən özündə deyildin, telefonu açdım, bizə gəlməyini istədim, gəlib bizdən götürdü səni.
Ramin də bildirdi ki:
- Qara məni 5-ci mərtəbədən çiynində birinci mərtəbəyə düşürmüşdü.
Buradan dostuma min dəfə təşəkkür edirəm!
Davam edək...
Yolda ayılıram.
Ramin asta səslə dillənir:
-Lətişin (Lətiş Lətafət adlı kiçik bacımdır, ailəmizin son beşiyidir, hər kəs atasını sevir, atası da hər kəsi sevir, amma atam Lətişi hamımızdan daha çox sevərdi, Lətiş da atamızı hamımızdan daha çox sevərdi) vəziyyətini bilirsən, bu vəziyyətdə bərk olmaq lazımdır, ən azı 5 saatlıq yolda çalışaq heç nə bilməsin, kənddə qadınlar bir yolunu tapıb, köməklik göstərərlər.
Bu məqamda qardaşım zəng edir:
-Sübhan əmi (Sübhan əmi atamın ən sadiq, sədaqətli dostu, bacımın qayınatasıdır) gildəyəm, çöl qapının ağzında səni gözləyirik Sübhan əmiylə. “Bax ha”- deyib, dodaqları titrəyir. (Bu cümləni yazanda mən də titrəyirəm, göz yaşıma hakim ola bilmirəm) Əslində demək istəyirdi ki, Lətafət kəndə çatana qədər bilməsin, amma deyə bilmədi, səsi titrədi. Məyusluğum, ağrım, nisgilim, ATASIZLIQ CƏZAM səsimə elə nüfuz etmişdi ki... Böyük qardaş buna dözərmi?! Dözməz! Yeznənin yanında özümü sıxıram ki, ağlamayım, amma ürək tab gətirmir. Ata itkisini həzm edə bilmirsən, hələ ana, qardaş, bacıların göz yaşlarını görmək boyda dərd adamı içindən yıxır, ruhundan asır. Özümdən asılı olmadan maşında özümü tamamən taleyinə ümidinə buraxıb, ağlayıram. Nəyahət Sübhan əmi gilə çatırıq. Mansur maşını görüb, bizə yaxınlaşır. Maşından düşən kimi, məni qucaqlayıb, dalan küçəyə aparır. Nəysə demək istəyir, yenə danışa bilmir. Mən ona dözmürəm, o da mənə... Qucaqlaşıb, ağlayırıq. Ömrümdə birinci dəfə idi ki, insanda ağlamaq kimi bir hissin olmasına sevinmişəm. Ağlamaq olmasa, insanın ürəyi 10-yerə parçalanıb, cadar-cadar olar. Düzdür, “Kişilər ağlamaz deyirlər”, amma bu, ağlamaq deyil, insanın ruhuna hopan atasızlıq cəzasının göz yaşları ilə inikasıdır. Ürəyimiz boşalana qədər bir-birimizə sarılıb, ağladıq.
Haşiyə: İnanın mən hələ də qardaşımın ağlaması anını gözümün önünə gətirəndə, anidən yaş gözlərimdə selə dönür. Ona görə ki, qardaşım polad kimi adamdır, bildiyiniz polad kimi. Həm fiziki, həm mənəvi, ruhsal və xarakter etibarilə... Baxmayaraq məndən cəmi bir yaş böyükdür, nəinki məni hamımızı özündən çox sevər, hamımıza özündən çox diqqət, qayğı göstərər. Özümdən çox ona güvənirəm. Allah hər kəsə belə qardaş nəsib etsin! Eşitsə ki, kimsə bir telimə toxunub, o kəsin dünyasını başına dar edər. Əlbəttə, bu hislər daim qarşılıqlıdır. Hərçənd mən ona bir “gün ağlaya bilmirəm”.
Qəfil Mansur özünü toparlayır:
-Day sakitləş, Lətişi bilirsən!
Həyətdəki sanuzelə girib, əl-üzümüzə su vururuq ki, Lətafət anlamasın.
Lətafət də yatan körpəsini bələyir, əynini geyindirib, hazırlayır, nəhayət yola düzəlirik...
Yolboyu Sübhan kişi közü-közə yandırıb, siqaretin zəhər kimi qatı tüstüsünü içinə çəkib, az-az çölə buraxır. O da yaxşı bir dost itirib. Gözü də bizdədir, gaha mənə, gah qardaşıma, gah da Lətafətə baxır. Lətafət də olaylardan xəbərsizdir, elə bilir ölən nənəmizdir. Baladır, bacıdır, üzümüzə baxır, təsəlli üçün deyir:
-Kaş hamımız nənə qədər ömür, nənə kimi ömür yaşayaq. Allah rəhmət eləsin!
-Amin, Allah rəhmət eləsin deyib, söhbətdən yayınırıq.
Yolboyu dərin-dərin fikrə dalıram. Özlüyümdə, içimdə pıçıltı ilə danışıram:
-Biz oğullar Bakıda, qızlar ailəli, evdə atamla yazıq anam qalıb. Görəsən, anam nə reaksiya verib, qorxubmu, kimdən kömək istəyib, imdadına, harayına kim yetib? (Bunları yaza -yaza göz yaşlarım barmaqlarımla bərabər klaviaturanı döyəcləyir) Yazıq anam! Axı bu onun üçün təkcə ər itkisi deyildi, uzun müddət bir-birilərini sevib ailə qurmuşdular. Bu həm də bir yar itkisidir, bir ürək itkisidir, qəlb yarasıdır. Anam Əhməd deyəndə ağzından min Əhməd səpələnirdi. O cür sevirdi, o cür qoruyurdu, o cür öyünürdü yarı ilə. Cümləsinin əvvəli də, sonu da Əhməd idi, yenə də Əhməddir. Bu sualları özümə verib, içimi parçalayıram. Görəsən, son nəfəsində, anamdan nə istəyib, istəyə bilibmi? Anam nə edib? Suallar çox cavablar isə yox... Yol uzaq, səbir isə dar. Maşında gah “doluram”, gah sakitləşirəm. Hələ indiyə qədər adını tapıb, qoya bilmədiyim kollaps bir vəziyyət idi.
Əlqərəz, kəndə çatırıq.
Maşından düşən kimi, dostlarımı görürəm, buradan yenə təşəkkür edirəm. Allah heç kimin başına gətirməsin, adam dara, müşkülə düşəndə umduqlarını axtarır.
Hamısı müsəlləh əsgər kimi qapının ağzında boynubükülü dayanıb. Həmişə oturub, deyib-güldükləri evə, ailəyə indi “od düşüb”. Atam həm də onların dostu idi axı. Mən Bakıda olanda gedib, atamla otururdular, ailəmizə tez-tez baş çəkirdilər.
Qapıdan içəri girən kimi bizi atamın “сосед” (oxu-qonşu) dediyi, qonşumuz Yasın əmi qarşılayır.
Haşiyə: Yasım əmi atamla əkiz qardaş kimi idi. Anamın harayına da hamıdan qabaq elə o çatıbmış. Buradan ona da min dəfə minnətdarlığımı izhar edirəm, əllərindən öpürəm.
-Yuxarı qalxmayın, qadınlar yuxarıdadır - Yasın əmi bizi evin birinci mərtəbəsinə aparmağa çalışır ki, bir az sözlə sakitləşdirsin, təsəlli versin. Belə məqamda dayanmaq olmur, olmaz. Heç olmasa, son dəfə üzünü görməliydim, gördüm. Buza dönmuş alnından, donuq baxışlarından, dümağ ağaran yanaqlarından öpürəm, öpürəm, milyon dəfə, milyard dəfə öpürəm. Mən atamdan doymadın, doymuram, doymayacağam. Hər Bakıdan evə qayıdanda “Alim oğlum” gəldi, deyib, dünyanın naz-nemətini qabağıma sərən, danışıb-güldüyüm atamı, dostumu itirdim. Artıq o səs, o nəfəs yox idi, səsi də, nəfəsi də "buz bağlamışdı". 23 yanvarın ayazlı-şaxtalı sazağı deyil, bu susqunluq adamı iliyinə qədər dondururdu. O müdhiş gün 3 şey içimə “od qoydu”. Birinci, atamın susqunluğu, ikincisi, nənəmizin adını daşıyan, atamızın “Anası qız” çağırdığı Kövsər bacımın atamın ayaqlarını qucaqlayıb: -Yalvarıram qalx! deməsi, (Axı atamız qəfil, gözlənilmədən, anidən ürəktutmasından həyatını dəyişib) bir də Lətafətin dəfnə aparanda haray çəkib, “Ayyət, nolar qoyma atamı basdırmağa, qoyma!
O bilir, mən sakit adamam, amma bəzən hədsiz çılğın oluram və anidən qərar verib, bütün “körpüləri yandırıram”. Özümə ziyan etsəm belə, bunu edirəm. Təbii, işin içində həqiqətin, gerçəkliyin, haqqın müdafiəsi varsa...
İlk dəfə idi ki, bu çağırışa naəlaç qalıb, boynumu bükürəm. Amma o an, o sözü eşitmək... Övladın ata sevgisi Allahdan, imandan, qandan, gendən, genetik kodlardan gəlir. Övlad bu itkini həzm etmir:
Atalar atasıza dönməsin,
Övlad başı üstdə bayraqdır ata.
Heç kəsin çırağı vaxtsız sönməsin,
Övlada şöləli çıraqdır ata.
Həyat 21 yaşında “çiçəyi burnunda” olan bir gənc oğula 49 yaşlı atasını öz əlləri ilə qəbrə qoyduracaq qədər qəddardır, amansızdır.
Xülasə, qəbiristanlığa çatırıq. İki qardaş məzara düşüb, əllərimizlə atamızı qəbrə qoyub, son dəfə ağa bürünmüş üzündən dəfələrlə öpüb, çıxırıq. Onun məzarı üzərinə atılan hər bir torpaq dənəcəyi ömrümdən günlər alırdı, həyata baxışımı öləzidirdi, ruhumu sarsıdırdı, ümidimi, gələcəyimi dəfn edirdilər sanki...
Dayana bilməyib, tez evə sarı yol aldım. “Həyat fanidir” kimi bəsit, sadə, dillərdə şablon olmuş “klişe” ilk dəfə idi ki, mənim üçün ən fəlsəfi siqləti olan ağır, çəkilməz, izaholunmaz ifadəyə çevrilmişdi. Bu nisgili çiyinlərində daşımaq çətindir, çətindir, çox çətindir! Hərdən Feysbukda post yazıram ki:
-Atanız sağdırsa, elə indicə durun onun əllərindən öpün, çoxlu-çoxlu qucun, bağrınıza basın, vallahi də, tallahi də sonra vaxtınız olmayacaq, gücünüz çatmayacaq. Doyunca öpün atanızı! Heyhat! Elə övladlar var, atasına “it baxandan baxır”.
İt baxan demiş...Bir qəribə olayı da ərz edim:
Dəfn günü, baş qarışdı, halım necə dəyişibsə, yatmışam, düz gecə saat 12-yə kimi. Oyananda dedilər ki, it yoxa çıxıb. O it ki, onu küçüklüyündən atam bəsləyib, böyütmüşdü, ağlı-qaralı it idi, indi heç adını da xatırlamıram. Dəfn günü it yoxa çıxdı, bütün kəndə səs saldıq, soraqlaşdıq tapılmadı, buxarlanıb, ərşə çəkildi sanki. Sonradan heç xəbər tuta bilmədik. Bu da heyvanın insana sədaqəti. Gözlərimizin önündə yaşanmış hadisədir. Əlbəttə, gərək həyatda elə yaşayasan ki, itin belə sevgisini, sədaqətini qazanasan. Sözsüz, mənim atam alim deyildi, ictimai-siyasi xadim deyildi, sadə, sənətkar bir kişiydi, sözün gerçək mənasında alın təri ilə ailəsini yüksək səviyyədə dolandırırdı. Alimlərin, ziyalıların, ictimai-siyasi xadimlərin biət etdiyi tərbiyəli, əxlaqlı, ərkanlı kişiydi. Sakit, həlim, yumşaq adam idi. İçi o qədər duru idi ki... Ruhunda, xarakterində o qədər həyatsevərlik, yardımlaşma, bölüşmə hissi vardı ki... Balalarını, ailəsini o qədər sevərdi ki... İndiki kimi yadımdadır. Hər qar yağanda, soyuq, çovğun olanda gecələr dəfələrlə oyanıb, yorğanı üstümüzə çəkərdi. O bizi ovcunda bəsləyirdi. Düzdür, indi onun haqqında keçmiş zamanda danışmaq da məni boğur, amma yuxarıda qeyd etdiyim kimi həyat qəddardır, səni buna məcbur buraxır. Şübhəsiz ki, atasızlığın, bu itkinin təsəllisi yoxdur. Amma bircə onunla təsəlli tapıram ki, atam evdən deyil, eldən getdi. Yaxşı insanların ölüm günü olmur, onların yalnız doğum günü olur. Onun yaxşılıqları, yüksək insani keyfiyyəti onu daim yaşadır, diri və duru saxlayır. Adını unutmağa, unutdurmağa imkan vermir. Necə ki, indi atamı hər yazdığım yazının sonuna “Ayyət ƏHMƏD” yazarkən, onu nəfəsimdə, imzamda, barmaqlarmda, gözümün nurunda yaşadıram. Həyatımda elə bir iz yoxdur ki, orada Ayyət ƏHMƏD olmasın, yazdığım kitabda Ayyət ƏHMƏD, məqalələrimdə, bütün “kod” adlarda Ayyət ƏHMƏD daim yaşayır:
Yaşadacam gözlərinin nurunu
Qoruyacam ocağının qorunu
Bu həyatda sən qoyduğun yolunu
Ömür yolum biləsiyəm, ay ATA.
Nə Ayyət Abdullayevə, nə də Ayyət ƏHMƏD-ə heç zaman xəyanət etməyəcəyəm. Bu imzaya "toz qondurmayacağam".
Ümid sonda ölür deyirlər. Mənimsə ATA-ya ümidim ölmür. Bu itkini hələ də tam, dolğun dərk etmirəm, edə bilmirəm, qayıdacağını gözləyirəm. Allah bu hissi məndən kəsmir, nə yaxşı da kəsmir.
İndi evimizdə hər şey ondan yadigardır. Öz əlləri ilə tikib-qurduğu evimiz, evin hər bir daşı, kərpici, künc-bucağı, bağçadakı ağaclar ondan xatirədir. Bu qədər xatirənin içərisində yaşamaq daha çəkilməz ağrı deyilmi?!
Qeyd: "Başlarına gələnlər başmaqçı olurlar". Mərhumların sağlığında geydikləri əlbisələri köç edəndən sonra ya məscidə, ya da ehtiyacı olan adamlara təqdim olunur. Atamızdan bizə iki əşya qaldı. Biri onun PAPAĞIdır ki, qardaşım onu hələ də qoruyur, geyir. İkincisi, üstündən cəmi 2-si çəkilmiş son siqaret qutusudur. Onu bibim oğlu Şəmşi hələ də saxlayır...
Ruhun şad, torpağın yumşaq olsun, əziz ATAM. Yenə 23 yanvar, saat təxminən 04:20-dir, yəni sənsizliyin 13 illik dinməyən ağrısı...
Görüşənədək, ANAmın yarı, qardaşımın qardaşı, bacılarımın qəhrəmanı və mənim dostum!
Rahat uyu, YAXŞI KİŞİ!