Poeziya insan ruhuna təsadüfi hakim kəsilmir.Onun gücü sözün sadə ifadəsində deyil, sözün arxasında gizlənən duyğunun, ağrının, sevincin və ilahi bir nəfəsin varlığındadır.İnsan gündəlik həyatda gördüklərini yaşayır, lakin şair gördüklərindən daha artığını hiss edir, görünməyəni görür, deyilməyəni deyir, susulanı səsləndirir.Məhz buna görə də poeziya adi düşüncənin çata bilmədiyi yerlərə yol tapır.Şair dünyası ilə sıradan insan dünyası arasındakı fərq də buradan başlanır. Sıradan insan hadisələri qəbul edir,şair isə onları yenidən yaradır.Sıradan insan ağrını yaşayır, şair o ağrını sözə çevirib başqalarının qəlbinə köçürür.Poeziyanın möcüzəsi də məhz bundadır.Poeziya fərdi hissi ümumbəşəri duyğuya çevirə bilir.Birinsanın qəlbində doğulan hiss minlərlə insanın ürəyində əks-səda verir. Bu, sözün ilahiləşdiyi məqamdır.Zakir Bəxtiyar poeziyası da məhz bu ilahi nəfəsin daşıyıcısıdır.Onun yaradıcılığı olduqca zəngin, çoxqatlı və dərin emosional məzmun daşıyan bir poetik dünyadır.Bu şeirlərdə həm fərdi taleyin ağrıları, həm də ümummilliyaddaşın izləri bir-birinə qovuşur.Bu poeziyanı anlamaq üçün əsasən bir neçə aparıcı xətti diqqətə almaq lazımdır.Vətən sevgisi, ata həsrəti, təbiətə bağlılıq, məhəbbət lirizmi və həyatın fəlsəfi dərki şairin yaradıcılığında olduqca inandırıcıdır.
Mən Zakir Bəxtiyarı hələ orta məktəb illərindən ustad aşıq Cəlala xitabən yazdığı “Salam de” şeiri ilə tanıdım.Tale elə gətirdi ki, tələbəlik illərimdə onunla qoşuluqda kirayədə yaşadım.Ailəsini tanıdım, övladlarını sevdim.Böyük yaradıcı, duyğulu şair, qayğıkeş və çox səmimi bir insan kimi ruhuma, könlümə yazdım bu söz adamını, elə-oba təəssübkeşini.Hərdən yığışıb onun həyətində manqal yandırardıq, çaldığı saz havalarını dinləyərdik, şeirlərinə könül verərdik.Hətta mənim ilk hekayəmi də Zakir müəllim çap etmişdi redaktoru olduğu “Şinçi qəzetində.”Beləcə ən xoş günər, illər yaşadım onunla qonşuluqda.Zakir müəllim həm də mənim dayım oğlu şair Rafael İncəyurdla bir həyətdə yaşayırdı.Bir gündə-1984-cü ildə mən jurnalistika fakültəsini bitirib təyinatla Yardımlı rayonunda çıxan qəzetdə işləməyə getdim. Həmin illərdə görüşlərimizə ara verildi və ancaq mən Bakıya gələndə görüşürdük.
Kim idi Zakir Bəxtiyar, hansı ocağın, hansı yudun söz oğlu idi?
Zakir Bəxtiyar 1944-cü il sentyabrın 1 də ikinci dünya müharibəsi dövründə Qazax rayonunun Kəmərli kəndində saz-söz ustası Bəxtiyar kişinin ocağında dünyaya gəlib. O, ailənin son beşiyi idi. Bir il sonra atası müharibədə yaralanır və aldığı yaradan bir neçə ay sonra vəfat edir. 1966-cı ildə ADU-nun filologiya-jurnalistika fakultəsinə qəbul olur və oranı müvəffəqiyyətlə bitirir.Hərbi xidmətini Sovet ordusu sıralarında Qərbi Sibirdə yerinə yetirir.Hərbi xidmətdən qayıdandan sonara müxbir kimi ilk yaradıcılıq fəaliyyətinə Abşeron rayonunda çıxan "Abşeron" qəzetində başlayır. Sonralar "Kommunist", "Şinçi", "Çağ", "Aydınlıq", "Fermer", "Azərbaycan bələdiyyəsi-1" və "Mənim Azərbaycanım" qəzetlərində xüsusi müxbir, məsul katib, redaktor, şöbə müdiri, baş redaktor olur, jurnalist kimi böyük nüfuz qazanır. Bədi yaradıcılığını-poeziyasını da parallel davam etdirir Zakir müəllim.Çalışdığı ən son qəzet isə "Mənim Azərbaycanım" olur.Qəzetinin təsisçisi olaraq onu mətbuat dünyasında sayılıb-seçilən mətbu orqana çevirir.Zakir müəllim çox sayda kitabın da redaktoru kimi öz istedadını göstərib. Onun "Gəncliyim", "Kərəm yanğısı", "Sən mənə bənzəmə" və "Bəxtiyarlı günlərim" kitabları indi də oxucularının sevimli kitabı kimi əl-əl gəzir, şeir sevənlərin ruhunu qidalandırır. O, həm də keçmiş SSRİ-nin Jurnalistlər İttifaqının üzvü idi. Moskvada bir çox xüsusi diplomlarla təltif edilmişdir.Bu gün mənim Zakir Bəxtiyar yaradıcılığına müraciətim, onu təhlil edib məna qatlarını və dəyərini oxuculara çatdırmağım isə böyük söz ustadına, elimin sadə, şərəfli oğluna bir vəfa borcumdur.
Zakir Bəxtiyarın poeziyasında Vətən obrazı müqəddəs və toxunulmazdır. “Mənim Azərbaycanım” şeirində bu sevgi həm tarixi yaddaş, həm də qəhrəmanlıq ruhu ilə təqdim olunur:
“Qəhrəmanlar yetirdi
Mənim Azərbaycanım!”
Burada Vətən sadəcə coğrafi məkan deyil, igidlərin yetişdiyi, tarix yazan bir ruh məkanıdır. Şair Babək və Koroğlu kimi obrazlara işarə etməklə milli kimliyi möhkəmləndirir:
“Babəkli, Koroğlulu
Mənim Azərbaycanım!”
“Vətəninndir” şeirində isə daha fəlsəfi yanaşma var. Şair insanın bütün varlığını Vətənə aid edir:
“Sinəmdəki vuran ürək
Mənim deyil, Vətənindir!”
Bu misra onun poeziyasında vətənpərvərliyin zirvəsini ifadə edir.
Şairin yaradıcılığında ən təsirli və fərdi qat ata itkisi ilə bağlıdır.Böyük Vətən Müharibəsində atasını itirməsi onun şeirlərində dərin iz buraxıb. “Mən atasız” və “Otuz ildir” şeirləri bu baxımdan xüsusilə sarsıdıcıdır:
“Sən atalı böyümüsən
Mən atasız...”
Bu sadə, amma güclü təkrar poetik təsiri artırır və uşaqlıq travmasını oxucuya hiss etdirir. “Otuz ildir” şeirində isə susmuş saz simvolu ilə həm ata yoxluğu, həm də kəsilmiş həyat ritmi verilir:
“Nə saz dinib, nə sim dinib,
Otuz ildir.”
Burada saz yalnız musiqi aləti deyil, həm də ailə ocağının, ruhun simvoludur.
Zakir Bəxtiyarın poeziyasında təbiət canlı, nəfəs alan bir varlıq kimi təqdim olunur. “Kürüm Arazım mənim” şeirində çaylar həm vətən, həm də qayıdış arzusunun simvoludur:
“Gizlət qoynunda məni,
Saxla boynunda məni.”
Burada çay ana kimi qoruyucu obraz alır. “Kəmərli kəndim” və “Neyləyim” şeirlərində isə doğma kənd obrazı nostalji və həsrətlə təqdim olunur:
“Həsrətlə baxıram Qılınc kəndinə”
Bu misrada yurd itkisi, ayrılıq və yaddaş motivləri güclüdür.
Şairin sevgi şeirləri də sadə, təbii və səmimidir. “Təkcə sən baxanda...” şeirində sevgi həm ağrı, həm də yaşama səbəbi kimi verilir:
“Bil ki, bu dünyada qocalanda da,
Təkcə sən baxanda od olacam mən!”
Burada sevgi zamanla sönməyən bir enerji kimi təqdim olunur.
“Gözlərimin işığı” şeirində isə məhəbbət saf və zərif obrazlarla ifadə edilir:
“Qəlbimdə bir həzin duyğu oyansa
Zümrüd bulaqlardan durusan, gülüm.”
“Yaşayırıq...” şeiri Zakir Bəxtiyar poeziyasında fəlsəfi qatın ən parlaq nümunələrindəndir. Şair insan həyatının mənasızlıq və məna axtarışı arasında qaldığını göstərir:
“Qınayırıq ömrümüzü,
Qınamırıq özümüzü.”
Bu misralar özünüdərk və tənqid motivini önə çıxarır.
Eyni zamanda insanın zəifliyi və faniliyi belə ifadə olunur:
“Bir sısqanın qırağında yaşayırıq.”
Zakir Bəxtiyarın şeirlərinə xas əsas xüsusiyyətlər sadə və axıcı dil, xalq ruhuna yaxınlıq, (aşıq poeziyasının təsiri) təkrarların emosional güc yaratması, musiqili ritm və ahəng, obrazların təbii və səmimi olmasıdır.Onun poeziyası həqiqətən də “çeşmə kimi qaynayan” bir axıcılığa malikdir.
Zakir Bəxtiyar poeziyası fərdi taleyin ağrıları ilə milli ruhun vəhdətidir.Onun şeirlərində Vətən müqəddəs dəyərdir.Ata itkisi ömürlük yaradır.Təbiət doğma yurdun simvoludur.Sevgi həm ağrı, həm xilasedicidir.Həyat isə dərk olunmağa çalışılan bir sirrdir.Baxın bu cür poeziya oxucunu həm kövrəldir, həm düşündürür, həm də mənəvi olaraq zənginləşdirir.Zakir Bəxtiyar yaradıcılığı bütövlükdə milli yaddaşın, şəxsi taleyin və mənəvi dəyərlərin vəhdətindən yaranan bir poetik dünyadır.Onun şeirlərində həm fərdi ağrı, həm də ictimai məsuliyyət paralel şəkildə inkişaf edir. Bu baxımdan “Ay Mürsəl qağa” və “Salam de” şeirləri şairin insana, el ağsaqqallarına, dostluğa və mənəvi bağlara münasibətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur. “Ay Mürsəl qağa” şeri aydın görünür ki, şəxsiyyətə ehtiram və mənəvi borcdan yaranıb. Bu şeir konkret bir şəxsə ithaf olunsa da, ümumiləşmiş şəkildə ziyalı obrazının poetik portretidir:
“Bilirəm kamalın dərindən dərin,
Bir elin varısan, ay Mürsəl qağa.”
Burada “bir elin varı” ifadəsi onun mənəvi miras daşıyıcısı olduğunu göstərir.
“Duyğuyla bir kəsə baxan gözlərin
İnləyən tarısan, ay Mürsəl qağa.”
Bu təşbeh obrazın həm həssaslığını, həm də daxili zənginliyini açır.
“Dedin Qoç Koroğlu Kəmərli oldu
Oxuduq, inandıq, ay Mürsəl qağa.”
Bu misralarda tarix, folklor və milli yaddaş birləşir.Bu şeir ziyalıya hörmətin, mənəvi müəllimə bağlılığın və el yaddaşına sədaqətin poetik ifadəsidir.
Şairin “Salam de” şeriri isə yaddaşın və ünsiyyətin poetik formasıdır.Bu şeir xalq poeziyasının ruhunu yaşadır. Burada “salam” anlayışı mənəvi bağların qorunması kimi təqdim olunur:
“Aşıq Cəlal, dindirəndə sazını,
Oğulların qoçağına salam de!”
Şair doğma məkanları və insanları bir-bir xatırlayır:
“Kəmərlinin meşəsinə, düzünə,
Hər kim olsa sözünü de üzünə.”
“Bəbiroğlu Hümmət dayımın özünə,
Nəvəsinə, uşağına salam de!”
Sonda şair öz ocağını da bu mənəvi zəncirə qoşur:
“Bəxtiyarın ocağına salam de!”
Bu şeir yaddaşın, bağlılığın və el birliyinin ən duyğulu poetik ifadəsidir.
Bu iki şeir Zakir Bəxtiyar yaradıcılığında insan və cəmiyyət münasibətlərini, ziyalıya ehtiramı, el birliyini, mənəvi körpülərin qurulmasını aydın şəkildə əks etdirir.
Zakir Bəxtiyar poeziyası yalnız hisslərin deyil, həm də münasibətlərin poeziyasıdır.Bu yaradıcılıq insanı öz kökünə bağlayan, yaddaşı yaşadan, ruhu saflaşdıran bir söz dünyasıdır.Onun misralarında Vətən sevgisi müqəddəsləşir, ata həsrəti əbədiləşir, insan qəlbinin ən incə telləri səslənir.Poeziyanın ilahi dəyəri isə ondadır ki, o, insanın içində gizlənən işığı oyadır.Söz bəzən bir dua kimi ucalır, bəzən bir ah kimi yanır, bəzən isə bir ümid kimi doğur.Şair bu işığın daşıyıcısıdır – görünməyən aləmlə görünən dünya arasında körpü salan bir ruh adamıdır.Zakir Bəxtiyar da məhz belə şairlərdəndir. O, öz taleyinin ağrısını sözə çevirərək onu ümumxalq duyğusuna yüksəldib. Onun poeziyasında bir insanın kədəri bir elin yaddaşına çevrilir, bir ürəyin səsi bütöv bir Vətənin nəfəsi kimi eşidilir.
Şairin söz dünyası bu gün də yaşayır sabah da yaşayacaq. Çünki bu poeziya yaşanıb və duyulub yazılıb.
Qalib Rəhimli