Son illər kənd əhalisinin azalması və şəhərlərə axını aqrar sektorda ciddi boşluq yaradıb. Ekspertlər hesab edir ki, kəndlərə qayıdış yalnız çağırış və şüarlarla mümkün deyil. Qayıdış üçün mövcud iqtisadi və sosial mexanizmlər yetərsizdir.
Bəs kəndlərə real qayıdışı necə təmin etmək olar?
Mediaxeberleri.Az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı Pravda.az-a açıqlama verən aqrar sahə üzrə ekspert Vahid Məhərrəmovun sözlərinə görə, kəndlilər məcbur qalıb yurdlarını tərk edirlər:
“O zaman kəndə qayıdacaqlar ki, işləmək üçün mühit olsun. Torpaq var, orta keyfiyyətli toxum da əldə oluna bilir. İlk olaraq su yoxdur. Suvarma üçün su çatışmazlığı var. Növbə ilə suvarmaq isə effekt vermir. Bitki gözləyə bilməz, gözləyəndə məhsuldarlığı aşağı düşür. Bitkinin kökündə su daimi olmalıdır ki, lazımi elementlər davamlı olaraq bitki tərəfindən mənimsənilsin. Elə element var ki 24 saat ərzində bitkinin daxilində dövr etməlidir. Dövr etmirsə, proses dayanırsa, məhsuldarlığı aşağı düşür. Kəndli o zaman kəndinə qayıdacaq ki, davamlı su ilə təminatın olduğunu görəcək, eyni zamanda, orada yüksək peşəkar kadrlar var və ona işləməklə bağlı peşəkar məsləhət verə biləcək. Aydındır ki, kəndli yaxşı günündən gəlmir şəhərə. Rusiyaya, hazırda isə Qazaxıstana çoxsaylı azərbaycanlılar gedir. Digər ölkələrə də gedirlər. Hətta Avropaya gedib orda fəhlə kimi işləyirlər. Bu ona görədir ki, kənddə mühit yoxdur. Mənə bu yaxında sual verdilər ki, Gürcüstanın Dövlət Statistika Komitəsinin məmuru deyir ki, Azərbaycana yeyinti məhsulları ixracı artıb, bu nədəndir? Çünki orada biznes mühiti var, kəndli uzun müddətə investisiya qoyur və bilir ki, kimsə onun biznesinə toxunmayacaq. Kəndli bilir ki, onun suya ehtiyacı davamlı olaraq təmin ediləcək. Biznes mühiti olduğu üçün ora investisiya qoyur, biznesini genişləndirir, gəlirlərini artırır. Bazarda rəqabət mühiti var, monopoliya yoxdur. Bu səbəbdən kəndli də təsərrüfata bağlanır, iş görür və nəticə əldə edir. Azərbaycanda isə kəndli düşünür ki, məsələn, o özü artezian quyusu qazdıracaq, onun üçün də təəssüflər olsun rüşvət verməlidir, suyu əldə edib, təsərrüfatını qaydasına qoyub gəlir əldə edəndə isə maneçilik törətməyə başlayacaqlar. Belə hallar yaşanır. Kənddə olan digər insanlar da belələrini görür düşünür ki, burada pul qoyub nəisə əldə etmək mümkün deyil. Arxanda hansısa məmur, müdafiə edən biri olmalıdır. Belə də biznes olmur. Biznes üçün mühit yaradılmasa, biznes qabiliyyətli adamlar o işlə məşğul olmayacaqlar. Onlar həssas insanlardır. Diplomla biznesmen olmaq mümkün deyil. Gərək bu, anadangəlmə qabiliyyət olsun. O adamları da küsdürəndə bu vəziyyət yaranır. Elə adamlar var və onlar da hətta ölkəni tərk etməyə, digər ölkələrdə öz potensiallarını reallaşdırmağa məcbur qalırlar. Çünki mühit yoxdur. Bisavad, qabiliyyətsiz məmurların əllərində qalmışıq. Onlara pul, rüşvət lazımdır. Bu vəziyyətlər düzəlmədikcə kəndə qayıdış mümkün deyil. Şəhərdə sıxışdıracaqlar, onlar da digər ölkələrə gedəcəklər. Mən bəzən çağırışlar edirəm ki, Rusiyadan geri gəlsinlər. Mənə təhqiredici ifadələr işlədirlər, deyirlər ki, “Oradakı vəziyyəti bilmirsən, istəyirsən ora gələk dərimizi soysunlar?”. Reallığı dərk etməliyik. Çatışmazlıqlar çoxdur. Sahə üzrə peşəkarlar azdır”.
Kəndə qayıdış məsələsi ilə bağlı gündəmə gələn problemlərdən biri isə heyvandarlığın azalması və ərzaq təhlükəsizliyinin risk altına düşməsidir.
Məhərrəmov bildirib ki, ölkədə iribuynuzlu və xırdabuynuzlu heyvanların sayının nə qədər olduğunu kimsə bilmir: “Rəsmi qurumlarda elə peşəkarlar yoxdur ki, problemin nədən ibarət olduğunu bilsin, anlasın. Problem dərin və köklüdür. Uzun illərdir deyirdik ki, yem bazasını möhkəmlətmək lazımdır. Yem istehsalı artırılmalı, heyvanların cins tərkibi yaxşılaşdırılmalıdır. Cins tərkibini yaxşılaşdıraraq baş sayının azalmasına getmək olar. Daha çox süd və ət istehsal etsək, cins heyvanlar hesabına həm ətlik, həm də südlük istiqamətli heyvanların baş sayını tədricən azaltmaq mümkündür. Lakin bizdə əvvəlcə heyvanların baş sayını artırmaq yolu ilə ət və süd istehsalını yüksəltməyə çalışdılar. Bu yanaşma isə nəticə vermədi. Dövlət Statistika Komitəsinin təqdim etdiyi məlumatlara görə, bu il də ət və süd istehsalında artım göstərilir. Ancaq necə olur ki, ölkədə bir tərəfdən ət və süd istehsalında artım qeydə alınır, digər tərəfdən idxal artır və eyni zamanda ət və süd məhsullarının qiymətləri kifayət qədər yüksəkdir. Bununla bağlı hamı məlumatlıdır. Qiymət artımı isə davamlı olaraq yüksəlir. Ölkədə yem bazası olsa, yəni örüş ərazilərinə aqrotexniki qaydada əməl olunsa, vaxtında suvarılsa, toxum səpini həyata keçirilsə, yemləmə aparılsa, gübrələrin verilməsi zamanında həyata keçirilərsə və örüş əraziləri növbəli formada otarılsa, əlbəttə məhsuldarlıq artar. Heyvanların baş sayının azalmasına da ehtiyac yaranmaz. Bir neçə il əvvəl Avropa İttifaqı Azərbaycana yardım, heyvanların identifikasiyası və uçotunun aparılması məqsədilə təxminən 30 milyon avrodan çox vəsait ayırmışdı. Layihəni həyata keçirən hökumətə yaxın qeyri-hökumət təşkilatları olsa da, vəsaitin bir hissəsi mənimsənilmişdi. Heç bir iş görülmədi. 30 ildən çoxdur deyirik ki, biz ilk olaraq nə qədər heyvan olduğunu müəyyən etməliyik. Sonra heyvanların yemlənməsi ilə bağlı, yem bazasının yaradılması istiqamətində işlər görülməlidir. Xaricdən yüksək qiymətə cins heyvanlar gətirilir. Avropa ölkələrində belədir ki, yetişdirilən damazlıq heyvanlarının satışı zamanı ilk olaraq Ərəb ölkələrindən gələn imkanlı sahibkarlara təklif edirlər. İmkanlı sahibkarların tələbi odur ki, seçimi ilk olaraq onlar etsin. Yüksək qiymətə heyvanları əldə etdikləri üçün də sahibkarlara seçim imkanı yaradılır. Yanlız aşağı keyfiyyətli olan heyvanları bizimkilər gedib ucuz qiymətə alıb, burada onun satışını baha həyata keçirtmək üçün yüksək qiymətə sənədləşdirirlər. Bu yolla gətirilən heyvanlar da sadəcə iki dəfə bala verir. Sonra da onlar kəsimə gedir. Heyvanların sayı dəqiq bilinmir, təxmin edilir. Azalma isə müşahidə edilir. Biz də onu görürük. Əvvəllər Bakıdan Qazaxa gedəndə yol kənarında çoxsaylı heyvanların otarıldığını görürdüksə, indi isə bunu nadir halda görərik. Həmçinin digər istiqamətlərə gedəndə də eyni vəziyyətdir. Kəndlilərin əksəriyyəti də heyvanların yarıdan çoxunu satdıqlarını dilə gətirirlər. Eləsi var, hamısını satıb Bakıya gəlir. Heyvanların necə az olduğunu artıq hamı hiss edir. Şəmkir rayonunun Düyərli kəndinin özündə əvvəllər iki qoyun sürüsü, iki inək naxırı var idi. Təsərrüfatda da 600 başa yaxın iribuynuzlu mal-qara, 6000 baş da xırdabuynuzlu heyvanlar var idi. İndi o kəndə getsəniz orda heç 1000 baş xırdabuynuzlu, 100 baş da iribuynuzlu heyvan tapmazsınız. Hər il isə azalır. Çünki yem yoxdur. Örüş əraziləri məmurlar, işbazlar, imkanlı adamlar tərəfindən ələ keçirilib. Onlar da orda özləri üçün bağ salıb, bağça yaradıb, villa tikib. Sadəcə, bu işlərlə məşğuldurlar. Neçə ildi desək də, buna nəzarət yoxdur. Vizual olaraq görürük ki, heyvanların sayı kəskin şəkildə azalıb”.