Metronun “Sahil” stansiyasından çıxıb saata baxdım. Hələ vaxt var idi deyə, qərara gəldim ki, tələsməyim. Binaların və ağacların kölgəsində günəşlə gizlənpaç oynaya-oynaya Səməd Vurğunun ev-muzeyinə tərəf addımladım. “Görəsən, Səməd Vurğun nə vaxtsa bu yollarla evinə gedəndə burada ağaclar, binalar, yollar necə idi?”, – düşündüm. Beynimdəki müxtəlif sualların müşayiəti ilə gəlib muzeyin qarşısına çatdım.

Söhbətimiz müsahibimizin ulu babası Səməd Vurğunun vaxtilə yaşadığı evdə muzey direktoru üçün sonradan hazırlanmış kabinetdə başladı...

Mediaxeberleri.Az Səməd Vurğunun ev-muzeyinin direktoru, pianoçu Vurğun Vəkilovun APA-ya müsahibəsini təqdim edir.

“Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür”

– Səməd Vurğun ömrünün hansı illərində bu evdə yaşayıb?

– Son iki il – 1954-cü ildən 1956-cı ilə qədər burada yaşayıb. Əvvəl yaşadığı evə isə muzeydən bir neçə dəqiqəlik məsafə var. Həmin küçə əvvəllər Fioletovun adını daşıyırdı. Ora buradan kiçik idi. Əslində, Səməd Vurğuna bu mənzillə bərabər Rəssamlar İttifaqının binasının hansısa mərtəbəsini təklif ediblərmiş. Orada da bir mərtəbədə 15-dən çox otaq var imiş. Yoldaşı Xavər xanım deyib ki, o otaqları yığışdırmaq var (gülür).

– Bura uşaqları ilə birlikdə köçmüşdü?

– Təbii ki, ailəsi ilə birlikdə köçmüşdü. Bura köçəndə Yusifin 19, Aybənizin 17, Vaqifin 15 yaşı olub.

– Ailəsi nə vaxta qədər burada yaşayıb?

– Ev muzeyə çevrilənə qədər. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə muzey yaradılması barədə qərar qəbul olunanda o bütün ailə üzvlərinə mənzil verdi.

– Bu iş musiqiçi kimi yaradıcılığınıza mane olmur?

– Bəxtim gətirib ki, iş yerində yaradıcılıqla məşğul ola bilirəm. Qonaq otağındakı pianonu gördünüz. Düzdür, "Bechstein" firması ilə əlaqə saxlayıram ki, pianonun dəqiq buraxılış ilini öyrənim. Üzərində 1889-cu il qeyd olunub. O aləti Səməd Vurğun alıbmış. Çünki oğlu Vaqif həm də pianoçu idi. Köhnə evdə Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Vaqif Mustafazadə kimi görkəmli sənətkarlarımız bu pianoda ifa ediblər. Mənim də bəxtim gətirib ki, həm o alətə toxuna bilirəm, həm də işdə boş vaxtım olanda musiqi ilə məşğul oluram.

– Adətən, pianoçuların bəstəkarlıq istiqamətdə arzuları olur. Sizin bəstələriniz var?

– Bəstəkarlıq fəaliyyətim yoxdur. Dirijorluq və bəstəkarlıq, mənim fikrimcə, mənəvi imtiyazlardır, Allah vergisidir. Ona görə ki, hər bir dirijor və ya bəstəkar əvvəlcə hər hansı bir musiqi alətinə yiyələnir... Əslində, uşaqlıqda məşğul olurdum. Firəngiz Əlizadədən dərslər alırdım. Bəstəkarlar İttifaqı təmir olunurdu həmin ərəfələrdə. İlini dəqiq deyə bilməyəcəm, hələ məktəbli idim. Təmir etmişdilər və açılışa Prezident İlham Əliyev və Mehriban xanım Əliyeva gəlmişdi. Həmin vaxt mənimlə birgə Firəngiz Əlizadədən dərs alan sinif yoldaşım, yaxın dostum Əli Məmmədovla Prezidentin qarşısında öz bəstələrimizi ifa etdik. Maraqlı idi, amma ondan sonra bəstəm olmadı.

– O mənəvi imtiyazı özünüzdə hiss etmədiniz, yoxsa?

– Hərdən elə-belə özüm üçün notlar arasında gəzişirəm.

– Məşğul olarkən həmin notları qeyd edirsiniz?

– Xeyr, qeyd etmirəm. Bədahətən gəlir, sonra fikirləşirəm ki, əslində, gözəl alınıb. Yaxşı olardı ki, qeyd edərdim, amma nə hal qalır, nə də vaxt... Musiqi təhsilimi Fransada almışam. Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür. Çünki orada ancaq ev və alətin var. Başqa nə iləsə məşğul olmaq seçimin yoxdur. Mən də elə yaşayırdım. Oyanırdım, yeməyimi yeyirdim, musiqi ilə məşğul olurdum və yatırdım. Başqa heç nə yox idi. Bu, peşəmlə bağlı çox müsbət təsir bağışladı. Ancaq elə orada da müəyyən cızma-qaralar olurdu. Hərdən diktofonu yandırırdım. İndi də, bəlkə də, hardasa qalıb.

“Müsabiqələr mənə at yarışlarını xatırladır”

– Necə oldu Fransada musiqi təhsili almağa getdiniz?

– Pianoçu kimi Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbini bitirdim. Beşinci sinifdə oxuyanda Bakı Musiqi Akademiyasının prorektoru Oqtay Abasquliyev idi, çox mükəmməl pianoçuydu. Mən ondan fərdi dərslər almağa başladım. Bizim onunla ünsiyyətimiz çox yaxşı alındı. O mənim ifamı bəyənirdi və çalışırdı ki, öz töhfələrini versin. Altı il biz onunla işlədik. Sonra Bakı Musiqi Akademiyasında onun sinfinə qəbul oldum. Birinci kursun axırı idi. Hələ məktəbli vaxtımda anam Oqtay müəllimə deyirdi ki, gəlin, Vurğunu müsabiqələrə aparaq. Bir az qabağa getsin, inkişaf etsin, görsün o səviyyə necədir? O da həmişə deyirdi ki, əşi, gedin internetdə baxın, bir şey tapın, gedin də, məni niyə yorursunuz? Birinci kursda özü məni dəvət etdi.

O vaxtı artıq anam rəhmətə getmişdi. Məni Fransanın Anemas şəhərinə bir müsabiqəyə yolladı. Ora getməmişdən üç gün əvvəl Oqtay müəllim də dünyasını dəyişdi. Müsabiqəyə getdim, laureat oldum. Orada laureatlıqdan əlavə, Fransanın Paris şəhərində yerləşən Paris Ali Musiqi Məktəbində pulsuz oxumaq haqqını qazandım. Mistik hadisə idi. Mənim niyyətim isə Moskva Konservatoriyasına daxil olmaq idi. Vaqif Səmədoğlu da bunu mənə deyirdi. Doğrudan, düz deyirdi. İnternetdə də baxsanız, dünyanın ən məşhur, böyük pianoçularının əksəriyyəti Moskva Konservatoriyasının məzunlarıdır. Amma Vaqif müəllim bilmirdi ki, artıq Moskva Konservatoriyasının səviyyəsi yaxşı deyil. Başa düşürdüm ki, üzə çıxmaq məsələləri Moskvada çox çətindir, Avropaya getmək lazımdır. Elə alındı ki, Fransadakı universitetə qəbul oldum. Orda azərbaycanlı Rəna Şereşevskaya dərs deyirdi. Əslində, soyadı Mustafabəylidir. Bülbül məktəbini bitirəndən sonra Moskvaya gedib, təhsilini orda davam etdirib və bir daha Azərbaycana qayıtmayıb. Son illər ara-sıra onu Bakıya ustad dərsinə dəvət edirlər. Demək olar ki, o da Moskva məktəbinin nümayəndəsidir. Yəni mən Avropada Moskva məktəbini öyrənmiş oldum. Rəna xanımın tələbələri dünya şöhrətli pianoçulardır, ən nüfuzlu beynəlxalq müsabiqələrin laureatlarıdır. Mən bunu müəllimim olduğuna görə demirəm. Doğrudan da, əgər dünyanın ən yaxşı üç piano müəlliminin adı çəkilsə, məncə, onların birincisi elə Rəna xanımdır.

“Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır”

– Fransada musiqi təhsil almaq, oranın akademik mühiti ilə tanışlıq sizə nə qazandırdı?

– Üstünlük deyəndə çox adam fikirləşir ki, Avropada nə varsa, bizdən yaxşıdır. Yox, elə deyil. Məsələ burasındadır ki, pianoçuluq sənətində təhsil ocağının yaratdığı şərait çox böyük rol oynayır. Məsələn, mənim təhsil aldığım ali musiqi məktəbi dövlət yox, özəl idi. Həmin məktəbin elə direktorları olub ki, nə musiqiçi olublar, nə də incəsənətlə bağlı adamlar. Onlar peşəkar idarəçilər idilər və əsas məqsədləri məktəbin nüfuzunu artırmaq, tələbələr üçün yüksək səviyyəli şərait yaratmaq idi. Musiqi ilə bağlı bütün məsələlərə isə prorektor baxırdı və tədris prosesini o idarə edirdi. Demək istədiyim odur ki, bayağı musiqi bizdə də var, Fransada da. Pis musiqiçilər bizdə də var, Fransada da. Yəni dünyanın hər yerində vəziyyət necədirsə, bizdə də elədir. Azərbaycan nə kimdənsə geri qalır, nə də irəlidədir. Azərbaycan deyəndə mən musiqimizi, pianoçularımızı, ümumiyyətlə, incəsənətimizi və incəsənət xadimlərimizi nəzərdə tuturam. Açığı, mən orda elə də böyük bir üstünlük görmədim. Hətta əksinə, Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır və buna görə də heç kim onları qınamır.

– Maraqlısı budur ki, bizdə həmişə Avropanın mədəniyyətini, insanlarının davranışlarını tərifləyirlər. İndi biz musiqi tərəfindən danışırıq. Belə çıxır ki, əslində, bütün bunlar bizə, sadəcə, bir uydurma kimi təqdim olunub?

– Bilirsiniz, belə bir söz var da, bizə düşmən lazım deyil. Gərək, ilk növbədə, özümüzdəki yaxşı cəhətləri görməyi bacaraq. Niyə görə biz çox vaxt yalnız mənfi cəhətləri görürük? Bax, Fransanın üstünlüyü ondadır ki, onlar ən kiçik bir şeyi belə böyüdə bilirlər. Məsələn, hansısa bir əsər yaradıblar. Ola bilər ki, o əsər elə də böyük sənət nümunəsi deyil, amma onu elə təqdim edirlər ki, sanki möhtəşəm bir hadisədir. Bunu deyəndə bir xatirə yadıma düşdü. Səməd Vurğunun bir rus qələm yoldaşı var imiş. O, Səməd Vurğunun "Yadıma düşdü" şeirini oxuyur. Orada “Göylərə baş çəkir göyəzən dağı” misrası var. Sonra Qazaxa gəlirlər və Səməd Vurğun Göyəzən dağını ona göstərir. O da baxıb deyir ki, bu, əslində, dağ yox, təpədir. Deyir: "Sən bu boyda təpəni götürüb dağ eləmisən". Səməd Vurğun cavab verir ki, əgər sənin işin millətin dəyər verdiyi kiçik bir şeyi başqalarının gözündə kiçiltməkdirsə, mənim də şair kimi vəzifəm həmin kiçik nüansı böyütməkdir. Fransada da buna bənzər yanaşma var. Onlar ən kiçik bir şeyi belə böyük dəyər kimi təqdim etməyi bacarırlar. Amma bizdə, təəssüf ki, elə insanlar var ki, hətta hansısa incəsənət xadimi doğrudan da böyük iş görəndə belə, mütləq onda nöqsan axtarırlar. Əlbəttə, belə insanlar hər yerdə var. Amma mənə elə gəlir ki, biz bundan daha irəli gedə bilərik. O vaxt irəli gedəcəyik ki, öz millətimizin insanlarına, öz müasirlərimizə sağlığında dəyər verməyi bacaracağıq.

“Ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orada qalır”

– Bu gün xaricdə təhsil alan gənclərin Azərbaycana qayıdıb incəsənətimizin inkişafına töhfə verməsi üçün hansı tədbirləri görmək lazımdır?

– Mədəniyyət elə bir sahədir ki, onu incəsənət xadimləri olmadan qurmaq mümkün deyil. O insanlar burada olmalıdırlar ki, nə isə yarada bilsinlər. Əgər yaradıcı insanlar olmasa, heç bir rəhbərlik və ya idarəçilik təkbaşına bir şey edə bilməz. Bizdə gənclərin çoxu ali təhsillərini burda aldıqdan sonra Avropaya gedirlər, təhsillərini davam etdirir və əksəriyyəti elə orada qalır. Bir tərəfdən, klassik musiqi sahəsindən danışırıqsa, onları başa düşmək də olar. Çünki klassik musiqiyə cəmiyyətin münasibəti orada tamam başqadır. Məsələn, Fransada solo konsertim olmuşdu. Məni tanımayan insanlar konsertimə gəlirdilər, zal dolurdu. Amma məsələ təkcə bu deyil. Konsertin başlamasına bir saat, bəzən bir saat yarım qalmış yaşlı insanlar gəlib qapının qarşısında gözləyirdilər. Onlar mənə görə gəlmirdilər. Onları cəlb edən afişada yazılmış klassik əsərlər idi. Onlar həmin musiqini dinləməyə gəlirdilər və bu, klassik musiqiyə verilən dəyərin göstəricisidir.

– Fransada əsas məsələ kimin ifa etməsindən daha çox nə ifa olunmasıdır...

– Təbii ki, onlar musiqini dinləməyə gəlirlər. Bizdə isə çox vaxt elə insana görə gəlirlər.

– Reklam məsələsi...

– Bəli. Mən şəxsən ona heyfsilənirəm ki, bayaq dediyimiz kimi, ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orda qalır. Azərbaycan musiqisinin gələcəyini düşünənlərin sayı isə çox azdır. Halbuki bizim zəngin mədəniyyət tariximiz var. Əgər bizdə Üzeyir bəy, Niyazi, Soltan Hacıbəyov kimi şəxsiyyətlər olmasaydı, deyərdim, bu sahə bizlik deyil, qoyaq bir kənara, başqa işlərlə məşğul olaq. Amma belə deyil. Onlar bu məktəbi yaradıblar və biz o irsi qorumağa borcluyuq. "Biz" deyəndə bütün yaşıdlarımı, gənc nəslin nümayəndələrini nəzərdə tuturam. Bəli, gənclərin xaricə gedib təhsil alması çox yaxşı addımdır. Onlar orda peşəkar bilik və təcrübə qazanırlar. Amma mənim fikrimcə, heç olmasa bir müddətlik də olsa, geri qayıdıb qazandıqları bilikləri burdakı gənclərlə bölüşməlidirlər. Burda ikinci sual yaranır: onlar bunu hansı şəraitdə etməlidirlər? Bu artıq sizin sualınızın digər tərəfidir.

Mən hesab edirəm ki, insan nəyisə həqiqətən istəyirsə, ona mütləq nail olur. Özümü misal çəkim. Mən getdim, orda təhsil aldım və yenidən Azərbaycana qayıtdım. Bu gün də çalışıram ki, qazandığım bilikləri paylaşım. Artıq bunu dəfələrlə etmişəm. Düzdür, muzeydən başqa heç bir yerdə – nə konservatoriyada, nə də məktəbdə çalışıram. Amma ustad dərsləri və fərdi məşğələlər vasitəsilə bu bilikləri gənclərə ötürmüşəm. Yəni istəyən insan bunun bir yolunu mütləq tapır. Gələcəkdə bunun üçün daha sistemli bir komanda formalaşmalıdır. Necə ki, vaxtilə Üzeyir bəy bunu etmişdi. Üzeyir bəy Azərbaycan musiqisini təkbaşına inkişaf etdirməyib. O, dünyanın müxtəlif yerlərindən tanınmış professorları Azərbaycana dəvət edirdi, hətta bəzilərini himayəsinə götürürdü ki, ölkədə pianoçuluq, bəstəkarlıq və digər ifaçılıq məktəbləri daha da inkişaf etsin. Əminəm ki, bu dirçəliş yenidən baş verəcək. Çünki xalqımız çox istedadlı xalqdır. Sadəcə, o istedadı vaxtında görmək, ona şərait yaratmaq və düzgün istiqamətləndirmək lazımdır. O zaman nəticə də mütləq olacaq.

“Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki...”

– Bu gün gənc pianoçu özünü toya gedib sintezator çalmaqdan necə xilas etməlidir?

– Birincisi, toyda və məclislərdə ifa edən musiqiçiləri heç vaxt qınamaq olmaz. Dünyada toy ənənələri bu qədər zəngin olan ölkələrin sayı çox deyil. Bizdə toyun öz musiqi dünyası, öz qaydaları var. Məsələn, bəylə gəlinin zala hansı musiqi ilə daxil olacağı, hansı bəstənin sədaları altında oranı tərk edəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Bu da bizim mədəniyyətimizin bir hissəsidir. Amma əsl musiqiçi, yəni böyük hərflə MUSİQİÇİ, öz sənətinin ustasıdırsa, yaşından asılı olmayaraq doğru yolu seçməyi bacarır. İnsan 15 yaşında da öz sahəsinin ustası ola bilər, 70 yaşında da. Əsas məsələ yaş yox, sənətə münasibətdir. Əgər musiqiçi öz yolunu dəqiq müəyyənləşdiribsə və hara getmək istədiyini bilirsə, o, seçimlərini də buna uyğun edəcək. Klassik pianoçuluğu bütün dərinliyi ilə mənimsəmiş insanlar, adətən, toy ifaçılığına üz tutmurlar. Çünki onlar öz sənətlərini başqa istiqamətdə görür və ona uyğun həyat qururlar. Mən bunu şəxsi fikir kimi yox, müşahidələrimə əsaslanaraq deyirəm. Amma burada bir məqam da var. Bəzən insan klassik musiqi ilə başlayır, bütün arzusu bu yolda davam etmək olur. Amma həyat şəraiti, maddi çətinliklər onu başqa seçim etməyə məcbur edir, nəticədə, toy ifaçılığına keçir. Bax, bu, artıq başqa məsələdir. Açığı, bu sual çox qəlizdir. Çünki burada söhbət təkcə sənətdən yox, insan taleyindən gedir və bu barədə danışanda adamın, doğrudan da, ürəyi ağrıyır.

– Bir çox məşhur ifaçılar yaradıcılıqlarının ilk illərində maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün restoranlarda və toylarda çıxış ediblər. Bu gün də eyni məcburiyyətlə həmin yolu seçən gənc musiqiçilər var. Halbuki, həqiqətən, xüsusi istedada malik gənclər ölkəmizdə bəlkə də hər 5–10 ildən bir cəmi 2–3 nəfər yetişir. Sizcə, Mədəniyyət Nazirliyi belə istedadlı gəncləri xüsusi proqram çərçivəsində dəstəkləyərək onların maddi sıxıntı ucbatından restoran və toy məclislərində çalışmağa məcbur qalmalarının qarşısını ala bilərmi?

– Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda, bəlkə də, özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki... Xaricdə təhsil alan gənclərlə birlikdə nazirlə görüşümüz olmuşdu. Elə sizin toxunduğunuz mövzu ətrafında söhbət gedirdi. Nazir bizə elə məqamlardan danışdı ki, hamımız təəccübləndik. Açığı, o problemləri eşidəndən sonra adam heç onların işinə mane olmaq istəmir. Düşünürsən ki, qoy, bu məsələləri rahat şəkildə həll etsinlər. Çünki sistemdə, həqiqətən də, çox ciddi problemlər və yüklənmələr var. Bu qədər əməkdaşın, bu qədər qurumun fəaliyyətini koordinasiya etmək özü də böyük məsuliyyətdir. Yenə də deyirəm, bəlkə də, bu gün məşğul olduqları işlərin bir qismi ikinci dərəcəli görünə bilər. Amma məsələ ondadır ki, həmin problemlər vaxtında həll edilməli idi. Bu qədər gecikdirilməsəydi, bu gün belə böyük həddə çatmazdı. Yəni görülən işlərin hamısı lazımdır, sadəcə, bunlar illər əvvəl həll olunmalı məsələlər idi. İkinci məsələ isə sizin dediyiniz istedadlı gənclərlə bağlıdır. Məsələn, nazirlik onları necə saxlasın? Məncə, məsələ təkcə dövlətin üzərinə düşmür. Qonşu ölkələrə baxanda görürük ki, klassik musiqinin inkişafına dəstək yalnız dövlət tərəfindən verilmir. Özəl sektor da bu sahəyə çox ciddi investisiya yatırır. Məsələn, mən görmüşəm ki, bəzi qonşu ölkələrin simfonik orkestrləri dünya şöhrətli solistlərlə birlikdə beynəlxalq qastrol səfərlərinə çıxırlar. Bu layihələrin maliyyəsini isə dövlət yox, iş adamları, iri şirkətlər, holdinqlər və müxtəlif özəl qurumlar təmin edirlər. Mənə elə gəlir ki, bizim iş adamları da mədəniyyətə, xüsusən klassik musiqiyə bir az da diqqət ayırsalar, bu sahənin inkişafı üçün çox böyük imkanlar yaranar. Onda, bəlkə də, siz bu sualı mənə verməzdiniz. Çünki istedadlı gənclərin ölkədə qalması və fəaliyyət göstərməsi üçün daha geniş imkanlar formalaşardı.

“Müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm”

– Son vaxtlarda Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən musiqi müəllimlərinin attestasiya keçirildi. Kəsilən müəllimlərin narazılıqları müzakirə edildi. Musiqi təhsili mühitinin saflaşdırılması üçün attestasiyaları çıxış yolu kimi görürsünüz?

– Hazırda bizdə müəllimlərin attestasiyadan keçirilməsi, məncə, sizin qeyd etdiyiniz çıxış yolunun ilk addımıdır. Amma proses bununla bitmir. Bununla musiqidən kifayət qədər anlayışı olmayan insanlar məktəblərdən uzaqlaşdırılıb. Təbii ki, bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir. İndi həmin insanların gələcək taleyi, yenidən işlə təmin olunması kimi məsələlər də gündəmə gəlir. Digər tərəfdən, sistemdə çox yaxşı və peşəkar müəllimlər də fəaliyyət göstərirlər. Açığı, müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm. Amma hər halda bu prosesi aparan peşəkar münsiflər heyəti var və onlar öz qiymətləndirmələrini edirlər. Burada başqa bir məqam da var – müəllimlərin ixtisasartırma məsələsi. Məsələn, mən Bakı Musiqi Akademiyasından bir neçə müəllim tanıyıram ki, peşəkarlıqlarını artırmaq üçün şəxsi vəsaitləri və ya ailələrinin dəstəyi hesabına xaricə gedirlər.

Orada ustad dərslərində iştirak edir, tanınmış pedaqoqları canlı izləyir, beynəlxalq müsabiqələrə sadəcə dinləyici kimi qatılıb təcrübə toplayırlar. Bütün bunlar onların peşəkar inkişafına ciddi təsir göstərir. Təbii ki, bunu hər kəsdən tələb etmək olmaz. Elə müəllimlər var ki, maddi vəziyyətləri buna imkan vermir. Amma məsələ təkcə pulla da həll olunmur. Bəzi müəllimlər var ki, heç interneti açıb bu sahədə dünyada baş verən yeniliklərə də baxmırlar. Halbuki bunun üçün heç bir əlavə xərc tələb olunmur. Sadəcə, maraq lazımdır. Onlar düşünürlər ki, gedim dərsimi keçim, maaşımı alım, evimə qayıdım, vəssalam. Təəssüf ki, Azərbaycan mədəniyyətinin gələcək inkişafı onların müəyyən bir hissəsini maraqlandırmır. Əgər maraqlandırsaydı, heç olmasa əllərindəki telefonu açıb dünyanın tanınmış müəllimlərinin ustad dərslərini izləyər, yeni metodlarla tanış olardılar. Mən özüm müəllim olmadığım halda bunu edirəm. Maraqlanıram, baxıram, öyrənirəm. Onda istər-istəməz sual yaranır: Siz niyə bunu etmirsiniz?

– Niyə hansısa təhsil müəssisəsində dərs demirsiniz?

– Bildiyim qədər buna şəxsən cənab nazirin icazəsi olmalıdır. Muzey direktoru digər bir yerdə işləyə bilməz, yalnız əvəzçi qismində fəaliyyət göstərə bilər.

– Sizin əsas işiniz musiqidir. Öz təcrübənizi sizdən sonra bu sahədə olanlarla bölüşmək daha yaxşı olmaz?

– Əlbəttə, yaxşı olar. Amma yəqin ki, hər şeyin öz zamanı var. Ən azından, sırf mənim üçün belədir. Bayaq da qeyd etdiyim kimi, mənim ətrafımda xaricdə təhsil almış çoxlu gənc var. İstər mənimlə, istərsə də başqa insanlarla söhbət edəndə dəfələrlə şahidi olmuşam ki, onlar məhz sizin qaldırdığınız məsələləri böyük ürək ağrısı ilə dilə gətirirlər. Deyirlər ki, "biz də ölkəmizdə belə bir mühitin olmasını istəyirik”. Təəssüf ki, həmin gənclərin bir qismi artıq yenidən ölkəni tərk edərək xaricə qayıdıb. Ola bilsin ki, gələcəkdə yenə geri dönsünlər. “Nə etmək lazımdır” sualına isə, açığı, tam dəqiq cavab verə bilmərəm. Mən özüm də bu barədə çox düşünürəm.

“Səməd Vurğunun nüfuzundan nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm”

– Siz Səməd Vurğunun nəticəsi – Aybəniz Vəkilovanın nəvəsisiniz. Bundan əlavə, adınız da Vurğundur. Səməd Vurğunun soyadı Vəkilov, təxəllüsü Vurğun olub. Bu təxəllüsü və soyadı daşımaq, zənnimcə, maraqlı olar...

– Bu həm böyük məsuliyyət, həm böyük fəxr, həm də sonsuz bir sevincdir. Bu sevinc bir neçə amillə bağlıdır. Birincisi, sən gözünü açandan evdə şairin nəvəsini, qızını görürsən. Elə bu, sevincin böyük bir hissəsini tamamlayır. İkincisi, təbii ki, belə bir ailənin üzvü, bu nəslin nümayəndəsi olmaq özlüyündə böyük bir nailiyyətdir. Bura gələndə girişdəki şəcərənin tablosunun gördünüz?

– Bəli.

– O, XVII əsrdən bu yana gələn bir şəcərədir. Orada nə qədər böyük şəxsiyyətlər olub. Azərbaycanın ilk daxili işlər naziri, Səməd Vurğun özü, həkimlər, hərbçilər... Hamısı əsl kübar və daxilən zəngin insanlar olublar. Əslində “ziyalı” sözündən bir az xoşum gəlmir, çünki bizim cəmiyyətdə bu anlayış çox vaxt düzgün ifadə olunmur. Bəzən elə bilirlər ki, kimin çox pulu var, deməli, o, ziyalıdır. Xeyr, ziyalılıq insanın daxilindən gələn bir şeydir. Vallah, yeri gəlsə, çoban da ziyalı ola bilər, mən şəxsən elə ziyalı çobanlarımızı görmüşəm ki... Əsas məsələ insan olmaqdır. Amma bəxtim gətirib ki, mən bu addan, bu nəsildən və Səməd Vurğunun nüfuzundan heç vaxt nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm. Hər zaman çalışmışam ki, nəyəsə öz gücümlə nail olum. Həm də Səməd Vurğun musiqiçi yox, şair olub. Bəlkə də, o, musiqiçi olsaydı, mənim vəziyyətim bir az qəliz olardı. Baxmayaraq ki, mən də incəsənət sahəsindəyəm, amma tamamilə fərqli bir yolla gedirəm. Bununla belə, Səməd Vurğun özü də musiqiyə çox bağlı insan olub. Dörd musiqi alətində ifa edə bilirdi. Elə onun şeirlərinin özü bir musiqidir. O sözlərin quruluşu, vurğular, ahəng qanununa tabelik, bütövlükdə şeiriyyəti... İndi mən ədəbiyyatşünas deyiləm, bunları tam dəqiqliklə izah edə bilmərəm, amma bilirəm ki, onun yazdıqları elə musiqidir.

– Şairin təxəllüsü sizə qismət olub, bəs adı?

– Bir nəticəsinin adı Səməddir. O, Yusif Səmədoğlunun nəvəsidir. Yusif Səmədoğlunun digər qızının oğlunun adı isə Yusifdir. Amma sırf Səməd adı yalnız Yusif Səmədoğlunun nəvəsindədir, Vurğun adı isə məndədir. Yəqin onda da bəxtim gətirib (gülür). Buna səbəb Səməd Vurğunun oğlan nəvəsinin olmamasıdır. Hamısı xanımlardır.

– Bildiyimə görə, uşaqlıqda şeir yazmısınız?

– Yazmışam.

– Hansı yaşlarda yazmısınız?

– Beş-altı. O da yəqin özümü göstərmək istəmişəm ki, Səməd Vurğunun nəticəsiyəm, mən də şeir yazıram (gülür).

– İndi də yazırsınız?

– Xeyr. Son vaxtlar yazmıram, amma şeiriyyətə marağım artıb.

– Kimləri oxuyursunuz?

– Sözün doğrusu, elə bizimkiləri. Digərləri də var. Misal üçün, Ramiz Rövşəni də çox maraqla oxuyuram. Amma bilmirəm, bəlkə də, Səməd Vurğun ulu babamdır deyə, mənə daha yaxındır. Ona görə onu çox oxuyuram. Amma digər ədiblərimizi də çalışıram oxuyum.

“Uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən”

– Vaqif Səmədoğlunun sizə münasibəti necə idi?

– Az görmüşəm onu. Uşaq vaxtı mənə Moskva Konservatoriyasında oxumağımı məsləhət görmüşdü. Deyirdi, leqato çal... Leqato, ən azı, iki notun bir-birinə qırılmadan bağlanması deməkdir. Yəni birinci not bitən kimi ikinci not elə səslənməlidir ki, arada boşluq eşidilməsin. Uşaq vaxtı müəllimlərim bunu mənə izah edəndə düşünürdüm ki, adi bir şeydir. Amma böyüdükcə başa düşdüm ki, leqatonun fəlsəfəsi elə həmin sadəliyin içində gizlənib... Təəssüf ki, Vaqif Səmədoğlu ilə çox ünsiyyətdə ola bilmədim. Birincisi, o, 2015-ci ildə vəfat etdi. Düzdür, mənim 17 yaşımadək sağ idi və bəlkə də daha çox ünsiyyətimiz ola bilərdi. Amma müxtəlif səbəblərdən bu, mümkün olmadı.

– Ünsiyyətin az olmasına səbəb nə oldu?

– Hərənin öz işi-gücü var idi. O da daha çox öz işləri ilə məşğul olurdu. Təbii ki, arabir hansısa məclislərdə, ailə görüşlərində rastlaşırdıq. Amma mən də çalışırdım dərslərimi oxuyum, musiqi ilə məşğul olum. Açığı, heç vaxtım da olmurdu. Bilirsiniz, məsələ ondadır ki, uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən. Sənin üçün o, sadəcə babadır, nənənin qardaşıdır. Düşünürsən ki, yaşlı adamdır, mən onunla nə danışacağam? Gedib yaşıdlarımla futbol oynamaq mənə daha maraqlı gəlirdi. Bu da tam normaldır. Şükür edirəm ki, mən uşaqlığımı yaşamışam. Çünki elə musiqiçilər var ki, uşaqlıqdan bütün həyatları yalnız musiqidən ibarət olub. Mən isə hesab edirəm ki, uşaqlığı yaşamaq insanın formalaşması üçün çox vacibdir. Bəlkə də, bu gün özümdə ən çox sevdiyim xüsusiyyətlərdən biri elə adiliyimdir. Çünki bəzən musiqi aləmində elə insanlarla rastlaşırsan ki, sanki həyatın başqa tərəflərindən tamamilə uzaq düşüblər. Mən isə həmişə çalışmışam, ilk növbədə, normal insan olum, sonra musiqiçi.

“Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır”

– Səməd Vurğunla Vaqif Səmədoğlu tamam ayrı üslubların nümayəndəsidir.

– Tamam başqa. Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır.

– Şeirlərini oxuyanda necə təsir elədi sizə?

– Bir ara Vaqif Səmədoğlu mənə Səməd Vurğundan da yaxın idi. Amma sonra bir az imana gəldim (gülür). Doğrudan da, Səməd Vurğunun böyüklüyü ondadır ki, bəzən şeirin elə ilk bəndində, hətta bir misrası ilə oxucunu sarsıda, demək istədiyi fikri tam şəkildə çatdıra bilir. O, çox çətin bir dövrdə yaşayıb-yaradıb. Səməd Vurğunun qarşısında təkcə poeziyanın yox, həyatın da sərt çərçivələri var idi. Repressiya dövrünün bütün ağır yükü həmin illərin insanlarının üzərində idi. Buna baxmayaraq, o öz sözünü deməyi bacardı. Doğrudan da, çox sevinirəm ki, bu yaxınlarda Heydər Əliyev Sarayında keçirilən tədbirdə Səməd Vurğunu tamaşaçılara fərqli rakursdan təqdim edə bildik.

– Deyəsən, sizin üçün Səməd Vurğundan o tərəfə şair yoxdur?

– Yoxdur. Sanki başqa şairi oxuyanda Səməd Vurğun başımın üstündə dayanıb deyir ki: Kimi oxuyursan? (gülür)

– Səməd Vurğun barədə özünüz üçün araşdırma aparmağa nə vaxtdan başlamısınız?

– Elə uşaqlıqdan belə olub. O zamanlar heç vaxt elə bir ehtiyac yaranmayıb ki, hansısa məlumatı dəqiqləşdirmək üçün kitaba və ya internetə müraciət edim. Bu baxımdan özümü, həqiqətən, bəxtəvər sayıram. Çünki bütün bu mövzular ailə daxilində müzakirə olunurdu. Mən də həmin söhbətləri eşidə-eşidə böyümüşəm. Ona görə də bir çox məlumatlar yaddaşımda xatirə kimi qalıb. Bunlar rəhmətlik nənəmin, ulu nənəmin, anamın danışdığı xatirələr idi. Ancaq indi bəzən elə məqamlar olur ki, nəyisə dəqiqləşdirmək üçün açıb hardansa nəsə oxuyuram və ya araşdırıram. Amma ümumilikdə, uşaqlıqdan bu biliklərlə böyümüşəm. Son zamanlar bir şeyə görə çox təəssüflənirəm. Heyf ki, onlar artıq həyatda deyillər. Çünki elə məqamlar olur ki, hansısa hadisə və ya xatirə haqqında daha ətraflı öyrənmək istəyirsən. Amma sonra anlayırsan ki, soruşacağın insanlar artıq yoxdur.

“Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi”

– Səməd Vurğun barədə repressiya dövrü ilə bağlı söz-söhbətlər çox olub. İndi də zaman-zaman belə söhbətlər olur. Söhbət şairin öz qələm yoldaşlarına qarşı cəbhədə dayanmağı, ovaxtkı quruluşu müdafiə etməyindən gedir. Zaman-zaman bu məsələlər ictimai müzakirəyə çıxarılır. Bunlar sizi narahat edir?

– Bu məsələlərin demək olar ki, hamısı artıq aydındır və vaxtilə öz cavabını alıb. Çox nadir hallarda isə yaxın ətrafımda, dostlarım arasında müxtəlif suallar yaranır. Çalışıram ki, həmin anda onları cavablandırım, məsələyə aydınlıq gətirim.

– Başqalarına cavab vermək ehtiyacı görmürsünüz?

– Mənim atam polis polkovniki olub və mənə uşaqlığımdan məsləhəti bu olub ki, küçədə kimsə sənə ilişsə, fikir vermə, sakitcə uzaqlaş. Elə bu strategiyanı Vaqif Səmədoğlu da tutmuşdu. O çalışırdı ki, cavab verməsin, onların səviyyəsinə enməsin. Vaqifə evdə tez-tez deyirdilər: "Sən Xalq şairisən, çıx cavab ver". Amma o, çox nadir hallarda belə məsələlərlə bağlı nəsə deyərdi. İndi mən onu başa düşürəm. Bəlkə də, cavab verməməklə düz edirdi. Çünki əgər mən kimisə müdafiə edirəmsə, deməli, o adam günahkardı.

– Yəni Səməd Vurğunu müdafiyə etməyə ehtiyac yoxdur?

– Səməd Vurğunun yerində başqa bir şairimiz repressiyaya məruz qalsaydı, bu gün cəmiyyət həmin şairin üstünə düşəcəkdi. Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi. Ona qalsa, Stalin haqqında ən gözəl şeiri Mikayıl Müşfiq yazıb. Ona görə də bunlara çox fikir vermək lazım deyil.

– Nə vaxtsa bu söz-söhbətlərdən yorulub demisiniz ki, kaş, Səməd Vurğunun nəticəsi olmazdım?

– Yox, olmayıb.

– Nənəniz Aybəniz xanımı xatırlayırsınız?

– Xatırlayıram. Amma yavaş-yavaş xatirələr də silinib gedir.

– Bir az da ömrünü uzadaq o xatirələrin. Necə xatırlayırsınız?

– Nənə kimi əla nənə idi. Mən uşaq olanda onun kim olduğunu, kimin qızı olduğunu dərk edə bilmirdim. Ona görə də yaddaşımda, əsasən, sadəcə nənə kimi qalıb. 2012-ci ildə mən Prezident təqaüdünə layiq görüləndə artıq Aybəniz xanım xəstə idi. Bu xəbəri televizordan izləmişdi. Bəlkə də, o ərəfədə eşitdiyi ən xoş xəbərlərdən biri idi. Mən çox şadam ki, nənəm, anam hamısı burada, Səməd Vurğunun ev-muzeyində çalışıblar və onları burada görən adamlar var. İndi də mən burada çalışıram, həmin insanlarla həmsöhbət olub yeni xatirələr öyrənirəm. Aybəniz xanım həm atasının qızı kimi, həm də incəsənət xadimi kimi böyük şəxsiyyət idi. Çünki Səməd Vurğunun öz misilsiz istedadından sonra məhz onun fədakar əməyi sayəsində Azərbaycan tarixindən heç zaman silinməyəcək böyük Səməd Vurğun irsi bu gün də yaşayır.

“Qarabağ”ın baş məşqçisi Qurban Qurbanov bu gün “Zirə”yə qarşı keçirilən yoxlama oyunundan (4:3) sonra jurnalistlərin suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- İlk tsiklin son günü idi. İstəyirdik belə bir oyun olsun. “Zirə” ilə danışdıq. Düşünürəm ki, faydalı hazırlıq matçı alındı. Oyunu 3 hissəyə böldük. Ümumən 8-9 günlük hazırlıqdan razı qaldım. Futbolçular hamısı məsuliyyətlə hazırlaşırdı. Düzdür, zədə və ya başqa səbəbdən bütün futbolçuların bir yerdə olmaması bir qədər yaxşı deyil. Buna baxmayaraq, yoxlama oyununda yeni gələnləri də 30 dəqiqə iş başında gördük. Komandaya yeni qoşulublar. Hər biri haqqında təəssüratım xoşdur. Ümid edirəm ki, gələcəkdə daha yaxşı, daha aktiv olacaqlar və komandaya fayda verəcəklər.

- “Qarabağ”da gedən yenilənmə prosesinin sürəti sizi qane edir?

- Tam yox. Düzdür, ümumilikdə pis getmir. Yavaş-yavaş istədiklərimizi həyata keçiririk. Bəzən düşünmədiyimiz variantlar da olur. İşimizin daha sürətli olmasını istərdim. Vaxtımız var. İnanıram ki, düşündüklərimizi edə biləcəyik.

- Konkret danışıq apardığınız mərkəz müdafiəçisi var?

- Bu yöndə çox ciddi iş, danışıqlar gedir. İstərdik tez alınsın. Amma yubana da bilər. Vaxtımız var.

- Yenə gedənlər olacaq?

- Ola bilər.

- Heyətdəki yenilənməni nəzərə alsaq, avrokuboklara I mərhələdən start vermək “Qarabağ”ın lehinədir, ya əleyhinə?

- Bunun müsbət tərəfləri də var, mənfi də. Bəlkə daha çox zamanımız olsaydı, daha çox yoxlama oyunu keçirsəydik, bundan yaxşı olardı. Gedənlərə baxmayaraq, təcrübəli oyunçularımız var. İnanıram ki, avrokubokların startına qədər yaxşı formada olacağıq. Çatışmazlıqları aradan qaldıracağıq. Hansısa çətinliklər ola bilər. Yeni komanda formalaşır. Bu hallara hazır olmalıyıq.

- Neçə futbolçu alınsa, bu, sizi qane edəcək?

- Say deyə bilmərəm. Amma bir neçə mövqeyə oyunçu lazımdır.

- Yeni transferlərin durumunu necə dəyərləndirirsiniz?

- Hazırda pis deyillər. Lakin uyğunlaşma üçün vaxt lazım olacaq. Hər mövqeyə oyunçularla danışıqlarımız gedir. Həm müdafiə, həm orta, həm də hücumu gücləndirməliyik. Mütləq şəkildə bunu etməliyik.

- Çempionatda məlumdur, bəs avrokuboklarda “Qarabağ”ın hədəfi nə olacaq?

- Hədəfimiz eyni qalır. Yenə də avrokubokların qrup mərhələsində iştirak etmək istəyirik.

- Kamilo Duranı “Zirə” ilə yoxlama matçında cinahda gördük. Onu gələcəkdə də cinahlarda sınayacaqsınız?

- Oyundan asılıdır. Duranın həm hücumun mərkəzində, həm də vinger kimi oynaması mümkündür. Bu, əlavə üstünükdür.

- Bugünkü matçda həm də klubun bir neçə yetirməsinə şans verdiniz...

- Maraqlı uşaqlar var. Onlar məşqlərdə bizimlə daha çox olacaqlar. İstərdim ki, tezliklə formalaşsınlar və əsas heyətin üzvünə çevrilsinlər. Gənclər arasında çox razı qaldığım, ümid etdiyim 2-3 futbolçu var.

- Leandro Andrade və Fabian Buntiçin gedişi realdır?

- Hələ heç nə rəsmiləşməyib. Amma yaxın günlərdə nələrsə ola bilər. Tək onlarla yox, başqaları ilə bağlı da.

- 1 illik fasilədən sonra “Qarabağ”da artıq yeni 5 nömrəli futbolçu var. Bəs 14 nömrəni nə vaxt görəcəyik?

- 14 nömrə bir az çətin sualdır (gülür).

- Bəhlul Mustafazadənin vəziyyəti necədir? Avrokubokların startına qədər hazır olacaq?

- Ümumən pis deyil. Bizlə məşqlərə başladı. Sonradan ayağında ağrılar hiss etdi. Gördüyümüz odur ki, toplanışın ikinci mərhələsində bizimlə birgə məşqlərə başlaya bilər. (QOL.az)

Fərhad Məmmədov: “Bu, Rusiyameylli qüvvələrə verilən siqnaldır ki, hərəkətə keçin, mitinqlər təşkil edin, küçələrə çıxın…”

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Fərhad Məmmədov “AzPolitika”ya müsahibəsində Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərindən sonra İrəvanın daxili və xarici siyasəti ilə bağlı sualları cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Fərhad bəy, əvvəlcə Ermənistandakı seçkilərin nəticələrini dəyərləndirməyinizi rica edirəm. Bu nəticələr nədən xəbər verir və Paşinyanı mütləq qalib saymaq olarmı?

- Bu qalibiyyət məsələsi son günlər geniş müzakirə olunur. Paşinyan hökuməti təkbaşına formalaşdıra bilir və bu artıq qalibiyyət deməkdir. Nəyi edə bilmir? Parlamentdə konstitusion çoxluğu, yəni üçdə iki səs çoxluğunu təmin edə bilmir. Amma bundan əvvəl də bunu təmin edə bilmirdi.

- Daha əvvəl hakim partiyanın 71 mandatı vardı…

- Bəli. Əvvəllər 71 mandat idi, sonra 69 oldu. İki deputat fraksiyadan ayrıldı. Ona görə demək olar ki, Paşinyan qalib olub. Ermənistanın seçki qanunvericiliyi kifayət qədər mürəkkəbdir. Hazırda “Çiçəklənən Ermənistan” partiyasının səsləri yenidən hesablanır. (Dünən gecə MSK iki məntəqənin nəticələrini ləğv etdi və sözügedən partiya parlamentə düşə bilmədi - red) Əgər həmin partiya parlamentə keçərdisə, əlavə beş mandat qazanacaqdı. Bununla belə, Paşinyan yenə də hökuməti təkbaşına formalaşdıra və vacib təyinatları həyata keçirə biləcək. Qısa desək, birinci dərəcəli qalibiyyət hökuməti formalaşdırmaq üçün lazım olan çoxluğu əldə etməkdir. İkinci dərəcəli qalibiyyət isə beşdə üç çoxluğu təmin edib vacib təyinatları həyata keçirməkdir. Hazırda üç partiya parlamentə keçərsə, Paşinyanın bu imkanı olacaq. Konstitusiya Məhkəməsinin hakimlərinin, xüsusi xidmət orqanları rəhbərinin, baş prokurorun və digər mühüm vəzifələrin təyinatı üçün beşdə üç çoxluq lazımdır. Ən yüksək göstərici isə üçdə iki konstitusion çoxluqdur. Bu isə Paşinyanda yoxdur. Ona görə də oxucular özləri qərar versinlər ki, onu tam qalib hesab etmək olar, yoxsa yox.

- Bəs bu mənzərə Ermənistanda bundan sonra siyasi konfliktlərin tez-tez baş verəcəyini, bəlkə də hansısa mərhələdə siyasi böhrana çevriləcəyini deməyə əsas verirmi? Ermənistanın siyasi həyatı daha dinamik və qarmaqarışıq olacaqmı?

- Yox. Çünki bundan əvvəl necə olubsa, bundan sonra da təxminən elə olacaq. Paşinyan hakimiyyətini qoruyub saxlayıb. Seçkilərdə inzibati resurslardan istifadə olunub. Dövlət sistemi ona tam loyallıq nümayiş etdirib. Hətta lazım olanda ordu hissələri seçki başa çatmağa bir dəqiqə qalmış məntəqələrə gəlib səs veriblər. Polis və xüsusi xidmət orqanları Paşinyanın təxminən 300 siyasi rəqibini həbs edib. Bu da dövlət aparatının ona loyallığının göstəricisidir. Cinayət işləri vaxtında və tam miqyasda açılıb. Dövlət sistemi işləyib. Dəyişən yalnız müxalifətin parlamentdəki yerləri oldu. Onlar bir qədər çox səs qazandılar və tərkib dəyişdi. Serj Sarkisyanın partiyası və digər bəzi qüvvələrin əvəzinə Samvel Karapetyanın siyasi qüvvəsi parlamentdə təmsil olundu. Robert Köçəryanın partiyası isə əvvəlki kimi qaldı. Ona görə də ciddi dəyişiklik baş vermədi. Parlamentdə təmsil olunan bütün müxalifət qüvvələri Rusiyameyllidir. Dəyişən əsasən soyadlar oldu.

- Paşinyanın seçkidən əvvəlki bəyanatlarını nəzərə alsaq, müxalifətə qarşı repressiyalar gözləyirsinizmi? Xüsusilə Samvel Karapetyan haqqında əvvəldən cinayət işi var, Qaqik Sarukyanın ölkədən çıxışına məhdudiyyət qoyulub. Robert Köçəryan da hökumətin hədəfində olan siyasi fiqurlardandır. Bundan sonra Paşinyanın rəqiblərini inzibati vasitələrlə zəiflədəcəyini gözləmək olarmı?

- Əlbəttə, onların aktivləri, yəni biznesləri təzyiq altında qala bilər. Karapetyanın biznesinin yalnız kiçik hissəsi Ermənistandadır. Elektrik şəbəkəsi ona məxsus idi, artıq əlindən alınıb. Hazırda əsasən pizza biznesi və başqa kiçik sahələr qalıb. Yəni onun biznesinə ciddi zərbə vurmaq imkanları məhduddur. Daha çox onun şəxsinə və səsləndirdiyi fikirlərə görə cinayət işi açılıb. Köçəryanın biznesinin böyük hissəsi isə Ermənistandadır və hələ də qalır. Mən Ermənistanda olarkən İrəvanın mərkəzində gördüyüm beşulduzlu otellərin üçü ona məxsus idi. Bu gün də vəziyyət dəyişməyib. Qaqik Sarukyanın isə demək olar ki, bütün biznesi Ermənistandadır. Onun ən böyük biznesi olan sement zavodu ilə bağlı artıq cinayət işi açılıb. Onu da milliləşdirmək, dövlət nəzarətinə keçirmək istəyirlər. Yəni Paşinyan əlindəki bütün təzyiq mexanizmlərini saxlayır və dövlət resurslarından hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün geniş istifadə edir.

- Fərhad bəy, bəs Ermənistanın xarici siyasətində nələr dəyişə bilər? İlk növbədə Rusiya ilə münasibətlər seçki ərəfəsində çox gərgin idi. Hələ ki, Rusiyadan Paşinyanı təbrik edən olmayıb. Nə dövlət başçısı, nə də digər rəsmi şəxslər. Rusiya-Ermənistan münasibətləri bundan sonra necə olacaq? Praqmatik maraqlar üstünlük təşkil edəcək, yoxsa təzyiq siyasəti davam edəcək?

- Maraqlı sualdır. Çünki seçkiöncəsi dövrdə artıq bir ildən çox idi ki, Rusiyanın Ermənistandakı seçkilərə müdaxiləsi ilə bağlı məlumatlar yayılırdı. Paşinyan hətta Avropadan kömək istədi və Avropa İttifaqı hibrid təhdidlərə qarşı xüsusi missiya göndərdi. Fikir verin ki, həmin missiya gələndən sonra Paşinyana yaxın mediada yüzlərlə telefon danışığı sızdırılmağa başladı. Mən belə başa düşürəm ki, bunun üçün xüsusi texniki vasitələrdən istifadə olunub. Misal üçün, Karapetyanın adamlarının seçki rüşvəti təklif etdiyinə dair danışıqlar yazılıb yayılırdı. İnsanlar bir-biri ilə bölüşürdülər ki, sənə nə qədər pul verirlər, neçə nəfər adam seçkiyə gətirə bilərsən və sairə. Bütün bunlar baş verdi. Amma maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Rusiyanın dövlət strukturlarında mövcud olan problemlər bu prosesdə də özünü göstərdi. Əgər Ermənistana qarşı meyvə-tərəvəz, mineral su, konyak və digər məhsullarla bağlı sanksiyalar tətbiq olunurdusa, bu addımlar iki ay əvvəl atılmalı idi ki, effekti seçki dövründə hiss olunsun. Digər tərəfdən, elə bil ki, Moskvada bu işə cavabdeh olan şəxslərlə Ermənistandakı Rusiyameylli siyasi qüvvələr arasında kommunikasiya problemləri var idi. Mənim anladığıma görə, Rusiya bu dəfə az pul xərcləyib.

- Həmin biznesmenlər vasitəsilə?

- Rusiyadan Ermənistana gələn Ermənistan vətəndaşları vasitəsi ilə daxildə xüsusi pul paylanması sistemi qurulmuşdu. Hətta Putin səviyyəsində Ermənistan müxalifətinin istifadə etdiyi tezislər səsləndirilirdi. Çünki Paşinyan tərəfdarları deyirdilər ki, münasibətlər yaxşıdır, Paşinyan mütəmadi olaraq Putinlə görüşür, problem yoxdur. Rusiyameylli qüvvələr də Moskvaya bildirirdilər ki, siz nümayiş etdirməlisiniz ki, problem var. Prezident, Təhlükəsizlik Şurasının katibi, Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini, baş nazirin müavini, xarici işlər naziri – kim var idisə, hamısı bu prosesə qoşuldu.

- Rusiya rəhbərliyinin hələ də Paşinyanı təbrik etməməsi nə deməkdir?

- Bu, Rusiyameylli qüvvələrə verilən siqnaldır ki, hərəkətə keçin, mitinqlər təşkil edin, küçələrə çıxın. Çünki seçkiöncəsi təbliğatın məntiqi nəticəsi ondan ibarət idi ki, seçkidən sonra küçə qarşıdurmaları və ya ciddi siyasi gərginlik yaransın. Köçəryan da bunu deyirdi, Karapetyan da. Amma görünür ki, burada da kommunikasiya problemi və ya müəyyən tərəddüd özünü göstərdi.

- Yəni gözlənilən ssenari baş tutmadı?

- Bəli. Ya pul lazım olduğu qədər xərclənmədi, ya da erməni biznesmenləri onlardan tələb olunan qədər vəsait ayırmadılar. Ona görə də indi Rusiyanın, daha doğrusu Putinin Paşinyanı təbrik etməməsi ehtimalı çox zəif görünür. Bu, yalnız o halda böyük hadisə sayıla bilərdi ki, Ermənistanda daxildə hansısa proseslər baş versin və Rusiyameylli qüvvələr bundan istifadə edib desinlər ki, baxın, Putin Paşinyanı tanımır.

- Amma hazırda belə bir vəziyyət yoxdur.

- Yoxdur. İndi onlar məhkəmələrə müraciət edəcəklərini deyirlər. Amma biz bunu 2021-ci ildə də görmüşük. İndi Rusiya seçim qarşısındadır: ya sanksiyaları və sərt bəyanatları davam etdirəcək, ya da reallığı qəbul edəcək.

- Reallığı qəbul etsə, nə baş verə bilər?

- Əgər Rusiya Ermənistanda Avropa İttifaqı ilə uzunmüddətli rəqabət aparmaq istəyirsə, o zaman sanksiyalar tətbiq etmək əvəzinə, erməni biznesini daha çox özünə cəlb etməlidir. Mən düşünürəm ki, Rusiyada hazırda səmərəli addımlar atmaq baxımından problemlər var. Bunu Ukrayna müharibəsində də, digər istiqamətlərdə də görürük. Hətta Qərbdən Türkiyəyə də Ermənistanla sərhədi daha tez açması üçün həm təzyiqlər, həm də təkliflər ola bilər. Əgər Rusiya reallığı qəbul edib daha praqmatik addımlar atsa, iqtisadi əlaqələri genişləndirəcək, mövcud dayaqları gücləndirəcək və uzunmüddətli rəqabət üçün zəmin formalaşdıracaq.

- Fərhad bəy, bəs seçkinin nəticələri və Ermənistan cəmiyyətində müşahidə olunan əhval-ruhiyyə Avropa İttifaqı üçün nə deməkdir? Ermənistanın Avropa inteqrasiyası baxımından bu nəticələr maneədir, yoxsa daha rahat bir mərhələ başlayır?

- Paşinyanın hazırda həyata keçirdiyi xarici siyasət xəttini nəzərdə tutursunuz. Bilirsiniz, burada yarımçıq bəyanatlar var. Avropa bu istiqamətdə çox risk edir. Çünki Avropa adətən gözləyir ki, həmin ölkələr rəsmi şəkildə üzvlüklə bağlı müraciət etsinlər və yalnız bundan sonra proses başlasın. Amma Ermənistanda ola bilsin ki, bunu qapalı qapılar arxasında deyirlər. Ermənistanın digər ölkələrdən fərqi ondadır ki, o artıq bir gömrük ittifaqının üzvüdür. Digər ölkələr, məsələn Şərqi Balkan ölkələri hansısa gömrük ittifaqının üzvü deyillər. Onlar üçün Avropa ilə inteqrasiya istiqamətində bir addım atmaq kifayətdir. Ermənistanda isə iki addım lazımdır. Əvvəlcə mövcud ittifaqdan çıxmalıdır, sonra özünü hazırlamalıdır və yalnız bundan sonra Avropa İttifaqına namizəd statusu qazana bilər. Hazırda isə Avropa İttifaqı ilə Ermənistan hakimiyyəti elə bir vəziyyət yaradıb ki, Ermənistan Rusiyanın gömrük ittifaqında qala-qala onu Avropa İttifaqına namizəd olmağa hazırlayırlar. Yəni islahatlar həyata keçirirlər və sair. Ticarət sazişlərinə gəlincə, Avropa İttifaqı ilə Ermənistanın münasibətləri Serj Sarkisyan dövründə imzalanmış CEPA sazişi ilə tənzimlənir. Artıq üç ildir ki, CEPA Plus müqaviləsini hazırlayırlar, amma qəbul edə bilmirlər.

- Vizasız gediş-gəliş məsələsi də var.

- Bəli. Bu da müəyyən şərtlər tələb edir. Məsələn, hazırda Rusiya vətəndaşları Ermənistana daxili pasportla, yəni şəxsiyyət vəsiqəsi ilə gedib-gələ bilirlər. Əgər Avropa İttifaqı ilə vizasız rejim tətbiq olunacaqsa, bu praktika dayandırılmalıdır.

- Başqa hansı şərtlər var?

- Ermənistan öz sərhədlərini tam şəkildə özü qorumalıdır. Hazırda məntəqələrdə olmasalar da, Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-İran sərhədlərində Rusiya sərhədçiləri mövcuddur. Onlar da çıxmalıdırlar ki, Ermənistan bütün giriş-çıxışlara özü nəzarət etsin.

- Yəni bunun üçün vaxt lazımdır.

- Əlbəttə. Avropa İttifaqı kisəsini açıb Ermənistana lazım olan maliyyəni verir və geosiyasətlə məşğul olur. Bu, onların seçimidir. Ermənistana dəstək vermək və Ermənistan üzərindən öz geosiyasi maraqlarını həyata keçirmək istəyirlər. İstəyirdilər ki, bu siyahıda Gürcüstan da olsun, amma onlarla alınmadı. Ona görə Gürcüstandan çox dərin inciklik var. Onları təhdid edirlər ki, vizasız rejimi dayandıra bilərlər. Amma Ermənistanla Gürcüstansız iş görmək də mümkün deyil. Türkiyəsiz də Ermənistanla bir iş görmək çətindir. Ona görə özləri guya prinsiplər üzərində qurulan xarici siyasət haqqında danışırlar.Amma elə özləri prinsipsizlik nümayiş etdirirlrər. Misal üçün, Ermənistanda becərilən gülləri Avropa ittifaqı bazarlarına çıxarmaq məsələsi…. Sertifikat yox, bir şey yox… Başqa bir ölkəyə qarşı buna etsəydilər orada üsyan qalxardı. İndi də 50 milyon avro ayırıblar, dəstək verməyə hazır olduqlarını deyirlər. Bu da əlbəttə onların baxış bucağıdır, Cənubi Qafqazda həyata keçirmək istədikləri siyasətdir.

- Nə qədər uğurludur?

- Baxın, Azərbaycan və Gürcüstanla bunu həyata keçirə bilmirlər. Halbuki bu iki ölkə Cənubi Qafqazın geosiyasi və geoiqtisadi məzmununun 95 faizini təmin edir. Onlar nə bizi, nə də Gürcüstanı real formada heç bir halda inkar edə bilməzlər. Əgər Ermənilər onlar üçün bu qədər dəyərlidirsə, pulları da çoxdursa, xərcləsinlər. O zaman Azərbaycan da Avropa ittifaqına lazım olanı dəyərindən 5 qat baha satmalıdır. Mən belə düşünürəm. Mərkəzi Asiya ilə ticarətdə Aİ-yə məxsus şirkətlərə qarşı tarif siyasəti hamıdan artıq olmalıdır. Əgər onlar öz prinsiplərindən xaric bu addımları atırlarsa, nəyə görə biz bunu etməyək? Onsuz da Aİ ilə üçdə alacağımız, beş verəcəyimiz yoxdur. Azərbaycan Aİ üzvü olan ölkələrlə iş görür, nəinki Avropa Komissiyası ilə… Əgər onlar praqmatikdirlərsə, o zaman Azərbaycanla da qayda, prinsip gözləmədən işlərini həyata keçirməlidirlər. Bu istiqamətdə ilk işartılar var, amma Aİ-dəki siyasətçilər daha çox Avropa Parlamentindən çəkinərək məsuliyyətli addımlar atmırlar.

- Dediyiniz işartılar nədən ibarətdir?

- Azərbaycana məxsus bir neçə gəmi sanksiyalar siyahısından çıxarıldı və s. Əlbəttə orada praqmatik düşünən insanlar da var. Amma onlar qorxurlar ki, problemlə üzləşərlər, vəzifələrə təyin olunmayacaqlar və s. Amma məsələ kəskinləşəndə onlar da mövqelərini ortaya qoymalıdırlar, əks halda Azərbaycan da onlarla bağlı adekvat siyasəti olacaq.

- Sonda Paşinyan hökumətinin seçkidə əldə etdiyi nəticələr Azərbaycanla sülh prosesini irəli aparmaq imkanı verirmi?

- Burada bir neçə yol var. Yaxın 2 ay ərzində Ermənistanda seçki ilə əlaqəli prosedurlar bitəcək. Hökumətin formalaşmasından sonra İrəvan sülh gündəliyi ilə bağlı öz niyyətini açıqlayacaq. O zaman nəsə demək olar ki, hansı formada bunu həyata keçirə bilərlər. Nəzəri baxımdan ölkədə referendum keçirmək mümkündür. Əgər bu istiqamətdə biz Ermənistan hakimiyyətinin ciddiliyini yoxlamaq istəyiriksə, o zaman iki məsələyə fikir vermək lazımdır. Birincisi, yeni Konstitusiya layihəsinin təqdim edilməsi. Bu, hələ ki, baş verməyib, baxmayaraq martda açıqlanmalı idi. İkincisi, hökumətin formalaşmasından sonra hakimiyyətin niyyət və məramlarını ehtiva edən proqram qəbul olunur. Görək, orada referendum, yeni konstitusiya məsələsini necə qeyd edəcəklər. Biz görmüşdük ki, 2021-ci ilin seçki kampaniyasında yer alan tezislər sonra hökumətin proqramında öz əksini tapmamışdı. Görək bu dəfə necə olacaq. Bundan sonra düşünürəm ki, Azərbaycan da öz mövqeyini formalaşdıracaq. Nəzəri baxımdan indi referendum keçirilməsi mümkün deyil, amma Paşinyan tərəfindən bu istiqamətdə təşəbbüslər irəli sürülə bilər.

E.Rüstəmli

E.Bəyməmmədli

“AzPolitika.info”

Yay aylarında ən çox yeyilən məhsullardan biri olan dondurma ilə bağlı ciddi suallar gündəmdə qalır. Bu gün marketlərdə 80 qəpikdən 7-9 manata qədər dəyişən qiymətlər istehlakçıların seçim qarşısında tərəddüd etməsinə səbəb olur. Eyni məhsul kateqoriyası daxilində bu qədər kəskin qiymət fərqi dondurmanın tərkibi və hazırlanma üsulu barədə şübhələri artırır.

Mediaxeberleri.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı “Yeni Sabah”a danışan qida eksperti Fərid Səfərov dondurmanın keyfiyyətini müəyyən edən əsas göstəricinin qiymət deyil, məhsulun tərkibi olduğunu bildirib.

“Dondurmanın keyfiyyətini qiymətləndirərkən ilk növbədə qiymətə deyil, məhsulun tərkibinə diqqət yetirmək lazımdır. Keyfiyyətli dondurmalarda əsasən süd, qaymaq, kərə yağı və təbii dadlandırıcılar istifadə olunur. Tərkibində çoxlu bitki yağları, süni aromatlar, rəngvericilər və müxtəlif qatqılar olan məhsullar isə daha aşağı keyfiyyətli hesab edilə bilər.

80 qəpik-1 manatlıq dondurmalarla 9 manatlıq məhsullar arasındakı əsas fərq adətən istifadə olunan xammalın keyfiyyəti, süd və yağ nisbəti, istehsal texnologiyası və brend amili ilə bağlı olur. Bahalı dondurmalar daha çox təbii süd məhsullarından hazırlanır, meyvə və ya şokolad əlavələri daha keyfiyyətli olur. Bununla belə, yüksək qiymət hər zaman daha sağlam və ya daha faydalı məhsul demək deyil. Bəzən qiymətə qablaşdırma, marketinq və brend dəyəri də təsir göstərir”, - F.Səfərov vurğulayıb.

Ekspert qeyd edib ki, dondurma seçərkən məhsulun saxlanma şəraitinə xüsusi diqqət yetirilməlidir:

“Dondurma alarkən onun formasına da diqqət etmək lazımdır. Əgər məhsul əriyib yenidən donubsa, üzərində buz kristalları yaranıbsa və ya qablaşdırması deformasiyaya uğrayıbsa, onu almaq məsləhət deyil. Bu, saxlanma temperaturunun pozulduğunu göstərə bilər və həm keyfiyyətə, həm də təhlükəsizliyə mənfi təsir edə bilər.

Yay aylarında dondurma gündəlik qida rasionunda yer ala bilər, lakin miqdara diqqət etmək şərtilə. Xüsusilə şəkər və kalori miqdarı yüksək olan dondurmaların hər gün böyük porsiyalarla istehlakı artıq çəki, qan şəkərinin yüksəlməsi və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Sağlam insan üçün kiçik porsiyada dondurmanın ara-sıra və ya ölçülü şəkildə gündəlik rasiona daxil edilməsi mümkündür. Uşaqlarda, şəkərli diabeti olanlarda və artıq çəkidən əziyyət çəkən şəxslərdə isə seçim və porsiya ölçüsünə daha diqqətli yanaşmaq lazımdır”.

Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə dünyada baş verən son hadisələr fonunda təhlükəsizliklə bağlı məsələlər daha ciddi şəkildə müzakirə olunur. NATO və ABŞ, eyni zamanda Avropa İttifaqı ilə ABŞ arasında yaşanan böhran daha da dərinləşir. Bəs müxtəlif xarici media qurumları və ekspertlərin iddia etdiyi kimi, NATO-nun parçalanması və ya onun strukturunda dəyişikliklərin baş verməsi mümkündürmü?

Türkiyənin Ankara Böhran və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin (ANKASAM) rəhbəri, professor Mehmet Seyfettin Erol məsələ ilə bağlı Oxu.Az-ın suallarını cavablandırıb:

- Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə qlobal təhlükəsizlik arxitekturası ciddi şəkildə müzakirə olunur. Bu prosesi necə qəbul etmək lazımdır?

- İlk növbədə bu məqamı vurğulayaq: Ukrayna ilə Rusiya arasındakı müharibə və 2025-ci ildən bəri baş verən ABŞ/İsrail-İran müharibələri əslində təkcə regional qarşıdurma deyil, soyuq müharibədən sonra qurulan nizam və formalaşmaqda olan yeni prosesin özü ilə bağlıdır. Bu prosesdə, soyuq müharibə dövrünün bir çox institutları kimi, NATO ilk növbədə Aİ-ABŞ münasibətləri ilə yanaşı, baş qaldıran digər qüvvələrə qarşı yenidən müəyyənləşdirilir və mövqe tutmağa məcbur edilir. Artıq rəqabətin artdığı, parçalanmış və çoxqatlı bir təhlükəsizlik memarlığına doğru gedirik. Enerji təhlükəsizliyi, tədarük zəncirləri və texnoloji rəqabət də bu yeni təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissələrinə çevrilir. Bundan əlavə, hərbi çəkindirmə ilə yanaşı, iqtisadi sanksiyalar və maliyyə alətləri də təhlükəsizlik siyasətlərinin mərkəzinə yerləşir. Dövlətlərarası rəqabət hibrid müharibə üsulları ilə daha qeyri-müəyyən və davamlı xarakter alır. Nəticədə beynəlxalq münasibətlərin tərifi və çərçivəsi də ittifaqlar və müttəfiqlik münasibətləri əsasında yenidən qurulur. Sadə dillə desək, beynəlxalq münasibətlər "sürüşkən zəmində qeyri-sabit münasibətlərə" çevrilib. NATO da bundan payını alıb.

- Bəs bu yenidənqurma prosesində NATO hansı perspektivə doğru sürüklənir? Onun parçalanması və ya zəifləməsi mümkündürmü?

- Mövcud mənzərənin çox parlaq olduğunu demək çətindir, xüsusilə də Trampın ikinci hakimiyyət dövründə baş verənlər baxımından. Digər tərəfdən, NATO-nun birdən-birə dağılacağını və ya ləğv ediləcəyini demək də həddindən artıq iddialı olar. Varşava müqaviləsinin şərtləri və ya SSRİ-Şərq bloku münasibətləri NATO üzvləri üçün keçərli deyil. Buna görə də, yaxın gələcəkdə NATO-nun parçalanması o qədər də mümkün görünmür. Əksinə, Finlandiya və İsveç nümunələrində müşahidə etdiyimiz kimi, genişlənmə meyili mövcuddur. Buna keçmiş sovet məkanından daha bir neçə ölkə də əlavə oluna bilər. Lakin bu, NATO daxilində fikir ayrılıqlarının olmadığı anlamına gəlmir. ABŞ-nin diqqətini Asiya-Sakit okean regionuna yönəltməsi Avropada "strateji muxtariyyət" müzakirələrini sürətləndirir. Yəni NATO dağılmaqdan çox transformasiya olunur. İttifaq daxilində uyğunluq, xüsusilə müdafiə xərcləri və təhdid prioritetləri məsələsində fərqlər səbəbilə zaman-zaman sınaqdan keçməyə davam edəcək. Bundan əlavə, siyasi liderlik dəyişiklikləri və ictimai rəyin təzyiqi NATO-nun qərar qəbuletmə proseslərində dalğalanmalara səbəb olur və ittifaqın strateji istiqamətini dövri olaraq təsir altına alır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi ("Rusiya problemi"), ABŞ/İsrail-İran müharibəsi ("İran problemi") və "Çin faktoru" Qərb dövlətləri arasında NATO-nu bu dərəcədə gündəmə gətirib. Buna görə də "NATO problemi" əslində daha çox "Qərb problemi" kimi də qiymətləndirilə bilər. "Qərb problemi"nin gələcəyi NATO-nun gələcəyini də böyük mənada müəyyən edəcək. Bu dəfəki NATO müzakirələri dəyişiklikdən çox, daha çox struktur xarakterli transformasiya sancılarına işarə edir.

- Nəyi nəzərdə tutursunuz?

- Daha çevik, daha modul tipli NATO strukturunu. ABŞ klassik böyük ittifaq əvəzinə daha kiçik, sürətli və regional ittifaqlar qurmağa meyillidir. ABŞ Avropadan kənarda Asiya-Sakit okean regionuna da açılmaq və NATO-dan orada istifadə etmək istəyir. Lakin bu, o qədər də mümkün deyil. Yaxın Şərqdə NATO-dan istədiyi kimi istifadə edə bilməyən ABŞ-nin bunu daha uzaq regionlarda etməsi də çətindir. Buna görə, ABŞ NATO-dan kənarda, lakin onun imkan və qabiliyyətlərindən geniş şəkildə yararlana biləcəyi yeni qurumlar yaratmağa çalışır; AUKUS (Avstraliya-Britaniya-ABŞ bloku) bunun ən konkret nümunəsidir. Bu cür "mini-NATO"lar həm xərcləri azaldır, həm də əməliyyat effektivliyini artırır, ABŞ-ni NATO daxilində avropalı müttəfiqlərindən daha müstəqil edir və mübahisələrdən uzaq saxlayır. Eyni zamanda, konkret böhranlara uyğun koalisiyalar yaradılır, bürokratik gecikmələr azalır və hərbi-siyasi koordinasiya daha çevik olur. Beləliklə, bu model NATO-nun institusional çəkisini qoruyaraq, sahədə daha dinamik və sürətli reaksiya verə bilən təhlükəsizlik memarlığı formalaşdırmağa imkan yarada bilər. Bundan əlavə, Avropa daxilində də NATO ilə müəyyən dərəcədə inteqrasiya olunmuş yeni "ox"ların formalaşması müşahidə olunur (Polşa oxu kimi). Nəticə etibarilə, ABŞ ilə Avropa arasında "necə bir NATO" və "kimin NATO-su" məsələsində fikir ayrılığı mövcuddur və bu, son iki müharibə fonunda daha da qabarıq şəkildə üzə çıxıb.

Söhrab İsmayıl

"Müharibə İranın bütün şərtləri yerinə yetirilənədək davam edəcək".

"Azad İran" "Telegram" kanalı xəbər verir ki, bu sözləri İranın Məsləhət Şurasının üzvü Möhsün Rzayi deyib.

Onun sözlərinə görə, Tehran müharibəyə görə dəyən zərərin tam ödənilməsini, sanksiyaların ləğvini və ABŞ-nin İranın daxili işlərinə qarışmayacağına və hücumu təkrarlamayacağına zəmanət verməsini tələb edir.

M.Rzayi, həmçinin bildirib ki, ölkənin infrastrukturuna yenidən hücumlar baş verərsə, cavab tədbirləri qeyri-mütənasib olacaq.

Milli Məclisin sədr müavini Ziyafət Əsgərov Teleqraf-ın suallarını cavablandırıb.

Mediaxeberleri.Az müsahibəni təqdim edir:

- Ziyafət müəllim, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan bəyan edib ki, ölkəsinin konstitusiyasında müstəqillik bəyannaməsinə istinad olmamalıdır. Onun sözlərinə görə, müstəqillik bəyannaməsi münaqişə məntiqi üzərində qurulub. Bu halda erməni tərəfindən verilən bu açıqlamanın mahiyyətini necə izah etmək olar?

- Əlbəttə, bunu sülh yolunda verilən mühüm bəyanat kimi dəyərləndirmək olar. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Ermənistanın konstitusiyasında ölkənin müstəqillik atkına istinad mövcuddur. Burada isə Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını ehtiva edən absurd məqamlar əksini tapıb. Ona görə də bunlar aradan qaldırılmalıdır. Həqiqətən də, bu münaqişə məntiqi üzərində qurulmuş bir normadır. Çünki, 1989-cu ildə Ermənistan tərəfinin qəbul etdiyi müstəqillik haqqında bəyannamədə keçmiş Dağlıq Qarabağ bu ölkənin tərkib hissəsi kimi göstərilib. Keçmiş münaqişə də məhz bunun ucbatından baş verib. Yəni, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi idiasına görə, münaqişə olub. Təəssüf ki, Ermənistan konstitusiyasında bu “norma” indi də saxlanılıb. Paşinyan əsassız iddiaların aradan qaldırılması ilə bağlı bəyanat veribsə, bu məntiqlidir.

- Bakı ilə İrəvan münasibətlərində əsas xətt hansı prinsiplər üzərində qurula bilər?

- Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlər münaqişə məntiqi üzərində qurula bilməz. Azərbaycanın istədiyi də məhz bundan ibarətdir. Əgər, Ermənistanda nəhayət bunu başa düşüb, dərk ediblərsə, bu yaxşı haldır. Azərbaycanın hazırda qarşı tərəfdən başqa bir tələbi yoxdur.

- Azərbaycanın əldə edilən sülh razılaşması fonunda sülhün fundamental əsaslarının formalaşdırılması istiqamətində atdığı addımlar nədən ibarətdir? İqtisadi müstəvidə bir çox məsələlərin həlli prosesə necə təsir göstərəcək?

- Ermənistan tərəfi sülhün bərqərar olmasında maraqlı görünür. Prezident İlham Əliyev XIII Qlobal Bakı Forumunda da bu məsələni qeyd etdi. Vurğulandı ki, sülh artıq kağız üzərində deyil, əməli, əməkdaşlıq müstəvisinə keçib. Yəni, Ermənistana Azərbaycan ərazisindən yüklər daşınır, iki ölkə arasında əməkdaşlıq imkanları dəyələndirilir və s. Amma Zəngəzur dəhlizi (Tramp marşrutu) ilə bağlı Ermənistan tərəfi hələ ki, konkret addım atmayıb. 2025-ci ilin avqustun 8-də Vaşinqtonda regional kommunikasiya xəttlərinin blokadadan çıxarılması ilə bağlı razılıq əldə edilməsinə baxmayaq erməni tərəfindən Zəngəzur dəhlizinin (Tramp marşrutu) açılması ilə bağlı bəyanatlardan başqa heç nə yoxdur.

- Sizcə, Ermənistan tərəfi nəyi gözləyir?

- Mən də anlaya bilmirəm ki, Ermənistan tərəfi Zəngəzur dəhlizinin (Tramp marşrutu) açılması istiqamətində nəyi gözləyir? Faktiki olaraq, hazırlıq işlərinə belə başlanılmayıb. Bu isə açıq suallar doğurur. Əgər, Ermənistan bu razılığa gəlibsə və həmin razılaşmanı imzalayıbsa, nə üçün konkret addımlar atmır? Azərbaycan isə bu məsələdə öz üzərinə düşən bütün işləri demək olar ki, həll edib. Biz dəfələrlə demişik ki, “top” Ermənistan tərəfindədir. O, nəyi gözləyir? Bunu başa düşmək olmur. İndi Ermənistan rəhbərliyinin özü də bəyan edir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması onun müstəqilliyinə heç bir ziyan gətirməyəcək. Əksinə, bu Ermənistanın iqtisadi vəziyyətinin dirçəldilməsinə çox böyük kömək olacaq. Yaxşı olardı ki, Ermənistan tərəfi bu barədə açıqlama versin.

- Regionda, xüsusən də İran ətrafında baş verənlərin sülh və əməkdaşlıq prosesinə təsiri haqqında yanaşmalar necədir?

- Regionda belə bir hadisənin baş verməsi yaxşı hal deyil. Əvvəlcədən də Azərbaycan Prezidenti, xarici işlər naziri bununla bağlı bəyanat verib. Azərbaycan tərəfi olaraq biz tezliklə bu müharibənin bitməsini arzu edirik. Qonşu dövlət kimi biz bu regionda gərginliyin davam etməsini istəmirik. Bu məsələnin beynəlxalq hüququn tələblərinə uyğun həllini arzulayırıq.

Yazıçı-jurnalist, tanınmış loğman, təbii üsullarla müalicə üzrə mütəxəssis Ərşad Əzimzadə APA-nın “Əsrin yaşıdı” layihəsində

Layihənin on ikinci yazısı

Dosye: Ərşad Əzimzadə 1934-cü ildə Zəngilan rayonunun Seyidlər kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Uzun illər "Azərbaycan gəncləri", "Molodyoj Azerbaydjana", "Bakinskiy raboçiy" və "Azərbaycan" qəzetlərinin müxbiri vəzifələrində çalışıb. Təbii üsullarla müalicə üzrə mütəxəssis kimi tanınır. "Möcüzəsiz möcüzə", “Bizi yaşadan da qidadır, öldürən də”, “Cəhənnəmdən cənnətə bir addımdır” kimi kitabların, eləcə də “Ağ atlı oğlan” və başqa bədii əsərlərin müəllifidir.

Fotoqrafımız Rüfətlə Ərşad müəllimin təzəlikcə işə düzəldiyi şirkətə gəlmişik. Bizi şüşə arakəsməli otaqlardan birinə dəvət edirlər. Müsahibə üçün uyğun guşə axtara-axtara Ərşad müəllimin gəlməsini gözləyirik. Az sonra müsahibimiz ofisin uzaq küncündən görünür. Qaməti əyilsə də, yerişi yaşına görə xeyli qıvraqdır. İş masalarının yanından keçib bizim otağa sarı gəlir və şüşə qapını açıb içəri keçir.

Ermənilər bizim kənddən qorxurdu

- Salam, xoş gəldiniz.

- Xoş bulduq.

- Mirmehdi.

- Mən də Mirərşad.

- Lap yaxşı. Siz deyəsən, elə Seyidlər kəndindənsiniz, Zəngilanın.

- Hə, Seyidlərdənəm. İki qardaş olub, kənd camaatı da onların törəməsidir.

- Onda əməli-başlı seyidsiniz?

- Yüz faiz. İntəhası komsomol, mətbuat işçisi olmuşam, “Mir”i istifadə edə bilməmişəm. Sonralar da təşəbbüs göstərməmişəm. Bizim kəndin hamısı seyiddir. Hətta ermənilər də qabaqlar qorxurdu, bizim kəndi dağıtmırdılar. İndiki ermənilər isə artıq dağıdır. 1918-ci ildə anamgil oradan qaçıblar, deyirdi ki, taxıl vardı, quyuda basdırmışdıq, gəldik, gördük, o da yerindədir, heyvanlar da yerindədir. Yəni, qorxudan torxunmamışdılar.

Ayaqüstü söhbətdən sonra fotoqrafımızın seçdiyi yerdə əyləşirik. Bizə çay gətirirlər. Stəkanlardan birini müsahibimin qabağına çəkirəm.

- Çay içirsiniz?

- Mənim öz çaylarım var.

- Bu çaylardan içmirsiniz?

- İçmirəm.

- Nə çayıdır? Bəlkə biz də içək, şəfa taparıq.

- Burada yoxdur, itburnu ilə qaragilənin qarışığıdır. İkisi bir yerdə dəmlənməlidir. Birində A vitamini çoxdur, o birisində C vitamini. Ona görə də onu mən axşamdan dəmləyirəm.

- O cür çayı hər gün içirsiniz...

- Hər gün. 32 ildir. Bunlar ikisi birlikdə olanda orqanizmdə yaxşı müdafiə xətti yaradırlar.

- Ərşad müəllim, bu səhər nə yemisiniz? Düzü mən hər müsahibimə bu sualı vermirəm.

- Hippokrat deyirdi, biz nə yeyiriksə, oyuq. Məhəmməd peyğəmbər deyirdi ki, bütün fəsadların yuvası mədədir, bütün dərdlərin çarəsi pəhriz. Buna görə də qida rejimini dəyişmədən, düzgün qidalanmadan insan sağlam ola bilməz. Çünki qanı yaradan qidadır. Bizim hüceyrələrimiz isə qanın tərkibindən asılıdır. Bədənimizdə 70 trilyon hüceyrə var. Təpədən dırnağacan hüceyrədən toxunmuşuq. Bu 70 trilyon hüceyrənin yeməyi canlı qidalardır: meyvədir, tərəvəzdir, çiçəklərdir, otlardır və s. və ilaxır. Əgər biz onları vitaminlərlə, təbii duzlarla, təbii turşularla, təbii yağlarla kifayət qədər təmin edə bilməsək, zəifləyəcəklər. Çünki hüceyrələr həm bir tərəfdən kütləvi şəkildə qırılırlar, həm də onlarda nəsil artırmaq qabiliyyəti pisləşir. Hüceyrələr canlıdırlar, evlənirlər, toy edirlər, dünyaya övlad gətirirlər.

Gün ərzində bədənimizdəki hüceyrələrin bir faizi ölür, bir faizi isə yaranır. Amma bu hüceyrələr düzgün qidalanmadıqda, yəni ölü qida yedikdə, tutalım, bişmiş xörəklər, duza qoyulmuş qidalar...

- Konservlər.

- Bəli, konservlər. Bunlar hamısı ölü qida sayılır, çünki tərkibində heç bir faydalı element qalmır. Ona görə də onlara alimlər ölü qida adı veriblər. Canlı qida hüceyrələrə kifayət qədər faydalı element daşıya bilir. Ölü qida isə ancaq şlak şəklində yığılıb bədəndə qalır.

İldə 20 balon bal işlədirəm

- Ölü qida həm mədənimizi doldurmağa xidmət edir, həm də bədənimizi zəhərləyir, xüsusi bir faydası yoxdur?

- Yox, faydası yoxdur, amma böyük zərəri var.

- Bəs konservlərin üstünə niyə B1, B2, C, D və sair vitaminlər “var” deyə yazılır?

- Onlar hamısı reklam xarakteri daşıyır və pul tələsidir.

- Ona qayıdarıq, mən bilmək istəyirəm, bu səhər nə yemisiniz?

- Mən hər gün eyni qaydada qidalanıram. Yerdən duran kimi, 300 qramlıq fincanım var, onunla bir həmən çaydan süzürəm. Ona əlavə edirəm iki çay qaşığı alma sirkəsi, iki çay qaşığı bal. Bunu içdim, üstündən təxminən bir saat keçir. Bir dənə limonun şirəsini sıxıram. Sonra içinin ağ hissəsini dırnağımla çıxardıram, tökürəm həmən fincana. Üç çay qaşığı bal əlavə edirəm və içirəm. Onu içib gəlmişəm bura. İndi burada da bir dənə portağal ilə bir limonun şirəsini verdilər səhər-səhər.

- Kim verdi?

- Şirkət.

- Şirkət onu hamıya verir, yoxsa təkcə sizə?

- Yox, hamı istəmir axı onu. Mənim qidam odur, mən ayrı qida yemirəm. Günorta da kök, çuğundur və xiyarın şirələrindən ibarət qarışığı içəcəm.

- Nə əcəb onları yemirsiniz?

- Şirədə axı vitamin daha çoxdur. Biri var, sən bir almanı yeyəsən, bir də var 5 almanın şirəsini içəsən.

- 5 alma yeyin.

- 5 almanı yemək olmur axı, yeyə bilmirəm.

- Meyvə-tərəvəzlərin şirəsini çəkəndən sonra yerdə qalan hissəni atırsınız? Orda da vitaminlər, liflər var.

- Əsasən liflər var, vitamin şirədədir.

- Bağırsağa da liflər lazımdır.

- Günorta mənə həmən liflərdən ibarət salat düzəldəcəklər. O salatı yeyəcəm. Bu olacaq mənim əsas qidam. Yəni, bağırsaq normal işləyəcək.

- Bəs axşama nə yeyəcəksiniz?

- Axşama, yenə salat olacaq, kahı, kərəviz, kökdən ibarət salat. Bir də ki, ya 5-8 ədəd qoz yeyəcəm, ya da 10-15 ədəd badam, fındıq... Yəni bunları o salatla yeyəcəyəm.

- Sabah səhərki rasionunuz nə olacaq?

- Hər gün eyni şey olur. Ondan başqa çiy yumurta yeyirəm.

- İçirsiniz?

- Yox, içmirəm. 2 dənə yumurtanı sındırıb tökürəm piyaləyə. Ora da əlavə edirəm bir diş sarımsaq və bir az da limon sıxıram üstünə. Niyə görə? Çünki yumurtanın tərkibində mikrob ola bilər. O mikrobları məhv eləməyin yolu limon və sarımsaqdır. Ona qatıram 1 çay qaşığı kakao və 2 çay qaşığı bal. Mənim əsas qidam demək olar ki, baldır. Ona görə də, ildə mən 20 balon – biri 4 kiloqram yarımdır - bal işlədirəm.

- İlə 3500 manata yaxın pul edir. Siz onda bizdən bahalı yaşayırsınız.

- Yox, bir dəqiqə, ətə pul vermirəm. Yağa pul vermirəm, çörəyə pul vermirəm, çaya pul vermirəm, şəkərə pul vermirəm. Ondan sonra, həkimə pul vermirəm. Dərmana pul vermirəm. Bunların hamısını hesablayanda mən sizdən çox-çox az pul xərcləyirəm.

Katib məni görəndə ayağa dururdu

- Həkimə sonuncu dəfə nə vaxt getmisiniz?

- Son vaxtlar diş həkiminə getmişəm, vəssalam. 32 il bundan qabaq şəkərli diabetə tutulanda həkimə gedənəm.

- O vaxta qədər bizim kimi qidalanırdınız?

- Hə, sizdən də pis. Təsəvvürünə gətir, mərkəzi dövlət qəzetinin bölgə müxbiri işləyirdim.

- Hansı qəzetdə işləyirdiniz?

- Lap əvvəl “Molodyoj Azerbaydjana”a qəzetində, sonra “Azərbaycan”, “Bakınskiy raboçiy” qəzetlərində işləmişəm. Uzun illər Lənkəran, Quba-Xaçmaz tərəflərdə zona müxbiri olmuşam. Təsəvvür edirsən, biz içəri girəndə katib ayağa dururdu. Çalışırdılar ki, biz razı gedək. Bizi yaxşı qidalandırırdılar. Yaxşı yemək verirdilər.

- Məclis qurulurdu da, belə deyək?

- Məclis yox, adətən elə ikimiz olurduq. Katiblərin həmişə ayrıca kabinetləri olurdu, orada otururduq. Yaxşı yeməklər gəlirdi. O yeməklərdən yeyirdim. Təsəvvürünə gətirirsən də, katibin yeməyi necə olar. Mən də onunla yeyirdim. Gedəndə də ətdən, yağdan pay qoyurdular, heç vaxt korluq çəkmirdim. Mən bir az təmiz işləmişəm. Pul zad almırdım, həm də heç vermirdilər, versəydilər, alardım. “Bakinskiy raboçiy”, “Molodyoj Azerbaydjana” təmiz qəzet idi. “Kommunist” qəzeti yox, orda işləyənlərin çoxu fırıldaqçı idi. Mən rus dilini də mükəmməl bilirəm, onun üçün bu qəzetlərdə işləyirdim.

- O dövrdə jurnalistlərin maaşı necə idi?

- Çox pis. Ümumiyyətlə, maaş Sovet dövründə də, indi də çox pisdir. Biz zona müxbiri kimi yerlərdə otururduq. Lənkəranda mənə ev vermişdilər. Tədbirləri işıqlandırırdım, özüm mövzu seçib müstəqil işləyirdim. Adətən reportajlar yazırdım. Hazırda mən “Durna bulağı” adlı roman yazıram, bunların hamısını orada qeyd etmişəm. Bir də monoqrafiya yazıram.

- Nə ilə bağlıdır?

- Öz taleyim, həyatımla bağlıdır.

- Taleyinizdən narazı olmağınızla bağlıdır?

- Çox narazıyam taleyimdən.

- Niyə?

- Nə bilim, anam mənə həmişə deyirdi ki, qaradabansan. Qaradaban biz tərəflərdə bəxti gətirməyən adamlara deyirdilər. Həmişə deyirdi ki, sən dünyaya gəldin-gəlmədin, bu dünya pozuldu. Məndən qabaq yaxşı yaşamışdılar. Atam dərzi işləyirdi.

- Seyidlərdə?

- Hə, dərzi işləyirdi, başqa kəndlərdən də tikməyə paltar gətirirdilər, yaxşı dolanışığımız olurdu. Pulu olmayanlar, ərzaq, qoyun-quzu verirdilər. Ona görə də onlar yaxşı yaşamışdılar. Elə ki, mən 1934-cü ildə dünyaya gəldim, 37-də kolxoz, artel (Müəyyən şərtlərlə birlikdə işləmək üçün düzəldilən təsərrüfat birliyi – M.A.) gəldi.

- Camaatın, heyvan-qarasını alıb qatdılar kolxoza?

- Bizim çoxlu malımız var idi, aldılar, qatdılar kolxoza.

- Hamısı yadınıza gəlir, yoxsa?

- Bəli. Sonra, atamı məcbur elədilər ki, artelə girsin. Öz başına işləyə bilməzdin. Əl-qolunu tamam bağladılar. Nə qədər plan doldurmalı idi. Artelin dərzisi kimi işlədiyi üçün atam rayon mərkəzinə köçməli oldu. Anamı isə kolxozdan buraxmadılar. Beləliklə, atam rayon mərkəzində qaldı, anam kənddə, mən gah ora, gah bura gedirdim. Ailə demək olar dağıldı. Sonra qardaşımın taleyi pis gətirdi.

Qardaşım qələbə xəbərini eşidəndə ağladı

- Siz ailədə böyük uşağıydınız?

- Mən sonbeşiyəm. Yeddinci uşaq idim. Qardaşım böyük idi, müharibəyə getdi. Möhkəm döyüşdü. 45-ci illərdə yaxşı ordenlərlə gəlmişdi. Bir də təzədən çıxıb getdi. Çünki komandir idi. Getdi, orada da bir adamı öldürdü. Ona həmən vaxt iki aylıq məzuniyyət vermişdilər, Zəngilana gəlmişdi. May ayının 9-u rayon mərkəzində bankın arxasındakı bağda oturmuşduq. Qardaşımı zabit kimi çay məclisinə dəvət etmişdilər. Hər gün bir təşkilat aparırdı, görüş keçirirdilər.

- Hələ müharibə gedirdi?

- Hə. O görüşlərə gedəndə məni də özü ilə aparırdı. Özü də balaca idim, qardaşım çox vaxt qucağına alıb aparırdı.

- Hiss olunur ki, həmişə belə arıq-cılız olmusunuz.

- Hə, elə o vaxtdan arığam. Çünki müharibənin üzündən vitamin qıtlığından inkişaf olmadı. Bizim nəsildən olan müharibə uşaqlarının hamısı bu cür törə qaldılar. Hə, 9-u mayda qardaşımla bankın arxasındakı bağda oturmuşduq. Birdən dirəyin yuxarısından asılmış səsgücləndirici ilə radiodan Levitanın (Yuri Levitan, Ümumittifaq radiosunun diktoru, nadir səs tembrinə malik idi – M.A.) səsi ilə xəbər verildi ki, Reyxstağa Sovet bayrağı sancıldı, Almaniya kapitulyasiya elədi. Bunu eşidəndə qardaşım uşaq kimi hönkür-hönkür ağlamağa başladı: “Mən orda olmalı idim, burda yox...” Bax, belə də dedi... O bilirsən, qeyri-adi adam idi, qəhrəman idi, amma normal adam deyildi.

- Müharibə yəqin, psixologiyasını pozubmuş.

- Hə, 4 il müharibədə döyüşmüşdü və tamam başqa adama çevrilmişdi. Çay süfrəsini yarımçıq qoydu, evə gəldik. Heç kəsə heç nə demədi. Bir balaca çantası vardı, onu götürdü, getdi. Gedəndən sonra eşitdik ki, komandir olduğu hissənin atını, arabasını satıb, inəkləri varmış, kəsiblər.

- Kim eləyib?

- Qardaşım.

Nəzərim Ərşad müəllimin sol əlinə ilişir, o da bunu görür:

Bu tibb elindən mənə yadigar qalıb.

- Nədir o?

- Poliartrit deyilən xəstəliyin nəticəsidir. Məndə 8 xəstəlik əmələ gəlmişdi, 30 il müalicə elədilər, sağalmadı.

- Hə, qardaşınız inəkləri kəsib.

- Kəsib, ordan gediblər, dəmir yolu stansiyasına, yük qatarında çaxır varmış, qapısını sındırıb çaxırları götürüblər, bayramı qeyd ediblər. Ona görə 2 illik islah əmək düşərgəsində göndərdilər.

Xalq Cəbhəsinin yaradıcılarından biri oldum

- Qardaşınız birdən-birə niyə belə edib?

- Bəs demirəm, anormal adam idi? Uşaq olanda da başını qoyurdu velosipedin üstünə, ayaqlarını qaldırırdı göyə, o cür sürürdü.

- Macərapərəst olub.

- Cüvallağı olub. Belələrinə adətən dəliqanlı deyirlər, mənsə deyirəm cüvəllağı. Atam həmişə onunla mübahisə edərdi, deyərdi Ərşaddan arxayınam, amma səndən yox.

- İslah əmək koloniyasından sonra nə oldu?

- Orda da bir polkovniki öldürdü.

- Nə üstündə?

- Qısqanclıq üstündə, sənəddə belə yazılmışdı. Yaraşıqlı oğlan idi, qızlar dərdindən ölürdü. Mənim kimi cılız, törə deyildi. Uca boylu, enlikürək oğlan idi. Məktəbdə qızlar onun üstündə qırğın salırdı. O vaxt qəsdən adam öldürməyin cəzası güllələnmə idi. Qardaşımın xidmətlərini nəzərə alaraq - hər halda bizə belə yazmışdılar - 25 il iş verdilər, göndərdilər Norilsk şəhərinə.

- Norilsk ən şimalda yerləşən şəhərdir, altı ay gecə, altı ay gündüz olur. Qışda temperatur mənfi əllini keçir.

- İndi şəhərdir, o vaxt qəsəbə idi. Orada da vitamin deyilən şey yoxdur. Ora cavanları göndərirdilər ki, mədənlərdə işləsinlər. Qardaşım cəmi beş il yaşaya bildi, vitaminsizlikdən dünyasını dəyişdi. Ona görə də anam həmişə deyirdi ki, sən gəldin-gəlmədin dünyaya, dünya dağıldı. Monoqrafiyanın adını da əvvəl “Qaradaban” qoymuşdum.

- Ərşad müəllim, onu elə bioqrafik roman kimi yazın da, monoqrafiya etiketi yapışdırıb niyə janr imkanlarını daraldırsınız?

- Orda mənim dünyaya, Sovet quruluşuna baxışım var. Mən orda Sovet quruluşunun eybəcəriklərini göstərirəm.

- Elə faktları göstərsəniz də bəs edər, əlavə şərhə nə ehtiyac?

- Yox, o heç. Hər halda mən Çörçill deyiləm, amma mənim taleyim də mürəkkəb olub. Sonradan gəldim, Xalq Cəbhəsinin yaradıcılarından biri oldum. Həbsxanaya düşdüm.

- Bu faktı bilmirdim.

- Bəli, AXC-nin yaradıcılarından biri mənəm. İntəhası, İdarə Heyətinə girməmişdim. Mən Xaçmazda işləyirdim. Onda “Azərbaycan” jurnalının baş redaktoru Yusif Səmədoğlu idi. Bizim münasibətlərimiz yaxşı idi. Çörək kəsmişdik, jurnalda “Qara kahada həyəcan” adlı fantastik povestim çıxmışdı.

- Sizin burada kitablarınız var?

- Var.

- Bədii əsərlərinizdən deyirəm, varsa, mənə verərsiniz, oxumaq istəyirəm.

- Baxaram, görüm varsa, mütləq verərəm. Keçən il “Ağ atlı oğlan” adlı 2 cilddən ibarət kitab yazdım. Əsər Ağ atlı oğlanı necə yaratmaq lazımdır, o barədədir. Mən bu qənaətə gəlmişəm ki, Ağ atlı oğlanı axtarmağa dəyməz. Ağ atlı oğlan hər bir evdə yetişməlidir. Onu necə yetişdirmək lazımdır?

- Orada göstərmisiniz sizin metodla necə yaşamaq lazımdır?

- O da var. Orada İdrak dərviş deyilən obraz var, mənim prototipimdir. O əsərdə 19 yaşında, əri müharibədə həlak olmuş qadın və onun oğlunun taleyindən bəhs olunur. Onlar axırda Bakıda məktəb açıb adını da “Ağ atlı oğlan” qoyurlar.

- Belə zəngin ömrünüz və mürəkkəb taleyiniz var. Niyə fantastikaya, təxəyyülə qaçırsınız? Axı sizin həyatınız özü elə fantastikdir! Olmaz ki, olduğu kimi yazasınız?

- Əksinə, mən o əsərdə Ağ atlı oğlan ideyasının çürüklüyünə gülmüşəm.

- Anladım. Müharibə vaxtı əri cəbhəyə yollanmış, başsız qalan tənha qadınlarla rəftar necə idi? Sizin kənddə belələri var idi?

- Var idi. O mövzunu mən Sovet dövründə “Arandan gələn adam” adlı povestimdə yazmışam. Ər gedib müharibəyə, özü də cəsur adam olub, yaxşı adam olub, kişi olub. Eybəcərin, xəstənin biri isə qalıb kənddə, olub kəndin ağası. Bu hərbçinin arvadına gözü düşür. Özü də o vaxtı bir-iki kilo buğdaya canını satanlar vardı.

- Nail olur arzusuna?

- Yox.

- Gerçək əhvalat əsasında yazmısınız, yoxsa təxəyyülünüzün məhsuludur?

- Bu, milyonların başına gəlmiş hadisələrdir.

Mənə dedilər 200 manat verməsən, qızıl medal ala bilməyəcəksən

- Siz o vaxt belə şeyləri görmüşdünüz?

- Hə, görmüşəm və onları ümumiləşdirmişəm. Mənim anamın əri var idi, yəni o qəhrəman mənim anam ola bilməzdi. Həm də biz yeddi uşaq idik, əsərdəki qadının bir uşağı var.

- Belə başa düşdüm ki, Levitan qələbəni elan eləyəndə rayonda bircə qardaşınız sevinməyib.

- Sevincindən göz yaşı tökənlər, ağlayanlar var idi. O günü hamı xilas günü kimi qarşıladı. Bir qardaşım çox pərişan oldu.

- Neçə qardaşıydınız?

- Bir o idi, bir mən. Yeddi uşaqdan beşi qız idi. Onların da taleyi çox ağır keçdi. Ən böyük bacımın yoldaşı dəmir yolunda işləyirdi, orada həlak oldu.

- Siz neçənci ildə Bakıya oxumağa gəldiniz?

- Bakıya birinci dəfə əlli dördüncü ildə gəldim. İki il işlədim. Evdən pul göndərmirdilər. Mən səkkizinci sinifdə oxuyanda atam öldü, doqquzda oxuyanda anamın gözləri tutuldu. Qaldım, tamam yetim.

- Böyük qardaşınız da həbsdə...

- Böyük qardaşım artıq həlak olmuşdu, dünyada yox idi. Mən məcbur qalıb montyor işləyirdim.

- Məktəbdə oxuya-oxuya?

- Oxuya-oxuya, həm də əlaçıydım. Mənə istədilər ki, qızıl medal versinlər. Məktəbin direktoru təmiz kişiydi. Atama, qardaşıma böyük hörməti var idi. Dedi ki, mənə sizin bir qəpiyiniz də lazım deyil. Amma aparıb Maarif Nazirliyə pul vermək lazımdır. Hələ Sovet dövründən, 52-ci ildən danışıram sənə. Dedi aparıb ora 200 manat verməsək, qiymətimi endirəcəklər, qızıl medal da düşməyəcək.

- Sizdə də heç nə yox.

- Hə. Qardaşım müharibədən qabaq poçtda rəis işləyirmiş. Elə ordan da könüllü olaraq ərizə yazıb müharibəyə getmişdi. Deməyəsən, qardaşımın adında böyük yeyinti var imiş. Ona görə də evimizə gəlib qardaşıma aid nə var idisə müsadirə etmişdilər. Bundan başqa qardaşım o ki əsgərlikdə dövlət əmlakına ziyan vurmuşdu, onu da bizə ödətdirdilər.

- Ananınızın cer-cehizini də alıb apardılar?

- O vaxt “torq” deyilən yer vardı, onlar gəlib apardı. Yox, ancaq qardaşıma aid əşyaları müsadirə edirdilər. Onsuz anamın heç nəyi yox idi. Yağış yağanda evimiz damırdı. Mən palazın altına girib dərs oxuyurdum.

- Bunların hamısını yazmamaq mümkün deyil.

- Ona görə də yazıram.

- Deməli, 200 manat istədilər deyə verə bilmədiniz, sizə də qızıl medal düşmədi.

- Yox, qızıl medala düşmədim. Amma Bakıya gəlib özüm imtahan verdim. O vaxt ən populyar ali məktəb olan Azərbaycan Sənaye İnstitutuna girdim. İntəhası evdən pul göndərən yox idi deyə, axşam şöbəsinə keçdim. İndiki Dəmir Yolu İdarəsinin yerində tramvay-trolleybus parkı vardı. Orada da fəhlə işinə girdim. Palçıq qatırdım, ustaya kubik daşları verirdim. Təsəvvür elə, onda da bu boyda idim, çəkim də bu boyda idi.

Qafan rayonunun hamısı Azərbaycan kəndləri idi

- Saçınız da belə uzun idi?

- Yox. Saçım bir az kəndfason idi.

- Yaraşır sizə. Mənim saçım kimi uzundur.

- Nə bilim, elə deyən də var, belə deyəndə.

- Gəldiniz, işlədiniz, oxudunuz, bitirdiniz.

- Axşamlar dərsə gedirdim. Özüm də Sovetskidə kirayədə qalırdım. Dərsi zülmlə oxuyurdum, oturduğum yerdə yatırdım.

- Bəs jurnalistikaya necə keçdiniz?

- Gəlirəm ora.

- 50-60 yaşlı adamlara baxmayın, 92 yaşınız var, hamısını danışsanız, gərək üç gün burda oturaq. Ona görə, müxtəsər eləyək.

- Eləyək. Axşam şöbəsində oxuyanda məni əsgər apardılar. Üç il Gümrüdə xidmət elədim. Orada ədəbiyyata elə girişdim ki, rus dilini ana dilim kimi öyrəndim. Qayıdandan sonra sənətlərimi jurnalistika fakültəsinin qiyabi şöbəsinə verdim, çünki pul göndərənim yoxdur.

- Ananızla maraqlanırdınız, necə idi?

- Anamın vəziyyəti çox pis idi. Bir bacım Qubadlı rayonuna ərə getmişdi, aparıb qoymuşdum onun yanına.

- O biri bacılarınız harada idi?

- Bacımın birinin ilan çaldı, öldü. 15-16 yaşı vardı. Bir bacımı Qafana ərə vermişdik, sonralar köçüb gəldi Bakıya. Qafan rayonunun hamısı Azərbaycan kəndləri idi. Oralar qabaq bizim yaylaq yerimiz olub. Mən də elə yaylağa gedəndə Qacaran kəndində anadan olmuşam. Atam bizi qoyub orada, köçü gətirib aşağı. Ondan sonra təzədən qayıdıb iki atla anamla məni götürüb gəlib.

- Atanız nədən ölmüşdü?

- Atam... Yaşı çox idi. Mən axırıncı uşaq idim, bilmirəm. Yəqin qocalıqdan. O biri bacım da rayonda qalmışdı, işğal vaxtı qaçqın kimi Bakıya gəldi, keçən il öldü.

- Ərşad müəllim, o dövrdə hüzr, yas mərasimləri necə keçirildi? Bacınız, atanız öləndə hüzr verdiniz?

- Yox, elə şeylər yox idi. O vaxt hüzr də, toy da həddən artıq çox sadə idi.

Mən ana-atamdan özümə qarşı məhəbbət görməmişəm

- Mənə sizin yadınızda qalanlar maraqlıdır, necə görmüşünüz, onu danışın.

- Müharibə dövrünün hüzrü tamam ayrı cür idi, yas filan verilməzdi. Camaat heç yeməyə çörək tapmırdı. “Qospa” deyilən şey var idi, jmıx da deyirdilər. Heyvanlara vermək üçün Amerikadan göndərirdilər. Onu yeyirdik, heyvanlara macal vermirdik. Özümüzü vururduq meşələrə nə tapdıqsa, onu da yeyirdik.

- Qaban, donuz yeyirdiniz?

- Yox.

- Tapılmırdı?

- Əvvəla bizim kənddə o şeyləri yeməzdilər. İkincisi də yox idi. Müharibə vaxtı zülm idi. Elə anam da bu çətinliyə görə mənə qaradaban deyirdi.

- Bu yaşa gəlmisiniz, yəqin ananız tez-tez yadınıza düşür?

- Yox.

- Niyə?

- Nə bilim, düşmür.

- Ananızı xatırlayanda kədərlənirsiniz?

- Yox, yalandan danışa bilmərəm. Kədər yoxdur. Anam çox illər kor vəziyyətdə yaşadı. Atam da çox sərt kişi olub. Mən ana-atamdan özümə qarşı məhəbbət görməmişəm.

- Amma həmişə ummusunuz.

- Hə, ummuşam, ikisindən də. Amma olmayıb. Ona görə də mən onları kədərlə yad eləmirəm. Amma qardaşıma heyfim gəlir. Müharibə olmasaydı, bəlkə də rayon şəraitində...

- Bəlkə də sizi bir yerə çıxarardı.

- O deyirdi ki, gəlib səni Suvorov məktəbinə aparacam. Məni hərbçi eləmək istəyirdi. Bir epizod deyim. Qardaşım məzuniyyətə gələndə Bakıdan - Mərkəzi Komitədən zəng edib tapşırmışdılar ki, onu yaxşı qarşılasınlar. Vağzal da təxminən 2 kilometr uzaqdaydı. Qardaşımı yaxşı qarşıladılar. O məni aldı qucağına, raykomun birinci katibinin otağına qədər o yolu piyada qucağında gətirdi. Çünki...

- Sizi deyəsən uşaq vaxtı qucağına alan yeganə adam elə qardaşınız olub.

- Hə, bəlkə də. Anam belinə şəlləyərdi, amma o da iş görmək üçün edərdi. Amma qucağına alan olmayıb. Pis dövr yarandı, elə bil ki, insanları tamam dəyişdilər, zamana dəyişdi.

- Müharibə dövründə?

- Müharibə dövründə yox, kolxoz qurulması dövründə. Yas mərasimlərini soruşurdun. Ya böyük qazanda bozbaş bişirərdilər, bir tikə ət, kartof, bir də suyu. Bir dənə də lavaş. Bu yaxşı dövrdə idi. Müharibə dövründə bunlar da yığışdırıldı. Toylarımızın əsas canı oynamaq idi. İndiki kimi deyildi. Geniş bir həyətdə, böyük bir evin damında məclis qurulardı, kababçıları gətirərdilər. Bir qara zurnaydı, bir dəmtutan, bir də nağaraçı.

Əvvəllər toya pul yazdırmaq yox idi

- Oxuyan olmurdu?

- Oxuyan olurdu, imkanlı adamlar aşıq gətirərdilər. Ayrı müğənni olmazdı. Aşıq da axşam oxuyardı. Axşama aş bişirərdilər.

- Bu artıq yaxşı vaxtların toyudur?

- Hə. Yaxşı vaxtlarda belə idi. Özü də yemək yeri ayrı olardı, oynamaq, çalmaq ayrı.

- Bəs toya nə qədər yazdırardılar?

- Toya pul yazdırmaq nə idi?! Sonralar çıxdı bu adət. Özü də siftə 3-5 manat yazılardılar.

- Ərşad müəllim, nə əcəb rayonda qalıb yaşamadınız?

- Əsgərlikdən sonra kənddə evləndim.

- Sevib evləndiniz?

- O vaxtı bir prinsip vardı. Namuslu olsun, həm də kasıb olsun. Çünki özüm kasıb idim. Atam deyərdi, ayağını yorğanına görə uzat, mən də atamın dediyinə əməl elədim, kəndin kasıb qızı ilə evləndim. Amma deməyəsən, təkcə özü yox, mənəviyyatı da kasıb oldu. İki kəlmə söz tapıb danışa bilmirdik. Bir qızımız oldu. Qız evlənəndən sonra ayrıldım, evi zadı verdim, bir dənə paltar götürdüm, çıxdım. Məni dəvət elədilər, gəldim Bakıya, “Azərbaycan gəncləri” qəzetində işlədim. Gördüm ki, kollektiv xoşuma gəlmir. Yazılarını oxuyurdum, mənə ləzzət edirdi, o qədər gözəl yazılar gedirdi. Amma gəldim, gördüm bunu yazan adamlar özləri keyfiyyətsizdir. Mürşüd Dadaşov adında biri vardı. O adam rayonlara gedəndə gərək ayağına maşın göndərəydilər, qayıdanda da dolu zənbillərlə yola salaydılar, cibinə çoxlu pul qoyaydılar. “Rəndə” adlı satirik səhifə buraxırdı. Kim pul vermirdisə, onu rəndələyirdi.

- Mədəni formada reketlik edirmiş.

- Hə. Belə şeyləri qəbul etmirdim. Bizim kəndimiz təmiz kənd olub. Ancaq cəddimizə arxayın olmuşuq, başqa şeyə yox.

- Sonra “Azərbaycan gəncləri” qəzetindən çıxıb, “Molodyoj Azerbaydjana” qəzetinə keçdiniz?

- Hə. Əvvəl yazım zəif idi. Yaxşı yaza bilmirdim. Redaktor birinci dəfə baxanda dedi orfoqrafik səhvlər çoxdur, amma Osman Mirzəyev bura gələndə səndən pis bilirdi, öyrənəcəksən.

- Yəqin rusca yazmaqdan söhbət gedir.

- Bəli. Mənə dedilər ki, bizə kəndi bilən adam lazımdır, məni işə götürdülər. Sonra xəstələndim. Ağır xəstəliyə tutuldum. 42 yaşımda birinci qrup əlil kimi pensiyaya çıxdım. İki il pensiyada qaldım. Sonradan “Molodyoj”a qayıtmaq istəmədim, “Bakinskiy raboçiy” qəzetinə getdim. Orda kollektiv bütünlükdə yəhudilərdən ibarət idi, bir il ştatdan kənar işlədim, qonorarla dolanırdım, bir il sonra məni ən çətin və məsuliyyətli şöbə olan Partiya həyatı şöbəsinə götürdülər. Orda da bir az püxtələşdim, sonra xahiş elədim ki, məni rayona göndərsinlər. Bakının havası mənə düşmürdü. Məni Lənkərana göndərdilər, 12 il də orada işlədim.

Kökümüzü axtarsaq, bizim qidamız çiydir

- Boşanandan sonra evlənmədiniz?

- Evləndim. Amma övladımız olmadı. O, övladı olmadığı üçün ərindən ayrılmışdı. Bunu mənə dedi, dedim eybi yox.

- Fikirləşmədiniz ki, övladınız olsun?

- Övlad haqqında mənim təsəvvürüm belədir ki, pis övladın olmağındansa, olmamağı yaxşıdır.

- Yoldaşınız vəfat edib?

- Üç il bundan qabaq vəfat elədi.

- Tək yaşayırsınız?

- Hə.

- Özünüz özünüzə yetirsiniz?

- Baxmaq nəyə deyirsən? Salat düzəltməyi bacarıram. Bişirmək yox, düşürmək yox.

- İsti yemək də yemirsiniz...

- Əsas qidalarım çiydir.

- Fikirləşirsiniz ki, əcdadlarımız kimi çiy qidalar yeməliyik?

- Əgər kökümüzü axtarsaq, bizim qidamız çiydir. Amerika alimi Pol Breqq də bunu yazıb.

- Tanıyıram. “Aclığın möcüzəsi” adlı məşhur kitabı da var. 95 yaşında sörfinq sürərkən...

- Hə, sörfinq sürərkən öldü. 150 il yaşamaq istəyirdi, mən də elə istəyirəm. Demək, o adam da bunu yazıb. Sonra mən axtardım, bunu Quranda da tapdım. Məni maraqlandırırdı ki, bizim əcdadımız nə yeyib? “Bəqərə” surəsinin 55-ci ayəsini oxudum. Gördüm Allah-taala Adəmə müraciət edir: “Ey Adəm, sən öz zövcənlə cənnətdə qalın və bu meyvələrdən istədiyiniz qədər yeyin, amma o meyvəyə, yəni buğdaya yaxın durmayın. Yaxın dursanız, özünüzə zülm edənlər olacaqsınız”. 56-cı ayədə isə yazılıb ki, Adəmlə Həvva buğda yedilər və cənnətdən qovuldular. Məni maraqlandırdı, görüm cənnətin tərifi varmı Quranda?

- Gördünüz ağacları altından çaylar axan yerdir.

- Bağdır. Deməli, Allah bizə əti məsləhət görməyib, buğdanı məsləhət görməyib, yəni çörək olmayıb. Sonra da mən ət və çörəyin ziyanını gördüm.

İstəsəm, bu dəqiqə evlənərəm

- Belə çıxır, Allah Adəm babamıza “buğda yemə” buyursa da, əməl etmədiyimiz üçün cənnətdən yer üzünə qovulub qadağa qoyduğu neməti yeməklə “mükafat”landırılmışıq?

- Bəşəriyyətin yanlış yoludur. Mən 32 ildir çörək, ət yemirəm, bəs mən necə yaşayıram? 32 ildir yağ yemirəm, necə yaşayıram? Çörəyin tərkibində vitamin yoxdur, təbii zülal yoxdur, ölü qidadır.

- Turşu da yemirsiniz?

- Yox.

- Mürəbbə də yemirsiniz.

- Yemirəm.

- Şəkər tozu.

- Şəkər tozu, duz insanın düşmənidir. Onun əvəzinə maqnezium sulfat yeyirəm.

- Pol Breqqin dediyi kimi ac da qalırsınız?

- Qabaq qalırdım. Pol Breq çox zilə çıxıb. Əvvəla çox hərəkət edirdi. 95 yaşında kişinin sörfinq sürməyini təqdir eləmirəm. 95 yaşında kişi 10 kilometr gəzməlidir, vəssalam, bəsidir.

- Pol Breqq istəsə, evlənə də bilərdi.

- Mən də bu dəqiqə evlənə bilərəm.

- İstəmirsiniz?

- Yox, istəmirəm. Çünki mən istəyən adam yoxdur. Mən istəyirəm cavan olsun, o da mənim kimi qocaya getməz. Düzdürmü? Mən istəyirəm mənim kimi qidalansın. O da deyəcək, yox, mən şokolad yemək istəyirəm. Ona görə də...

- Qəhvə necə, içirsiniz?

- Qəhvə içmirəm, bir çay qaşığı kakao içirəm. Südə qatıb içirəm.

- Onda siz bizim kimi yaşamırsınız.

- Qətiyyən. Sizin kimi yaşasaydım, çoxdan ölmüşdüm.

- Dediyiniz kimi, 150 il yaşamağı nəzərdə tutmusunuz?

- İstəyirəm, hər halda xaliq özü bilər.

- Sizcə bu bədənlə nə qədər yaşayarsınız?

- Bu bədəni bir az düzəldəcəm. Yoldaşım məni sarsıtdı. Pis vəziyyətə düşdüm. Hər gün ağlayırdım. Deyirdim ki, sən bacılarının yolu ilə getmə. Ət, xəmir xörəkləri yemə.

- Nə əcəb sizin yolunuzla getmirdi?

- Qubada yaşayanda gedirdi. Ona görə də 5 xəstəlikdən azad oldu.

Mənim yerimə kim olsaydı, deyərdi, 60 il yaşamışam, bəsimdir

- Sizi belə uzunömürlü edən həyat tərzinizdir, yoxsa taleyinizdir?

- Taleyimin rolu ondan ibarətdir ki, bu yolu mənə göstərdi. Bir kitab təsadüfən gəlib əlimə düşdü. Oxudum və bu yolu tapdım. Tale budur. Mənim kitablarımı milyon adam oxuyub. Türkcəyə, farscaya tərcümə ediblər, özü də mənim icazəm olmadan.

- Yəqin heç biri üçün də qonorar verilməyib.

- Heç birindən. Mən ümumiyyətlə pulgir deyiləm.

Bu vaxt şirkətin prezidenti içəri girib bizimlə maraqlanır və saata işarə edib nəzakətlə Ərşad müəllimin yemək vaxtının keçdiyini deyir. Söhbəti yekunlaşdırmaqda olduğumu öyrənəndən sonra isə bizi həmsöhbətimizlə təkbətək buraxır.

- Hə, indi siz deyirsiniz ki, taleyin işidir.

- Taleyim məni bu yola caladı. Amma burada iradə və ağıl lazımdır. Mənim yerimə kim olsaydı, deyərdi ki, 60 il yaşamışam, bəsimdir, özü də bu zülmlə yaşamışam.

- Belə pis çıxmasın, ölmək istəmirsiniz.

- Niyə ölmək istəyim? Niyə yaşamayım? Hüceyrələri mən yaxşı qidalandıracam, onlar da öz işlərini görəcəklər.

- Sizdən əvvəl 88 yaşlı bir şairdən müsahibə götürmüşdüm. O deyirdi ki, 10 il əvvələ kimi siqaret çəkib, ömür boyu da içki məclislərində olub.

- Onları eləməsəydi 200 il yaşayardı. Mən hələ 30 il də xəstə olmuşam.

- İçki içirdiniz?

- İçki? Bizim kənddə içmirdilər. Mən də elə onların yolu ilə gedirdim. Amma hərdən toyda, məclisdə azca içmişəm.

- Siqaret də çəkməmisiniz?

- Çəkməmişəm.

- Sizin yaşda çox adamdan müsahibə götürmüşəm. Əksəriyyətində yaddaş gedib.

- Mənim yaddaşım 60 yaşlı Ərşadın yaddaşından min qat yaxşıdır. Mənim görmə qabiliyyətim, o Ərşadın görmə qabiliyyətin min qat əladır. Mən 60 yaşa qədər eynəksiz nə yaza, nə oxuya bilirdim. İndi eynəksiz də yazıram. Özü də bütün əsərlərimi kompüterdə yazıram.

Sağalandan sonra qızım və ailəsini qəbul etmədim

- Özü də əvvəlki müsahiblərimin çoxu Sovet dövründən nostalgiya ilə danışıblar.

- Mən Sovet dövrünə dərin nifrət bəsləyirəm, düzdür, amma oradan bəzi şeyləri götürmək lazım idi. Təhsil, səhiyyə sistemlərini Sovet dövründə olduğu kimi saxlamaq lazım idi. Amma insana münasibət çox pis idi.

- Qızınızın taleyi necə oldu?

- Qızım ərə gedib, iki oğlu var. Mən ki, 30 il xəstə oldum, mənə yaxın düşmədilər. Ona görə mən də sağalandan sonra onlara yaxın düşmədim.

- Ərşad müəllim, mənə elə gəlir ki, siz ananızın o qaradaban sözünü beyninizdə həmişə travma kimi gəzdirmisiniz.

- Hə, elədir, o hiss məndə var. Amma birdən də düşünürəm ki, yaxşı, Seyidlər kəndinə mən o bədbəxtliyi gətirdim. Bəs filan kəndə, Naxçıvana, Ordubada, Lənkərana bu bədbəxtliyi kim gətirdi? Mən gətirdim? Ona görə də, mən bunu anamın yanlış fikri kimi qəbul edirəm.

- Özünüzü xoşbəxt hesab edirsiniz?

- Mənim əsərlərimin hansını oxusan, görəcəksən ki, orda yazılıb: Sağlamlıq və xoşbəxtlik yolu, xəstəlik və bədbəxtlik yolu. Mən hesab edirəm ki, xəstə adam bədbəxtdir, sağlam adam xoşbəxt.

- Və siz özünüzü sağlam hesab edirsiniz.

- Sağlam hesab edirəm. Bu dəqiqə çalışıram ki, 10 il bundan qabaq olan sağlamlığımı qaytaram.

- Adətən bu yaşda adamlarda belə ovqat olur ki, ömrün sonudur, 5-6 il qalıb. Siz eyni ovqatda deyilsiniz.

- Allahdan xahiş eləmişəm ki, mənə 150 il ömür versin. Verəcək, verməyəcək, özü bilər. Amma mən bu istiqamətdə işləyirəm.

...sonra Ərşad müəllimlə mənə kitablarından vermək üçün iş masasının olduğu yerə gedirik. Yeni iş yerində artıq öz guşəsini qurub, monitorun qabağındakı stəkanda qırmızımtıl meyvə şirəsi də durur. Deyəsən, müsahibədəykən gətirib qoyublar. Mənə əl altında olan kitablarından verir və biz təzədən otağa qayıdanda görürəm masanın üstündə artıq Ərşad müəllimin nahar yeməyi onu gözləyir: Bayaq dediyi kimi bir boşqab salat... Bir də 92 yaşlı qocanın sabaha olan bir dünya ümidi. Bəs necə?.. Axı hələ qabaqda onu 150-yə çatmaq üçün yarım əsrdən ziyadə ömür gözləyir...

Foto - Rüfət Mustafayev ©️ APA GROUP