“Peşə kuryozu”nun budəfəki qonağı deputat Razi Nurullayevdir.

Siyasi fəaliyyəti, kəskin çıxışları və sosial şəbəkələrdəki səmimi reaksiyaları ilə həmişə cəmiyyətin diqqət mərkəzində olan Razi Nurullayev jurnalist Afaq Mirayiqin müəllifi olduğu verilişdə uzun illərin ictimai-siyasi fəaliyyətində yaşadığı, indiyədək çoxlarının eşitmədiyi maraqlı peşə xatirələrini bölüşür.

Deputat siyasi həyatının pərdəarxasında qalan hadisələrdən, uşaqlıqdan bəri onu təqib edən qorxularından, seçicilərlə görüşlərdə qarşılaşdığı absurd və təəccüblü müraciətlərdən, parlament iclaslarının görünməyən tərəflərindən və canlı yayımlarda baş verən kuryoz situasiyalardan səmimi söhbət açır.

"Oğlum kinorejissorluq üzrə təhsilini bitirib. Bir müddətdən sonra mənə "Hollivuda getmək istəyirəm" dedi. Los-Ancelesdədir. Artıq 2 il olur. Onun üçün çox darıxıram. Hazırda kliplər, reklam çarxları çəkir. Film sektoruna hələ keçid etməyib. Çünki bunun üçün müəyyən bir müddət lazımdır. Hazırda orada yaşayış icazəsi almaq üçün çalışır. Qızım isə 2-ci kurs tələbəsidir. Pianoçu olacaq. Onun da Avropada oxumaq xəyalları var".

Bu sözləri Türkiyədə yaşayan aktrisa Məlahət Abbasova "Yüzünü güneşe dönenler" verilişində deyib. Aktrisa ailəsi ilə bağlı sualları cavablayıb:

"Evlilik təklifi alanda həyat yoldaşımdan yalnız bir şey istədim: Evimizdə pianino olacaq. Bizim ölkələrdə çaldıq-çalmadıq, hər evdə pianino var. Oğlumun pianino çalmağını çox istəyirdim, amma qızım sevdi. Türkiyəyə gələndən sonra musiqi ilə sona qədər məşğul olmadığım üçün peşman oldum. Çünki Azərbaycandakı şərait Türkiyədə yoxdur. Orada hər addımbaşı musiqi məktəbi var. Türkiyədə isə qızım üçün özəl müəllim tutmalı olduq".

Dünən Yaşıl Teatrda müğənni Rəvan Qarayevin ilk solo konserti baş tutub.

Mediaxeberleri.Az “Yeni Sabah”a istinadən xəbər verir ki, gecənin qonaqları arasında AZAL təyyarəsinin qəzasında həyatını itirən və ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülən Hökumə Əliyevanın anası Kəmalə xanım da olub.

Rəvan Qarayev səhnədən Kəmalə xanıma xüsusi salam göndərərək ona böyük hörmət və ehtiramını ifadə edib. Daha sonra sənətçi səhnədən aşağı enərək Kəmalə xanımın yanına gedib, onun əlindən öpüb.

Konsertin ən kövrək məqamlarından biri isə Rəvan Qarayevin Hökumə Əliyevanın hər kəsin yaddaşında qalan “Hər şey yaxşı olacaq” sözlərinə yazdırdığı mahnını səsləndirməsi olub.

Hökumənin anası Kəmalə xanım qızının səsi və xatirəsi ilə bağlı bu duyğulu ifanı dinləyərkən göz yaşlarına hakim ola bilməyib.

Metronun “Sahil” stansiyasından çıxıb saata baxdım. Hələ vaxt var idi deyə, qərara gəldim ki, tələsməyim. Binaların və ağacların kölgəsində günəşlə gizlənpaç oynaya-oynaya Səməd Vurğunun ev-muzeyinə tərəf addımladım. “Görəsən, Səməd Vurğun nə vaxtsa bu yollarla evinə gedəndə burada ağaclar, binalar, yollar necə idi?”, – düşündüm. Beynimdəki müxtəlif sualların müşayiəti ilə gəlib muzeyin qarşısına çatdım.

Söhbətimiz müsahibimizin ulu babası Səməd Vurğunun vaxtilə yaşadığı evdə muzey direktoru üçün sonradan hazırlanmış kabinetdə başladı...

Mediaxeberleri.Az Səməd Vurğunun ev-muzeyinin direktoru, pianoçu Vurğun Vəkilovun APA-ya müsahibəsini təqdim edir.

“Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür”

– Səməd Vurğun ömrünün hansı illərində bu evdə yaşayıb?

– Son iki il – 1954-cü ildən 1956-cı ilə qədər burada yaşayıb. Əvvəl yaşadığı evə isə muzeydən bir neçə dəqiqəlik məsafə var. Həmin küçə əvvəllər Fioletovun adını daşıyırdı. Ora buradan kiçik idi. Əslində, Səməd Vurğuna bu mənzillə bərabər Rəssamlar İttifaqının binasının hansısa mərtəbəsini təklif ediblərmiş. Orada da bir mərtəbədə 15-dən çox otaq var imiş. Yoldaşı Xavər xanım deyib ki, o otaqları yığışdırmaq var (gülür).

– Bura uşaqları ilə birlikdə köçmüşdü?

– Təbii ki, ailəsi ilə birlikdə köçmüşdü. Bura köçəndə Yusifin 19, Aybənizin 17, Vaqifin 15 yaşı olub.

– Ailəsi nə vaxta qədər burada yaşayıb?

– Ev muzeyə çevrilənə qədər. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə muzey yaradılması barədə qərar qəbul olunanda o bütün ailə üzvlərinə mənzil verdi.

– Bu iş musiqiçi kimi yaradıcılığınıza mane olmur?

– Bəxtim gətirib ki, iş yerində yaradıcılıqla məşğul ola bilirəm. Qonaq otağındakı pianonu gördünüz. Düzdür, "Bechstein" firması ilə əlaqə saxlayıram ki, pianonun dəqiq buraxılış ilini öyrənim. Üzərində 1889-cu il qeyd olunub. O aləti Səməd Vurğun alıbmış. Çünki oğlu Vaqif həm də pianoçu idi. Köhnə evdə Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Vaqif Mustafazadə kimi görkəmli sənətkarlarımız bu pianoda ifa ediblər. Mənim də bəxtim gətirib ki, həm o alətə toxuna bilirəm, həm də işdə boş vaxtım olanda musiqi ilə məşğul oluram.

– Adətən, pianoçuların bəstəkarlıq istiqamətdə arzuları olur. Sizin bəstələriniz var?

– Bəstəkarlıq fəaliyyətim yoxdur. Dirijorluq və bəstəkarlıq, mənim fikrimcə, mənəvi imtiyazlardır, Allah vergisidir. Ona görə ki, hər bir dirijor və ya bəstəkar əvvəlcə hər hansı bir musiqi alətinə yiyələnir... Əslində, uşaqlıqda məşğul olurdum. Firəngiz Əlizadədən dərslər alırdım. Bəstəkarlar İttifaqı təmir olunurdu həmin ərəfələrdə. İlini dəqiq deyə bilməyəcəm, hələ məktəbli idim. Təmir etmişdilər və açılışa Prezident İlham Əliyev və Mehriban xanım Əliyeva gəlmişdi. Həmin vaxt mənimlə birgə Firəngiz Əlizadədən dərs alan sinif yoldaşım, yaxın dostum Əli Məmmədovla Prezidentin qarşısında öz bəstələrimizi ifa etdik. Maraqlı idi, amma ondan sonra bəstəm olmadı.

– O mənəvi imtiyazı özünüzdə hiss etmədiniz, yoxsa?

– Hərdən elə-belə özüm üçün notlar arasında gəzişirəm.

– Məşğul olarkən həmin notları qeyd edirsiniz?

– Xeyr, qeyd etmirəm. Bədahətən gəlir, sonra fikirləşirəm ki, əslində, gözəl alınıb. Yaxşı olardı ki, qeyd edərdim, amma nə hal qalır, nə də vaxt... Musiqi təhsilimi Fransada almışam. Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür. Çünki orada ancaq ev və alətin var. Başqa nə iləsə məşğul olmaq seçimin yoxdur. Mən də elə yaşayırdım. Oyanırdım, yeməyimi yeyirdim, musiqi ilə məşğul olurdum və yatırdım. Başqa heç nə yox idi. Bu, peşəmlə bağlı çox müsbət təsir bağışladı. Ancaq elə orada da müəyyən cızma-qaralar olurdu. Hərdən diktofonu yandırırdım. İndi də, bəlkə də, hardasa qalıb.

“Müsabiqələr mənə at yarışlarını xatırladır”

– Necə oldu Fransada musiqi təhsili almağa getdiniz?

– Pianoçu kimi Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbini bitirdim. Beşinci sinifdə oxuyanda Bakı Musiqi Akademiyasının prorektoru Oqtay Abasquliyev idi, çox mükəmməl pianoçuydu. Mən ondan fərdi dərslər almağa başladım. Bizim onunla ünsiyyətimiz çox yaxşı alındı. O mənim ifamı bəyənirdi və çalışırdı ki, öz töhfələrini versin. Altı il biz onunla işlədik. Sonra Bakı Musiqi Akademiyasında onun sinfinə qəbul oldum. Birinci kursun axırı idi. Hələ məktəbli vaxtımda anam Oqtay müəllimə deyirdi ki, gəlin, Vurğunu müsabiqələrə aparaq. Bir az qabağa getsin, inkişaf etsin, görsün o səviyyə necədir? O da həmişə deyirdi ki, əşi, gedin internetdə baxın, bir şey tapın, gedin də, məni niyə yorursunuz? Birinci kursda özü məni dəvət etdi.

O vaxtı artıq anam rəhmətə getmişdi. Məni Fransanın Anemas şəhərinə bir müsabiqəyə yolladı. Ora getməmişdən üç gün əvvəl Oqtay müəllim də dünyasını dəyişdi. Müsabiqəyə getdim, laureat oldum. Orada laureatlıqdan əlavə, Fransanın Paris şəhərində yerləşən Paris Ali Musiqi Məktəbində pulsuz oxumaq haqqını qazandım. Mistik hadisə idi. Mənim niyyətim isə Moskva Konservatoriyasına daxil olmaq idi. Vaqif Səmədoğlu da bunu mənə deyirdi. Doğrudan, düz deyirdi. İnternetdə də baxsanız, dünyanın ən məşhur, böyük pianoçularının əksəriyyəti Moskva Konservatoriyasının məzunlarıdır. Amma Vaqif müəllim bilmirdi ki, artıq Moskva Konservatoriyasının səviyyəsi yaxşı deyil. Başa düşürdüm ki, üzə çıxmaq məsələləri Moskvada çox çətindir, Avropaya getmək lazımdır. Elə alındı ki, Fransadakı universitetə qəbul oldum. Orda azərbaycanlı Rəna Şereşevskaya dərs deyirdi. Əslində, soyadı Mustafabəylidir. Bülbül məktəbini bitirəndən sonra Moskvaya gedib, təhsilini orda davam etdirib və bir daha Azərbaycana qayıtmayıb. Son illər ara-sıra onu Bakıya ustad dərsinə dəvət edirlər. Demək olar ki, o da Moskva məktəbinin nümayəndəsidir. Yəni mən Avropada Moskva məktəbini öyrənmiş oldum. Rəna xanımın tələbələri dünya şöhrətli pianoçulardır, ən nüfuzlu beynəlxalq müsabiqələrin laureatlarıdır. Mən bunu müəllimim olduğuna görə demirəm. Doğrudan da, əgər dünyanın ən yaxşı üç piano müəlliminin adı çəkilsə, məncə, onların birincisi elə Rəna xanımdır.

“Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır”

– Fransada musiqi təhsil almaq, oranın akademik mühiti ilə tanışlıq sizə nə qazandırdı?

– Üstünlük deyəndə çox adam fikirləşir ki, Avropada nə varsa, bizdən yaxşıdır. Yox, elə deyil. Məsələ burasındadır ki, pianoçuluq sənətində təhsil ocağının yaratdığı şərait çox böyük rol oynayır. Məsələn, mənim təhsil aldığım ali musiqi məktəbi dövlət yox, özəl idi. Həmin məktəbin elə direktorları olub ki, nə musiqiçi olublar, nə də incəsənətlə bağlı adamlar. Onlar peşəkar idarəçilər idilər və əsas məqsədləri məktəbin nüfuzunu artırmaq, tələbələr üçün yüksək səviyyəli şərait yaratmaq idi. Musiqi ilə bağlı bütün məsələlərə isə prorektor baxırdı və tədris prosesini o idarə edirdi. Demək istədiyim odur ki, bayağı musiqi bizdə də var, Fransada da. Pis musiqiçilər bizdə də var, Fransada da. Yəni dünyanın hər yerində vəziyyət necədirsə, bizdə də elədir. Azərbaycan nə kimdənsə geri qalır, nə də irəlidədir. Azərbaycan deyəndə mən musiqimizi, pianoçularımızı, ümumiyyətlə, incəsənətimizi və incəsənət xadimlərimizi nəzərdə tuturam. Açığı, mən orda elə də böyük bir üstünlük görmədim. Hətta əksinə, Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır və buna görə də heç kim onları qınamır.

– Maraqlısı budur ki, bizdə həmişə Avropanın mədəniyyətini, insanlarının davranışlarını tərifləyirlər. İndi biz musiqi tərəfindən danışırıq. Belə çıxır ki, əslində, bütün bunlar bizə, sadəcə, bir uydurma kimi təqdim olunub?

– Bilirsiniz, belə bir söz var da, bizə düşmən lazım deyil. Gərək, ilk növbədə, özümüzdəki yaxşı cəhətləri görməyi bacaraq. Niyə görə biz çox vaxt yalnız mənfi cəhətləri görürük? Bax, Fransanın üstünlüyü ondadır ki, onlar ən kiçik bir şeyi belə böyüdə bilirlər. Məsələn, hansısa bir əsər yaradıblar. Ola bilər ki, o əsər elə də böyük sənət nümunəsi deyil, amma onu elə təqdim edirlər ki, sanki möhtəşəm bir hadisədir. Bunu deyəndə bir xatirə yadıma düşdü. Səməd Vurğunun bir rus qələm yoldaşı var imiş. O, Səməd Vurğunun "Yadıma düşdü" şeirini oxuyur. Orada “Göylərə baş çəkir göyəzən dağı” misrası var. Sonra Qazaxa gəlirlər və Səməd Vurğun Göyəzən dağını ona göstərir. O da baxıb deyir ki, bu, əslində, dağ yox, təpədir. Deyir: "Sən bu boyda təpəni götürüb dağ eləmisən". Səməd Vurğun cavab verir ki, əgər sənin işin millətin dəyər verdiyi kiçik bir şeyi başqalarının gözündə kiçiltməkdirsə, mənim də şair kimi vəzifəm həmin kiçik nüansı böyütməkdir. Fransada da buna bənzər yanaşma var. Onlar ən kiçik bir şeyi belə böyük dəyər kimi təqdim etməyi bacarırlar. Amma bizdə, təəssüf ki, elə insanlar var ki, hətta hansısa incəsənət xadimi doğrudan da böyük iş görəndə belə, mütləq onda nöqsan axtarırlar. Əlbəttə, belə insanlar hər yerdə var. Amma mənə elə gəlir ki, biz bundan daha irəli gedə bilərik. O vaxt irəli gedəcəyik ki, öz millətimizin insanlarına, öz müasirlərimizə sağlığında dəyər verməyi bacaracağıq.

“Ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orada qalır”

– Bu gün xaricdə təhsil alan gənclərin Azərbaycana qayıdıb incəsənətimizin inkişafına töhfə verməsi üçün hansı tədbirləri görmək lazımdır?

– Mədəniyyət elə bir sahədir ki, onu incəsənət xadimləri olmadan qurmaq mümkün deyil. O insanlar burada olmalıdırlar ki, nə isə yarada bilsinlər. Əgər yaradıcı insanlar olmasa, heç bir rəhbərlik və ya idarəçilik təkbaşına bir şey edə bilməz. Bizdə gənclərin çoxu ali təhsillərini burda aldıqdan sonra Avropaya gedirlər, təhsillərini davam etdirir və əksəriyyəti elə orada qalır. Bir tərəfdən, klassik musiqi sahəsindən danışırıqsa, onları başa düşmək də olar. Çünki klassik musiqiyə cəmiyyətin münasibəti orada tamam başqadır. Məsələn, Fransada solo konsertim olmuşdu. Məni tanımayan insanlar konsertimə gəlirdilər, zal dolurdu. Amma məsələ təkcə bu deyil. Konsertin başlamasına bir saat, bəzən bir saat yarım qalmış yaşlı insanlar gəlib qapının qarşısında gözləyirdilər. Onlar mənə görə gəlmirdilər. Onları cəlb edən afişada yazılmış klassik əsərlər idi. Onlar həmin musiqini dinləməyə gəlirdilər və bu, klassik musiqiyə verilən dəyərin göstəricisidir.

– Fransada əsas məsələ kimin ifa etməsindən daha çox nə ifa olunmasıdır...

– Təbii ki, onlar musiqini dinləməyə gəlirlər. Bizdə isə çox vaxt elə insana görə gəlirlər.

– Reklam məsələsi...

– Bəli. Mən şəxsən ona heyfsilənirəm ki, bayaq dediyimiz kimi, ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orda qalır. Azərbaycan musiqisinin gələcəyini düşünənlərin sayı isə çox azdır. Halbuki bizim zəngin mədəniyyət tariximiz var. Əgər bizdə Üzeyir bəy, Niyazi, Soltan Hacıbəyov kimi şəxsiyyətlər olmasaydı, deyərdim, bu sahə bizlik deyil, qoyaq bir kənara, başqa işlərlə məşğul olaq. Amma belə deyil. Onlar bu məktəbi yaradıblar və biz o irsi qorumağa borcluyuq. "Biz" deyəndə bütün yaşıdlarımı, gənc nəslin nümayəndələrini nəzərdə tuturam. Bəli, gənclərin xaricə gedib təhsil alması çox yaxşı addımdır. Onlar orda peşəkar bilik və təcrübə qazanırlar. Amma mənim fikrimcə, heç olmasa bir müddətlik də olsa, geri qayıdıb qazandıqları bilikləri burdakı gənclərlə bölüşməlidirlər. Burda ikinci sual yaranır: onlar bunu hansı şəraitdə etməlidirlər? Bu artıq sizin sualınızın digər tərəfidir.

Mən hesab edirəm ki, insan nəyisə həqiqətən istəyirsə, ona mütləq nail olur. Özümü misal çəkim. Mən getdim, orda təhsil aldım və yenidən Azərbaycana qayıtdım. Bu gün də çalışıram ki, qazandığım bilikləri paylaşım. Artıq bunu dəfələrlə etmişəm. Düzdür, muzeydən başqa heç bir yerdə – nə konservatoriyada, nə də məktəbdə çalışıram. Amma ustad dərsləri və fərdi məşğələlər vasitəsilə bu bilikləri gənclərə ötürmüşəm. Yəni istəyən insan bunun bir yolunu mütləq tapır. Gələcəkdə bunun üçün daha sistemli bir komanda formalaşmalıdır. Necə ki, vaxtilə Üzeyir bəy bunu etmişdi. Üzeyir bəy Azərbaycan musiqisini təkbaşına inkişaf etdirməyib. O, dünyanın müxtəlif yerlərindən tanınmış professorları Azərbaycana dəvət edirdi, hətta bəzilərini himayəsinə götürürdü ki, ölkədə pianoçuluq, bəstəkarlıq və digər ifaçılıq məktəbləri daha da inkişaf etsin. Əminəm ki, bu dirçəliş yenidən baş verəcək. Çünki xalqımız çox istedadlı xalqdır. Sadəcə, o istedadı vaxtında görmək, ona şərait yaratmaq və düzgün istiqamətləndirmək lazımdır. O zaman nəticə də mütləq olacaq.

“Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki...”

– Bu gün gənc pianoçu özünü toya gedib sintezator çalmaqdan necə xilas etməlidir?

– Birincisi, toyda və məclislərdə ifa edən musiqiçiləri heç vaxt qınamaq olmaz. Dünyada toy ənənələri bu qədər zəngin olan ölkələrin sayı çox deyil. Bizdə toyun öz musiqi dünyası, öz qaydaları var. Məsələn, bəylə gəlinin zala hansı musiqi ilə daxil olacağı, hansı bəstənin sədaları altında oranı tərk edəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Bu da bizim mədəniyyətimizin bir hissəsidir. Amma əsl musiqiçi, yəni böyük hərflə MUSİQİÇİ, öz sənətinin ustasıdırsa, yaşından asılı olmayaraq doğru yolu seçməyi bacarır. İnsan 15 yaşında da öz sahəsinin ustası ola bilər, 70 yaşında da. Əsas məsələ yaş yox, sənətə münasibətdir. Əgər musiqiçi öz yolunu dəqiq müəyyənləşdiribsə və hara getmək istədiyini bilirsə, o, seçimlərini də buna uyğun edəcək. Klassik pianoçuluğu bütün dərinliyi ilə mənimsəmiş insanlar, adətən, toy ifaçılığına üz tutmurlar. Çünki onlar öz sənətlərini başqa istiqamətdə görür və ona uyğun həyat qururlar. Mən bunu şəxsi fikir kimi yox, müşahidələrimə əsaslanaraq deyirəm. Amma burada bir məqam da var. Bəzən insan klassik musiqi ilə başlayır, bütün arzusu bu yolda davam etmək olur. Amma həyat şəraiti, maddi çətinliklər onu başqa seçim etməyə məcbur edir, nəticədə, toy ifaçılığına keçir. Bax, bu, artıq başqa məsələdir. Açığı, bu sual çox qəlizdir. Çünki burada söhbət təkcə sənətdən yox, insan taleyindən gedir və bu barədə danışanda adamın, doğrudan da, ürəyi ağrıyır.

– Bir çox məşhur ifaçılar yaradıcılıqlarının ilk illərində maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün restoranlarda və toylarda çıxış ediblər. Bu gün də eyni məcburiyyətlə həmin yolu seçən gənc musiqiçilər var. Halbuki, həqiqətən, xüsusi istedada malik gənclər ölkəmizdə bəlkə də hər 5–10 ildən bir cəmi 2–3 nəfər yetişir. Sizcə, Mədəniyyət Nazirliyi belə istedadlı gəncləri xüsusi proqram çərçivəsində dəstəkləyərək onların maddi sıxıntı ucbatından restoran və toy məclislərində çalışmağa məcbur qalmalarının qarşısını ala bilərmi?

– Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda, bəlkə də, özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki... Xaricdə təhsil alan gənclərlə birlikdə nazirlə görüşümüz olmuşdu. Elə sizin toxunduğunuz mövzu ətrafında söhbət gedirdi. Nazir bizə elə məqamlardan danışdı ki, hamımız təəccübləndik. Açığı, o problemləri eşidəndən sonra adam heç onların işinə mane olmaq istəmir. Düşünürsən ki, qoy, bu məsələləri rahat şəkildə həll etsinlər. Çünki sistemdə, həqiqətən də, çox ciddi problemlər və yüklənmələr var. Bu qədər əməkdaşın, bu qədər qurumun fəaliyyətini koordinasiya etmək özü də böyük məsuliyyətdir. Yenə də deyirəm, bəlkə də, bu gün məşğul olduqları işlərin bir qismi ikinci dərəcəli görünə bilər. Amma məsələ ondadır ki, həmin problemlər vaxtında həll edilməli idi. Bu qədər gecikdirilməsəydi, bu gün belə böyük həddə çatmazdı. Yəni görülən işlərin hamısı lazımdır, sadəcə, bunlar illər əvvəl həll olunmalı məsələlər idi. İkinci məsələ isə sizin dediyiniz istedadlı gənclərlə bağlıdır. Məsələn, nazirlik onları necə saxlasın? Məncə, məsələ təkcə dövlətin üzərinə düşmür. Qonşu ölkələrə baxanda görürük ki, klassik musiqinin inkişafına dəstək yalnız dövlət tərəfindən verilmir. Özəl sektor da bu sahəyə çox ciddi investisiya yatırır. Məsələn, mən görmüşəm ki, bəzi qonşu ölkələrin simfonik orkestrləri dünya şöhrətli solistlərlə birlikdə beynəlxalq qastrol səfərlərinə çıxırlar. Bu layihələrin maliyyəsini isə dövlət yox, iş adamları, iri şirkətlər, holdinqlər və müxtəlif özəl qurumlar təmin edirlər. Mənə elə gəlir ki, bizim iş adamları da mədəniyyətə, xüsusən klassik musiqiyə bir az da diqqət ayırsalar, bu sahənin inkişafı üçün çox böyük imkanlar yaranar. Onda, bəlkə də, siz bu sualı mənə verməzdiniz. Çünki istedadlı gənclərin ölkədə qalması və fəaliyyət göstərməsi üçün daha geniş imkanlar formalaşardı.

“Müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm”

– Son vaxtlarda Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən musiqi müəllimlərinin attestasiya keçirildi. Kəsilən müəllimlərin narazılıqları müzakirə edildi. Musiqi təhsili mühitinin saflaşdırılması üçün attestasiyaları çıxış yolu kimi görürsünüz?

– Hazırda bizdə müəllimlərin attestasiyadan keçirilməsi, məncə, sizin qeyd etdiyiniz çıxış yolunun ilk addımıdır. Amma proses bununla bitmir. Bununla musiqidən kifayət qədər anlayışı olmayan insanlar məktəblərdən uzaqlaşdırılıb. Təbii ki, bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir. İndi həmin insanların gələcək taleyi, yenidən işlə təmin olunması kimi məsələlər də gündəmə gəlir. Digər tərəfdən, sistemdə çox yaxşı və peşəkar müəllimlər də fəaliyyət göstərirlər. Açığı, müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm. Amma hər halda bu prosesi aparan peşəkar münsiflər heyəti var və onlar öz qiymətləndirmələrini edirlər. Burada başqa bir məqam da var – müəllimlərin ixtisasartırma məsələsi. Məsələn, mən Bakı Musiqi Akademiyasından bir neçə müəllim tanıyıram ki, peşəkarlıqlarını artırmaq üçün şəxsi vəsaitləri və ya ailələrinin dəstəyi hesabına xaricə gedirlər.

Orada ustad dərslərində iştirak edir, tanınmış pedaqoqları canlı izləyir, beynəlxalq müsabiqələrə sadəcə dinləyici kimi qatılıb təcrübə toplayırlar. Bütün bunlar onların peşəkar inkişafına ciddi təsir göstərir. Təbii ki, bunu hər kəsdən tələb etmək olmaz. Elə müəllimlər var ki, maddi vəziyyətləri buna imkan vermir. Amma məsələ təkcə pulla da həll olunmur. Bəzi müəllimlər var ki, heç interneti açıb bu sahədə dünyada baş verən yeniliklərə də baxmırlar. Halbuki bunun üçün heç bir əlavə xərc tələb olunmur. Sadəcə, maraq lazımdır. Onlar düşünürlər ki, gedim dərsimi keçim, maaşımı alım, evimə qayıdım, vəssalam. Təəssüf ki, Azərbaycan mədəniyyətinin gələcək inkişafı onların müəyyən bir hissəsini maraqlandırmır. Əgər maraqlandırsaydı, heç olmasa əllərindəki telefonu açıb dünyanın tanınmış müəllimlərinin ustad dərslərini izləyər, yeni metodlarla tanış olardılar. Mən özüm müəllim olmadığım halda bunu edirəm. Maraqlanıram, baxıram, öyrənirəm. Onda istər-istəməz sual yaranır: Siz niyə bunu etmirsiniz?

– Niyə hansısa təhsil müəssisəsində dərs demirsiniz?

– Bildiyim qədər buna şəxsən cənab nazirin icazəsi olmalıdır. Muzey direktoru digər bir yerdə işləyə bilməz, yalnız əvəzçi qismində fəaliyyət göstərə bilər.

– Sizin əsas işiniz musiqidir. Öz təcrübənizi sizdən sonra bu sahədə olanlarla bölüşmək daha yaxşı olmaz?

– Əlbəttə, yaxşı olar. Amma yəqin ki, hər şeyin öz zamanı var. Ən azından, sırf mənim üçün belədir. Bayaq da qeyd etdiyim kimi, mənim ətrafımda xaricdə təhsil almış çoxlu gənc var. İstər mənimlə, istərsə də başqa insanlarla söhbət edəndə dəfələrlə şahidi olmuşam ki, onlar məhz sizin qaldırdığınız məsələləri böyük ürək ağrısı ilə dilə gətirirlər. Deyirlər ki, "biz də ölkəmizdə belə bir mühitin olmasını istəyirik”. Təəssüf ki, həmin gənclərin bir qismi artıq yenidən ölkəni tərk edərək xaricə qayıdıb. Ola bilsin ki, gələcəkdə yenə geri dönsünlər. “Nə etmək lazımdır” sualına isə, açığı, tam dəqiq cavab verə bilmərəm. Mən özüm də bu barədə çox düşünürəm.

“Səməd Vurğunun nüfuzundan nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm”

– Siz Səməd Vurğunun nəticəsi – Aybəniz Vəkilovanın nəvəsisiniz. Bundan əlavə, adınız da Vurğundur. Səməd Vurğunun soyadı Vəkilov, təxəllüsü Vurğun olub. Bu təxəllüsü və soyadı daşımaq, zənnimcə, maraqlı olar...

– Bu həm böyük məsuliyyət, həm böyük fəxr, həm də sonsuz bir sevincdir. Bu sevinc bir neçə amillə bağlıdır. Birincisi, sən gözünü açandan evdə şairin nəvəsini, qızını görürsən. Elə bu, sevincin böyük bir hissəsini tamamlayır. İkincisi, təbii ki, belə bir ailənin üzvü, bu nəslin nümayəndəsi olmaq özlüyündə böyük bir nailiyyətdir. Bura gələndə girişdəki şəcərənin tablosunun gördünüz?

– Bəli.

– O, XVII əsrdən bu yana gələn bir şəcərədir. Orada nə qədər böyük şəxsiyyətlər olub. Azərbaycanın ilk daxili işlər naziri, Səməd Vurğun özü, həkimlər, hərbçilər... Hamısı əsl kübar və daxilən zəngin insanlar olublar. Əslində “ziyalı” sözündən bir az xoşum gəlmir, çünki bizim cəmiyyətdə bu anlayış çox vaxt düzgün ifadə olunmur. Bəzən elə bilirlər ki, kimin çox pulu var, deməli, o, ziyalıdır. Xeyr, ziyalılıq insanın daxilindən gələn bir şeydir. Vallah, yeri gəlsə, çoban da ziyalı ola bilər, mən şəxsən elə ziyalı çobanlarımızı görmüşəm ki... Əsas məsələ insan olmaqdır. Amma bəxtim gətirib ki, mən bu addan, bu nəsildən və Səməd Vurğunun nüfuzundan heç vaxt nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm. Hər zaman çalışmışam ki, nəyəsə öz gücümlə nail olum. Həm də Səməd Vurğun musiqiçi yox, şair olub. Bəlkə də, o, musiqiçi olsaydı, mənim vəziyyətim bir az qəliz olardı. Baxmayaraq ki, mən də incəsənət sahəsindəyəm, amma tamamilə fərqli bir yolla gedirəm. Bununla belə, Səməd Vurğun özü də musiqiyə çox bağlı insan olub. Dörd musiqi alətində ifa edə bilirdi. Elə onun şeirlərinin özü bir musiqidir. O sözlərin quruluşu, vurğular, ahəng qanununa tabelik, bütövlükdə şeiriyyəti... İndi mən ədəbiyyatşünas deyiləm, bunları tam dəqiqliklə izah edə bilmərəm, amma bilirəm ki, onun yazdıqları elə musiqidir.

– Şairin təxəllüsü sizə qismət olub, bəs adı?

– Bir nəticəsinin adı Səməddir. O, Yusif Səmədoğlunun nəvəsidir. Yusif Səmədoğlunun digər qızının oğlunun adı isə Yusifdir. Amma sırf Səməd adı yalnız Yusif Səmədoğlunun nəvəsindədir, Vurğun adı isə məndədir. Yəqin onda da bəxtim gətirib (gülür). Buna səbəb Səməd Vurğunun oğlan nəvəsinin olmamasıdır. Hamısı xanımlardır.

– Bildiyimə görə, uşaqlıqda şeir yazmısınız?

– Yazmışam.

– Hansı yaşlarda yazmısınız?

– Beş-altı. O da yəqin özümü göstərmək istəmişəm ki, Səməd Vurğunun nəticəsiyəm, mən də şeir yazıram (gülür).

– İndi də yazırsınız?

– Xeyr. Son vaxtlar yazmıram, amma şeiriyyətə marağım artıb.

– Kimləri oxuyursunuz?

– Sözün doğrusu, elə bizimkiləri. Digərləri də var. Misal üçün, Ramiz Rövşəni də çox maraqla oxuyuram. Amma bilmirəm, bəlkə də, Səməd Vurğun ulu babamdır deyə, mənə daha yaxındır. Ona görə onu çox oxuyuram. Amma digər ədiblərimizi də çalışıram oxuyum.

“Uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən”

– Vaqif Səmədoğlunun sizə münasibəti necə idi?

– Az görmüşəm onu. Uşaq vaxtı mənə Moskva Konservatoriyasında oxumağımı məsləhət görmüşdü. Deyirdi, leqato çal... Leqato, ən azı, iki notun bir-birinə qırılmadan bağlanması deməkdir. Yəni birinci not bitən kimi ikinci not elə səslənməlidir ki, arada boşluq eşidilməsin. Uşaq vaxtı müəllimlərim bunu mənə izah edəndə düşünürdüm ki, adi bir şeydir. Amma böyüdükcə başa düşdüm ki, leqatonun fəlsəfəsi elə həmin sadəliyin içində gizlənib... Təəssüf ki, Vaqif Səmədoğlu ilə çox ünsiyyətdə ola bilmədim. Birincisi, o, 2015-ci ildə vəfat etdi. Düzdür, mənim 17 yaşımadək sağ idi və bəlkə də daha çox ünsiyyətimiz ola bilərdi. Amma müxtəlif səbəblərdən bu, mümkün olmadı.

– Ünsiyyətin az olmasına səbəb nə oldu?

– Hərənin öz işi-gücü var idi. O da daha çox öz işləri ilə məşğul olurdu. Təbii ki, arabir hansısa məclislərdə, ailə görüşlərində rastlaşırdıq. Amma mən də çalışırdım dərslərimi oxuyum, musiqi ilə məşğul olum. Açığı, heç vaxtım da olmurdu. Bilirsiniz, məsələ ondadır ki, uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən. Sənin üçün o, sadəcə babadır, nənənin qardaşıdır. Düşünürsən ki, yaşlı adamdır, mən onunla nə danışacağam? Gedib yaşıdlarımla futbol oynamaq mənə daha maraqlı gəlirdi. Bu da tam normaldır. Şükür edirəm ki, mən uşaqlığımı yaşamışam. Çünki elə musiqiçilər var ki, uşaqlıqdan bütün həyatları yalnız musiqidən ibarət olub. Mən isə hesab edirəm ki, uşaqlığı yaşamaq insanın formalaşması üçün çox vacibdir. Bəlkə də, bu gün özümdə ən çox sevdiyim xüsusiyyətlərdən biri elə adiliyimdir. Çünki bəzən musiqi aləmində elə insanlarla rastlaşırsan ki, sanki həyatın başqa tərəflərindən tamamilə uzaq düşüblər. Mən isə həmişə çalışmışam, ilk növbədə, normal insan olum, sonra musiqiçi.

“Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır”

– Səməd Vurğunla Vaqif Səmədoğlu tamam ayrı üslubların nümayəndəsidir.

– Tamam başqa. Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır.

– Şeirlərini oxuyanda necə təsir elədi sizə?

– Bir ara Vaqif Səmədoğlu mənə Səməd Vurğundan da yaxın idi. Amma sonra bir az imana gəldim (gülür). Doğrudan da, Səməd Vurğunun böyüklüyü ondadır ki, bəzən şeirin elə ilk bəndində, hətta bir misrası ilə oxucunu sarsıda, demək istədiyi fikri tam şəkildə çatdıra bilir. O, çox çətin bir dövrdə yaşayıb-yaradıb. Səməd Vurğunun qarşısında təkcə poeziyanın yox, həyatın da sərt çərçivələri var idi. Repressiya dövrünün bütün ağır yükü həmin illərin insanlarının üzərində idi. Buna baxmayaraq, o öz sözünü deməyi bacardı. Doğrudan da, çox sevinirəm ki, bu yaxınlarda Heydər Əliyev Sarayında keçirilən tədbirdə Səməd Vurğunu tamaşaçılara fərqli rakursdan təqdim edə bildik.

– Deyəsən, sizin üçün Səməd Vurğundan o tərəfə şair yoxdur?

– Yoxdur. Sanki başqa şairi oxuyanda Səməd Vurğun başımın üstündə dayanıb deyir ki: Kimi oxuyursan? (gülür)

– Səməd Vurğun barədə özünüz üçün araşdırma aparmağa nə vaxtdan başlamısınız?

– Elə uşaqlıqdan belə olub. O zamanlar heç vaxt elə bir ehtiyac yaranmayıb ki, hansısa məlumatı dəqiqləşdirmək üçün kitaba və ya internetə müraciət edim. Bu baxımdan özümü, həqiqətən, bəxtəvər sayıram. Çünki bütün bu mövzular ailə daxilində müzakirə olunurdu. Mən də həmin söhbətləri eşidə-eşidə böyümüşəm. Ona görə də bir çox məlumatlar yaddaşımda xatirə kimi qalıb. Bunlar rəhmətlik nənəmin, ulu nənəmin, anamın danışdığı xatirələr idi. Ancaq indi bəzən elə məqamlar olur ki, nəyisə dəqiqləşdirmək üçün açıb hardansa nəsə oxuyuram və ya araşdırıram. Amma ümumilikdə, uşaqlıqdan bu biliklərlə böyümüşəm. Son zamanlar bir şeyə görə çox təəssüflənirəm. Heyf ki, onlar artıq həyatda deyillər. Çünki elə məqamlar olur ki, hansısa hadisə və ya xatirə haqqında daha ətraflı öyrənmək istəyirsən. Amma sonra anlayırsan ki, soruşacağın insanlar artıq yoxdur.

“Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi”

– Səməd Vurğun barədə repressiya dövrü ilə bağlı söz-söhbətlər çox olub. İndi də zaman-zaman belə söhbətlər olur. Söhbət şairin öz qələm yoldaşlarına qarşı cəbhədə dayanmağı, ovaxtkı quruluşu müdafiə etməyindən gedir. Zaman-zaman bu məsələlər ictimai müzakirəyə çıxarılır. Bunlar sizi narahat edir?

– Bu məsələlərin demək olar ki, hamısı artıq aydındır və vaxtilə öz cavabını alıb. Çox nadir hallarda isə yaxın ətrafımda, dostlarım arasında müxtəlif suallar yaranır. Çalışıram ki, həmin anda onları cavablandırım, məsələyə aydınlıq gətirim.

– Başqalarına cavab vermək ehtiyacı görmürsünüz?

– Mənim atam polis polkovniki olub və mənə uşaqlığımdan məsləhəti bu olub ki, küçədə kimsə sənə ilişsə, fikir vermə, sakitcə uzaqlaş. Elə bu strategiyanı Vaqif Səmədoğlu da tutmuşdu. O çalışırdı ki, cavab verməsin, onların səviyyəsinə enməsin. Vaqifə evdə tez-tez deyirdilər: "Sən Xalq şairisən, çıx cavab ver". Amma o, çox nadir hallarda belə məsələlərlə bağlı nəsə deyərdi. İndi mən onu başa düşürəm. Bəlkə də, cavab verməməklə düz edirdi. Çünki əgər mən kimisə müdafiə edirəmsə, deməli, o adam günahkardı.

– Yəni Səməd Vurğunu müdafiyə etməyə ehtiyac yoxdur?

– Səməd Vurğunun yerində başqa bir şairimiz repressiyaya məruz qalsaydı, bu gün cəmiyyət həmin şairin üstünə düşəcəkdi. Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi. Ona qalsa, Stalin haqqında ən gözəl şeiri Mikayıl Müşfiq yazıb. Ona görə də bunlara çox fikir vermək lazım deyil.

– Nə vaxtsa bu söz-söhbətlərdən yorulub demisiniz ki, kaş, Səməd Vurğunun nəticəsi olmazdım?

– Yox, olmayıb.

– Nənəniz Aybəniz xanımı xatırlayırsınız?

– Xatırlayıram. Amma yavaş-yavaş xatirələr də silinib gedir.

– Bir az da ömrünü uzadaq o xatirələrin. Necə xatırlayırsınız?

– Nənə kimi əla nənə idi. Mən uşaq olanda onun kim olduğunu, kimin qızı olduğunu dərk edə bilmirdim. Ona görə də yaddaşımda, əsasən, sadəcə nənə kimi qalıb. 2012-ci ildə mən Prezident təqaüdünə layiq görüləndə artıq Aybəniz xanım xəstə idi. Bu xəbəri televizordan izləmişdi. Bəlkə də, o ərəfədə eşitdiyi ən xoş xəbərlərdən biri idi. Mən çox şadam ki, nənəm, anam hamısı burada, Səməd Vurğunun ev-muzeyində çalışıblar və onları burada görən adamlar var. İndi də mən burada çalışıram, həmin insanlarla həmsöhbət olub yeni xatirələr öyrənirəm. Aybəniz xanım həm atasının qızı kimi, həm də incəsənət xadimi kimi böyük şəxsiyyət idi. Çünki Səməd Vurğunun öz misilsiz istedadından sonra məhz onun fədakar əməyi sayəsində Azərbaycan tarixindən heç zaman silinməyəcək böyük Səməd Vurğun irsi bu gün də yaşayır.

“Qarabağ”ın baş məşqçisi Qurban Qurbanov bu gün “Zirə”yə qarşı keçirilən yoxlama oyunundan (4:3) sonra jurnalistlərin suallarını cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- İlk tsiklin son günü idi. İstəyirdik belə bir oyun olsun. “Zirə” ilə danışdıq. Düşünürəm ki, faydalı hazırlıq matçı alındı. Oyunu 3 hissəyə böldük. Ümumən 8-9 günlük hazırlıqdan razı qaldım. Futbolçular hamısı məsuliyyətlə hazırlaşırdı. Düzdür, zədə və ya başqa səbəbdən bütün futbolçuların bir yerdə olmaması bir qədər yaxşı deyil. Buna baxmayaraq, yoxlama oyununda yeni gələnləri də 30 dəqiqə iş başında gördük. Komandaya yeni qoşulublar. Hər biri haqqında təəssüratım xoşdur. Ümid edirəm ki, gələcəkdə daha yaxşı, daha aktiv olacaqlar və komandaya fayda verəcəklər.

- “Qarabağ”da gedən yenilənmə prosesinin sürəti sizi qane edir?

- Tam yox. Düzdür, ümumilikdə pis getmir. Yavaş-yavaş istədiklərimizi həyata keçiririk. Bəzən düşünmədiyimiz variantlar da olur. İşimizin daha sürətli olmasını istərdim. Vaxtımız var. İnanıram ki, düşündüklərimizi edə biləcəyik.

- Konkret danışıq apardığınız mərkəz müdafiəçisi var?

- Bu yöndə çox ciddi iş, danışıqlar gedir. İstərdik tez alınsın. Amma yubana da bilər. Vaxtımız var.

- Yenə gedənlər olacaq?

- Ola bilər.

- Heyətdəki yenilənməni nəzərə alsaq, avrokuboklara I mərhələdən start vermək “Qarabağ”ın lehinədir, ya əleyhinə?

- Bunun müsbət tərəfləri də var, mənfi də. Bəlkə daha çox zamanımız olsaydı, daha çox yoxlama oyunu keçirsəydik, bundan yaxşı olardı. Gedənlərə baxmayaraq, təcrübəli oyunçularımız var. İnanıram ki, avrokubokların startına qədər yaxşı formada olacağıq. Çatışmazlıqları aradan qaldıracağıq. Hansısa çətinliklər ola bilər. Yeni komanda formalaşır. Bu hallara hazır olmalıyıq.

- Neçə futbolçu alınsa, bu, sizi qane edəcək?

- Say deyə bilmərəm. Amma bir neçə mövqeyə oyunçu lazımdır.

- Yeni transferlərin durumunu necə dəyərləndirirsiniz?

- Hazırda pis deyillər. Lakin uyğunlaşma üçün vaxt lazım olacaq. Hər mövqeyə oyunçularla danışıqlarımız gedir. Həm müdafiə, həm orta, həm də hücumu gücləndirməliyik. Mütləq şəkildə bunu etməliyik.

- Çempionatda məlumdur, bəs avrokuboklarda “Qarabağ”ın hədəfi nə olacaq?

- Hədəfimiz eyni qalır. Yenə də avrokubokların qrup mərhələsində iştirak etmək istəyirik.

- Kamilo Duranı “Zirə” ilə yoxlama matçında cinahda gördük. Onu gələcəkdə də cinahlarda sınayacaqsınız?

- Oyundan asılıdır. Duranın həm hücumun mərkəzində, həm də vinger kimi oynaması mümkündür. Bu, əlavə üstünükdür.

- Bugünkü matçda həm də klubun bir neçə yetirməsinə şans verdiniz...

- Maraqlı uşaqlar var. Onlar məşqlərdə bizimlə daha çox olacaqlar. İstərdim ki, tezliklə formalaşsınlar və əsas heyətin üzvünə çevrilsinlər. Gənclər arasında çox razı qaldığım, ümid etdiyim 2-3 futbolçu var.

- Leandro Andrade və Fabian Buntiçin gedişi realdır?

- Hələ heç nə rəsmiləşməyib. Amma yaxın günlərdə nələrsə ola bilər. Tək onlarla yox, başqaları ilə bağlı da.

- 1 illik fasilədən sonra “Qarabağ”da artıq yeni 5 nömrəli futbolçu var. Bəs 14 nömrəni nə vaxt görəcəyik?

- 14 nömrə bir az çətin sualdır (gülür).

- Bəhlul Mustafazadənin vəziyyəti necədir? Avrokubokların startına qədər hazır olacaq?

- Ümumən pis deyil. Bizlə məşqlərə başladı. Sonradan ayağında ağrılar hiss etdi. Gördüyümüz odur ki, toplanışın ikinci mərhələsində bizimlə birgə məşqlərə başlaya bilər. (QOL.az)

Fərhad Məmmədov: “Bu, Rusiyameylli qüvvələrə verilən siqnaldır ki, hərəkətə keçin, mitinqlər təşkil edin, küçələrə çıxın…”

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Fərhad Məmmədov “AzPolitika”ya müsahibəsində Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərindən sonra İrəvanın daxili və xarici siyasəti ilə bağlı sualları cavablandırıb.

Müsahibəni təqdim edirik:

- Fərhad bəy, əvvəlcə Ermənistandakı seçkilərin nəticələrini dəyərləndirməyinizi rica edirəm. Bu nəticələr nədən xəbər verir və Paşinyanı mütləq qalib saymaq olarmı?

- Bu qalibiyyət məsələsi son günlər geniş müzakirə olunur. Paşinyan hökuməti təkbaşına formalaşdıra bilir və bu artıq qalibiyyət deməkdir. Nəyi edə bilmir? Parlamentdə konstitusion çoxluğu, yəni üçdə iki səs çoxluğunu təmin edə bilmir. Amma bundan əvvəl də bunu təmin edə bilmirdi.

- Daha əvvəl hakim partiyanın 71 mandatı vardı…

- Bəli. Əvvəllər 71 mandat idi, sonra 69 oldu. İki deputat fraksiyadan ayrıldı. Ona görə demək olar ki, Paşinyan qalib olub. Ermənistanın seçki qanunvericiliyi kifayət qədər mürəkkəbdir. Hazırda “Çiçəklənən Ermənistan” partiyasının səsləri yenidən hesablanır. (Dünən gecə MSK iki məntəqənin nəticələrini ləğv etdi və sözügedən partiya parlamentə düşə bilmədi - red) Əgər həmin partiya parlamentə keçərdisə, əlavə beş mandat qazanacaqdı. Bununla belə, Paşinyan yenə də hökuməti təkbaşına formalaşdıra və vacib təyinatları həyata keçirə biləcək. Qısa desək, birinci dərəcəli qalibiyyət hökuməti formalaşdırmaq üçün lazım olan çoxluğu əldə etməkdir. İkinci dərəcəli qalibiyyət isə beşdə üç çoxluğu təmin edib vacib təyinatları həyata keçirməkdir. Hazırda üç partiya parlamentə keçərsə, Paşinyanın bu imkanı olacaq. Konstitusiya Məhkəməsinin hakimlərinin, xüsusi xidmət orqanları rəhbərinin, baş prokurorun və digər mühüm vəzifələrin təyinatı üçün beşdə üç çoxluq lazımdır. Ən yüksək göstərici isə üçdə iki konstitusion çoxluqdur. Bu isə Paşinyanda yoxdur. Ona görə də oxucular özləri qərar versinlər ki, onu tam qalib hesab etmək olar, yoxsa yox.

- Bəs bu mənzərə Ermənistanda bundan sonra siyasi konfliktlərin tez-tez baş verəcəyini, bəlkə də hansısa mərhələdə siyasi böhrana çevriləcəyini deməyə əsas verirmi? Ermənistanın siyasi həyatı daha dinamik və qarmaqarışıq olacaqmı?

- Yox. Çünki bundan əvvəl necə olubsa, bundan sonra da təxminən elə olacaq. Paşinyan hakimiyyətini qoruyub saxlayıb. Seçkilərdə inzibati resurslardan istifadə olunub. Dövlət sistemi ona tam loyallıq nümayiş etdirib. Hətta lazım olanda ordu hissələri seçki başa çatmağa bir dəqiqə qalmış məntəqələrə gəlib səs veriblər. Polis və xüsusi xidmət orqanları Paşinyanın təxminən 300 siyasi rəqibini həbs edib. Bu da dövlət aparatının ona loyallığının göstəricisidir. Cinayət işləri vaxtında və tam miqyasda açılıb. Dövlət sistemi işləyib. Dəyişən yalnız müxalifətin parlamentdəki yerləri oldu. Onlar bir qədər çox səs qazandılar və tərkib dəyişdi. Serj Sarkisyanın partiyası və digər bəzi qüvvələrin əvəzinə Samvel Karapetyanın siyasi qüvvəsi parlamentdə təmsil olundu. Robert Köçəryanın partiyası isə əvvəlki kimi qaldı. Ona görə də ciddi dəyişiklik baş vermədi. Parlamentdə təmsil olunan bütün müxalifət qüvvələri Rusiyameyllidir. Dəyişən əsasən soyadlar oldu.

- Paşinyanın seçkidən əvvəlki bəyanatlarını nəzərə alsaq, müxalifətə qarşı repressiyalar gözləyirsinizmi? Xüsusilə Samvel Karapetyan haqqında əvvəldən cinayət işi var, Qaqik Sarukyanın ölkədən çıxışına məhdudiyyət qoyulub. Robert Köçəryan da hökumətin hədəfində olan siyasi fiqurlardandır. Bundan sonra Paşinyanın rəqiblərini inzibati vasitələrlə zəiflədəcəyini gözləmək olarmı?

- Əlbəttə, onların aktivləri, yəni biznesləri təzyiq altında qala bilər. Karapetyanın biznesinin yalnız kiçik hissəsi Ermənistandadır. Elektrik şəbəkəsi ona məxsus idi, artıq əlindən alınıb. Hazırda əsasən pizza biznesi və başqa kiçik sahələr qalıb. Yəni onun biznesinə ciddi zərbə vurmaq imkanları məhduddur. Daha çox onun şəxsinə və səsləndirdiyi fikirlərə görə cinayət işi açılıb. Köçəryanın biznesinin böyük hissəsi isə Ermənistandadır və hələ də qalır. Mən Ermənistanda olarkən İrəvanın mərkəzində gördüyüm beşulduzlu otellərin üçü ona məxsus idi. Bu gün də vəziyyət dəyişməyib. Qaqik Sarukyanın isə demək olar ki, bütün biznesi Ermənistandadır. Onun ən böyük biznesi olan sement zavodu ilə bağlı artıq cinayət işi açılıb. Onu da milliləşdirmək, dövlət nəzarətinə keçirmək istəyirlər. Yəni Paşinyan əlindəki bütün təzyiq mexanizmlərini saxlayır və dövlət resurslarından hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün geniş istifadə edir.

- Fərhad bəy, bəs Ermənistanın xarici siyasətində nələr dəyişə bilər? İlk növbədə Rusiya ilə münasibətlər seçki ərəfəsində çox gərgin idi. Hələ ki, Rusiyadan Paşinyanı təbrik edən olmayıb. Nə dövlət başçısı, nə də digər rəsmi şəxslər. Rusiya-Ermənistan münasibətləri bundan sonra necə olacaq? Praqmatik maraqlar üstünlük təşkil edəcək, yoxsa təzyiq siyasəti davam edəcək?

- Maraqlı sualdır. Çünki seçkiöncəsi dövrdə artıq bir ildən çox idi ki, Rusiyanın Ermənistandakı seçkilərə müdaxiləsi ilə bağlı məlumatlar yayılırdı. Paşinyan hətta Avropadan kömək istədi və Avropa İttifaqı hibrid təhdidlərə qarşı xüsusi missiya göndərdi. Fikir verin ki, həmin missiya gələndən sonra Paşinyana yaxın mediada yüzlərlə telefon danışığı sızdırılmağa başladı. Mən belə başa düşürəm ki, bunun üçün xüsusi texniki vasitələrdən istifadə olunub. Misal üçün, Karapetyanın adamlarının seçki rüşvəti təklif etdiyinə dair danışıqlar yazılıb yayılırdı. İnsanlar bir-biri ilə bölüşürdülər ki, sənə nə qədər pul verirlər, neçə nəfər adam seçkiyə gətirə bilərsən və sairə. Bütün bunlar baş verdi. Amma maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Rusiyanın dövlət strukturlarında mövcud olan problemlər bu prosesdə də özünü göstərdi. Əgər Ermənistana qarşı meyvə-tərəvəz, mineral su, konyak və digər məhsullarla bağlı sanksiyalar tətbiq olunurdusa, bu addımlar iki ay əvvəl atılmalı idi ki, effekti seçki dövründə hiss olunsun. Digər tərəfdən, elə bil ki, Moskvada bu işə cavabdeh olan şəxslərlə Ermənistandakı Rusiyameylli siyasi qüvvələr arasında kommunikasiya problemləri var idi. Mənim anladığıma görə, Rusiya bu dəfə az pul xərcləyib.

- Həmin biznesmenlər vasitəsilə?

- Rusiyadan Ermənistana gələn Ermənistan vətəndaşları vasitəsi ilə daxildə xüsusi pul paylanması sistemi qurulmuşdu. Hətta Putin səviyyəsində Ermənistan müxalifətinin istifadə etdiyi tezislər səsləndirilirdi. Çünki Paşinyan tərəfdarları deyirdilər ki, münasibətlər yaxşıdır, Paşinyan mütəmadi olaraq Putinlə görüşür, problem yoxdur. Rusiyameylli qüvvələr də Moskvaya bildirirdilər ki, siz nümayiş etdirməlisiniz ki, problem var. Prezident, Təhlükəsizlik Şurasının katibi, Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini, baş nazirin müavini, xarici işlər naziri – kim var idisə, hamısı bu prosesə qoşuldu.

- Rusiya rəhbərliyinin hələ də Paşinyanı təbrik etməməsi nə deməkdir?

- Bu, Rusiyameylli qüvvələrə verilən siqnaldır ki, hərəkətə keçin, mitinqlər təşkil edin, küçələrə çıxın. Çünki seçkiöncəsi təbliğatın məntiqi nəticəsi ondan ibarət idi ki, seçkidən sonra küçə qarşıdurmaları və ya ciddi siyasi gərginlik yaransın. Köçəryan da bunu deyirdi, Karapetyan da. Amma görünür ki, burada da kommunikasiya problemi və ya müəyyən tərəddüd özünü göstərdi.

- Yəni gözlənilən ssenari baş tutmadı?

- Bəli. Ya pul lazım olduğu qədər xərclənmədi, ya da erməni biznesmenləri onlardan tələb olunan qədər vəsait ayırmadılar. Ona görə də indi Rusiyanın, daha doğrusu Putinin Paşinyanı təbrik etməməsi ehtimalı çox zəif görünür. Bu, yalnız o halda böyük hadisə sayıla bilərdi ki, Ermənistanda daxildə hansısa proseslər baş versin və Rusiyameylli qüvvələr bundan istifadə edib desinlər ki, baxın, Putin Paşinyanı tanımır.

- Amma hazırda belə bir vəziyyət yoxdur.

- Yoxdur. İndi onlar məhkəmələrə müraciət edəcəklərini deyirlər. Amma biz bunu 2021-ci ildə də görmüşük. İndi Rusiya seçim qarşısındadır: ya sanksiyaları və sərt bəyanatları davam etdirəcək, ya da reallığı qəbul edəcək.

- Reallığı qəbul etsə, nə baş verə bilər?

- Əgər Rusiya Ermənistanda Avropa İttifaqı ilə uzunmüddətli rəqabət aparmaq istəyirsə, o zaman sanksiyalar tətbiq etmək əvəzinə, erməni biznesini daha çox özünə cəlb etməlidir. Mən düşünürəm ki, Rusiyada hazırda səmərəli addımlar atmaq baxımından problemlər var. Bunu Ukrayna müharibəsində də, digər istiqamətlərdə də görürük. Hətta Qərbdən Türkiyəyə də Ermənistanla sərhədi daha tez açması üçün həm təzyiqlər, həm də təkliflər ola bilər. Əgər Rusiya reallığı qəbul edib daha praqmatik addımlar atsa, iqtisadi əlaqələri genişləndirəcək, mövcud dayaqları gücləndirəcək və uzunmüddətli rəqabət üçün zəmin formalaşdıracaq.

- Fərhad bəy, bəs seçkinin nəticələri və Ermənistan cəmiyyətində müşahidə olunan əhval-ruhiyyə Avropa İttifaqı üçün nə deməkdir? Ermənistanın Avropa inteqrasiyası baxımından bu nəticələr maneədir, yoxsa daha rahat bir mərhələ başlayır?

- Paşinyanın hazırda həyata keçirdiyi xarici siyasət xəttini nəzərdə tutursunuz. Bilirsiniz, burada yarımçıq bəyanatlar var. Avropa bu istiqamətdə çox risk edir. Çünki Avropa adətən gözləyir ki, həmin ölkələr rəsmi şəkildə üzvlüklə bağlı müraciət etsinlər və yalnız bundan sonra proses başlasın. Amma Ermənistanda ola bilsin ki, bunu qapalı qapılar arxasında deyirlər. Ermənistanın digər ölkələrdən fərqi ondadır ki, o artıq bir gömrük ittifaqının üzvüdür. Digər ölkələr, məsələn Şərqi Balkan ölkələri hansısa gömrük ittifaqının üzvü deyillər. Onlar üçün Avropa ilə inteqrasiya istiqamətində bir addım atmaq kifayətdir. Ermənistanda isə iki addım lazımdır. Əvvəlcə mövcud ittifaqdan çıxmalıdır, sonra özünü hazırlamalıdır və yalnız bundan sonra Avropa İttifaqına namizəd statusu qazana bilər. Hazırda isə Avropa İttifaqı ilə Ermənistan hakimiyyəti elə bir vəziyyət yaradıb ki, Ermənistan Rusiyanın gömrük ittifaqında qala-qala onu Avropa İttifaqına namizəd olmağa hazırlayırlar. Yəni islahatlar həyata keçirirlər və sair. Ticarət sazişlərinə gəlincə, Avropa İttifaqı ilə Ermənistanın münasibətləri Serj Sarkisyan dövründə imzalanmış CEPA sazişi ilə tənzimlənir. Artıq üç ildir ki, CEPA Plus müqaviləsini hazırlayırlar, amma qəbul edə bilmirlər.

- Vizasız gediş-gəliş məsələsi də var.

- Bəli. Bu da müəyyən şərtlər tələb edir. Məsələn, hazırda Rusiya vətəndaşları Ermənistana daxili pasportla, yəni şəxsiyyət vəsiqəsi ilə gedib-gələ bilirlər. Əgər Avropa İttifaqı ilə vizasız rejim tətbiq olunacaqsa, bu praktika dayandırılmalıdır.

- Başqa hansı şərtlər var?

- Ermənistan öz sərhədlərini tam şəkildə özü qorumalıdır. Hazırda məntəqələrdə olmasalar da, Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-İran sərhədlərində Rusiya sərhədçiləri mövcuddur. Onlar da çıxmalıdırlar ki, Ermənistan bütün giriş-çıxışlara özü nəzarət etsin.

- Yəni bunun üçün vaxt lazımdır.

- Əlbəttə. Avropa İttifaqı kisəsini açıb Ermənistana lazım olan maliyyəni verir və geosiyasətlə məşğul olur. Bu, onların seçimidir. Ermənistana dəstək vermək və Ermənistan üzərindən öz geosiyasi maraqlarını həyata keçirmək istəyirlər. İstəyirdilər ki, bu siyahıda Gürcüstan da olsun, amma onlarla alınmadı. Ona görə Gürcüstandan çox dərin inciklik var. Onları təhdid edirlər ki, vizasız rejimi dayandıra bilərlər. Amma Ermənistanla Gürcüstansız iş görmək də mümkün deyil. Türkiyəsiz də Ermənistanla bir iş görmək çətindir. Ona görə özləri guya prinsiplər üzərində qurulan xarici siyasət haqqında danışırlar.Amma elə özləri prinsipsizlik nümayiş etdirirlrər. Misal üçün, Ermənistanda becərilən gülləri Avropa ittifaqı bazarlarına çıxarmaq məsələsi…. Sertifikat yox, bir şey yox… Başqa bir ölkəyə qarşı buna etsəydilər orada üsyan qalxardı. İndi də 50 milyon avro ayırıblar, dəstək verməyə hazır olduqlarını deyirlər. Bu da əlbəttə onların baxış bucağıdır, Cənubi Qafqazda həyata keçirmək istədikləri siyasətdir.

- Nə qədər uğurludur?

- Baxın, Azərbaycan və Gürcüstanla bunu həyata keçirə bilmirlər. Halbuki bu iki ölkə Cənubi Qafqazın geosiyasi və geoiqtisadi məzmununun 95 faizini təmin edir. Onlar nə bizi, nə də Gürcüstanı real formada heç bir halda inkar edə bilməzlər. Əgər Ermənilər onlar üçün bu qədər dəyərlidirsə, pulları da çoxdursa, xərcləsinlər. O zaman Azərbaycan da Avropa ittifaqına lazım olanı dəyərindən 5 qat baha satmalıdır. Mən belə düşünürəm. Mərkəzi Asiya ilə ticarətdə Aİ-yə məxsus şirkətlərə qarşı tarif siyasəti hamıdan artıq olmalıdır. Əgər onlar öz prinsiplərindən xaric bu addımları atırlarsa, nəyə görə biz bunu etməyək? Onsuz da Aİ ilə üçdə alacağımız, beş verəcəyimiz yoxdur. Azərbaycan Aİ üzvü olan ölkələrlə iş görür, nəinki Avropa Komissiyası ilə… Əgər onlar praqmatikdirlərsə, o zaman Azərbaycanla da qayda, prinsip gözləmədən işlərini həyata keçirməlidirlər. Bu istiqamətdə ilk işartılar var, amma Aİ-dəki siyasətçilər daha çox Avropa Parlamentindən çəkinərək məsuliyyətli addımlar atmırlar.

- Dediyiniz işartılar nədən ibarətdir?

- Azərbaycana məxsus bir neçə gəmi sanksiyalar siyahısından çıxarıldı və s. Əlbəttə orada praqmatik düşünən insanlar da var. Amma onlar qorxurlar ki, problemlə üzləşərlər, vəzifələrə təyin olunmayacaqlar və s. Amma məsələ kəskinləşəndə onlar da mövqelərini ortaya qoymalıdırlar, əks halda Azərbaycan da onlarla bağlı adekvat siyasəti olacaq.

- Sonda Paşinyan hökumətinin seçkidə əldə etdiyi nəticələr Azərbaycanla sülh prosesini irəli aparmaq imkanı verirmi?

- Burada bir neçə yol var. Yaxın 2 ay ərzində Ermənistanda seçki ilə əlaqəli prosedurlar bitəcək. Hökumətin formalaşmasından sonra İrəvan sülh gündəliyi ilə bağlı öz niyyətini açıqlayacaq. O zaman nəsə demək olar ki, hansı formada bunu həyata keçirə bilərlər. Nəzəri baxımdan ölkədə referendum keçirmək mümkündür. Əgər bu istiqamətdə biz Ermənistan hakimiyyətinin ciddiliyini yoxlamaq istəyiriksə, o zaman iki məsələyə fikir vermək lazımdır. Birincisi, yeni Konstitusiya layihəsinin təqdim edilməsi. Bu, hələ ki, baş verməyib, baxmayaraq martda açıqlanmalı idi. İkincisi, hökumətin formalaşmasından sonra hakimiyyətin niyyət və məramlarını ehtiva edən proqram qəbul olunur. Görək, orada referendum, yeni konstitusiya məsələsini necə qeyd edəcəklər. Biz görmüşdük ki, 2021-ci ilin seçki kampaniyasında yer alan tezislər sonra hökumətin proqramında öz əksini tapmamışdı. Görək bu dəfə necə olacaq. Bundan sonra düşünürəm ki, Azərbaycan da öz mövqeyini formalaşdıracaq. Nəzəri baxımdan indi referendum keçirilməsi mümkün deyil, amma Paşinyan tərəfindən bu istiqamətdə təşəbbüslər irəli sürülə bilər.

E.Rüstəmli

E.Bəyməmmədli

“AzPolitika.info”

Yay aylarında ən çox yeyilən məhsullardan biri olan dondurma ilə bağlı ciddi suallar gündəmdə qalır. Bu gün marketlərdə 80 qəpikdən 7-9 manata qədər dəyişən qiymətlər istehlakçıların seçim qarşısında tərəddüd etməsinə səbəb olur. Eyni məhsul kateqoriyası daxilində bu qədər kəskin qiymət fərqi dondurmanın tərkibi və hazırlanma üsulu barədə şübhələri artırır.

Mediaxeberleri.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı “Yeni Sabah”a danışan qida eksperti Fərid Səfərov dondurmanın keyfiyyətini müəyyən edən əsas göstəricinin qiymət deyil, məhsulun tərkibi olduğunu bildirib.

“Dondurmanın keyfiyyətini qiymətləndirərkən ilk növbədə qiymətə deyil, məhsulun tərkibinə diqqət yetirmək lazımdır. Keyfiyyətli dondurmalarda əsasən süd, qaymaq, kərə yağı və təbii dadlandırıcılar istifadə olunur. Tərkibində çoxlu bitki yağları, süni aromatlar, rəngvericilər və müxtəlif qatqılar olan məhsullar isə daha aşağı keyfiyyətli hesab edilə bilər.

80 qəpik-1 manatlıq dondurmalarla 9 manatlıq məhsullar arasındakı əsas fərq adətən istifadə olunan xammalın keyfiyyəti, süd və yağ nisbəti, istehsal texnologiyası və brend amili ilə bağlı olur. Bahalı dondurmalar daha çox təbii süd məhsullarından hazırlanır, meyvə və ya şokolad əlavələri daha keyfiyyətli olur. Bununla belə, yüksək qiymət hər zaman daha sağlam və ya daha faydalı məhsul demək deyil. Bəzən qiymətə qablaşdırma, marketinq və brend dəyəri də təsir göstərir”, - F.Səfərov vurğulayıb.

Ekspert qeyd edib ki, dondurma seçərkən məhsulun saxlanma şəraitinə xüsusi diqqət yetirilməlidir:

“Dondurma alarkən onun formasına da diqqət etmək lazımdır. Əgər məhsul əriyib yenidən donubsa, üzərində buz kristalları yaranıbsa və ya qablaşdırması deformasiyaya uğrayıbsa, onu almaq məsləhət deyil. Bu, saxlanma temperaturunun pozulduğunu göstərə bilər və həm keyfiyyətə, həm də təhlükəsizliyə mənfi təsir edə bilər.

Yay aylarında dondurma gündəlik qida rasionunda yer ala bilər, lakin miqdara diqqət etmək şərtilə. Xüsusilə şəkər və kalori miqdarı yüksək olan dondurmaların hər gün böyük porsiyalarla istehlakı artıq çəki, qan şəkərinin yüksəlməsi və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Sağlam insan üçün kiçik porsiyada dondurmanın ara-sıra və ya ölçülü şəkildə gündəlik rasiona daxil edilməsi mümkündür. Uşaqlarda, şəkərli diabeti olanlarda və artıq çəkidən əziyyət çəkən şəxslərdə isə seçim və porsiya ölçüsünə daha diqqətli yanaşmaq lazımdır”.

Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə dünyada baş verən son hadisələr fonunda təhlükəsizliklə bağlı məsələlər daha ciddi şəkildə müzakirə olunur. NATO və ABŞ, eyni zamanda Avropa İttifaqı ilə ABŞ arasında yaşanan böhran daha da dərinləşir. Bəs müxtəlif xarici media qurumları və ekspertlərin iddia etdiyi kimi, NATO-nun parçalanması və ya onun strukturunda dəyişikliklərin baş verməsi mümkündürmü?

Türkiyənin Ankara Böhran və Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin (ANKASAM) rəhbəri, professor Mehmet Seyfettin Erol məsələ ilə bağlı Oxu.Az-ın suallarını cavablandırıb:

- Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə qlobal təhlükəsizlik arxitekturası ciddi şəkildə müzakirə olunur. Bu prosesi necə qəbul etmək lazımdır?

- İlk növbədə bu məqamı vurğulayaq: Ukrayna ilə Rusiya arasındakı müharibə və 2025-ci ildən bəri baş verən ABŞ/İsrail-İran müharibələri əslində təkcə regional qarşıdurma deyil, soyuq müharibədən sonra qurulan nizam və formalaşmaqda olan yeni prosesin özü ilə bağlıdır. Bu prosesdə, soyuq müharibə dövrünün bir çox institutları kimi, NATO ilk növbədə Aİ-ABŞ münasibətləri ilə yanaşı, baş qaldıran digər qüvvələrə qarşı yenidən müəyyənləşdirilir və mövqe tutmağa məcbur edilir. Artıq rəqabətin artdığı, parçalanmış və çoxqatlı bir təhlükəsizlik memarlığına doğru gedirik. Enerji təhlükəsizliyi, tədarük zəncirləri və texnoloji rəqabət də bu yeni təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissələrinə çevrilir. Bundan əlavə, hərbi çəkindirmə ilə yanaşı, iqtisadi sanksiyalar və maliyyə alətləri də təhlükəsizlik siyasətlərinin mərkəzinə yerləşir. Dövlətlərarası rəqabət hibrid müharibə üsulları ilə daha qeyri-müəyyən və davamlı xarakter alır. Nəticədə beynəlxalq münasibətlərin tərifi və çərçivəsi də ittifaqlar və müttəfiqlik münasibətləri əsasında yenidən qurulur. Sadə dillə desək, beynəlxalq münasibətlər "sürüşkən zəmində qeyri-sabit münasibətlərə" çevrilib. NATO da bundan payını alıb.

- Bəs bu yenidənqurma prosesində NATO hansı perspektivə doğru sürüklənir? Onun parçalanması və ya zəifləməsi mümkündürmü?

- Mövcud mənzərənin çox parlaq olduğunu demək çətindir, xüsusilə də Trampın ikinci hakimiyyət dövründə baş verənlər baxımından. Digər tərəfdən, NATO-nun birdən-birə dağılacağını və ya ləğv ediləcəyini demək də həddindən artıq iddialı olar. Varşava müqaviləsinin şərtləri və ya SSRİ-Şərq bloku münasibətləri NATO üzvləri üçün keçərli deyil. Buna görə də, yaxın gələcəkdə NATO-nun parçalanması o qədər də mümkün görünmür. Əksinə, Finlandiya və İsveç nümunələrində müşahidə etdiyimiz kimi, genişlənmə meyili mövcuddur. Buna keçmiş sovet məkanından daha bir neçə ölkə də əlavə oluna bilər. Lakin bu, NATO daxilində fikir ayrılıqlarının olmadığı anlamına gəlmir. ABŞ-nin diqqətini Asiya-Sakit okean regionuna yönəltməsi Avropada "strateji muxtariyyət" müzakirələrini sürətləndirir. Yəni NATO dağılmaqdan çox transformasiya olunur. İttifaq daxilində uyğunluq, xüsusilə müdafiə xərcləri və təhdid prioritetləri məsələsində fərqlər səbəbilə zaman-zaman sınaqdan keçməyə davam edəcək. Bundan əlavə, siyasi liderlik dəyişiklikləri və ictimai rəyin təzyiqi NATO-nun qərar qəbuletmə proseslərində dalğalanmalara səbəb olur və ittifaqın strateji istiqamətini dövri olaraq təsir altına alır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi ("Rusiya problemi"), ABŞ/İsrail-İran müharibəsi ("İran problemi") və "Çin faktoru" Qərb dövlətləri arasında NATO-nu bu dərəcədə gündəmə gətirib. Buna görə də "NATO problemi" əslində daha çox "Qərb problemi" kimi də qiymətləndirilə bilər. "Qərb problemi"nin gələcəyi NATO-nun gələcəyini də böyük mənada müəyyən edəcək. Bu dəfəki NATO müzakirələri dəyişiklikdən çox, daha çox struktur xarakterli transformasiya sancılarına işarə edir.

- Nəyi nəzərdə tutursunuz?

- Daha çevik, daha modul tipli NATO strukturunu. ABŞ klassik böyük ittifaq əvəzinə daha kiçik, sürətli və regional ittifaqlar qurmağa meyillidir. ABŞ Avropadan kənarda Asiya-Sakit okean regionuna da açılmaq və NATO-dan orada istifadə etmək istəyir. Lakin bu, o qədər də mümkün deyil. Yaxın Şərqdə NATO-dan istədiyi kimi istifadə edə bilməyən ABŞ-nin bunu daha uzaq regionlarda etməsi də çətindir. Buna görə, ABŞ NATO-dan kənarda, lakin onun imkan və qabiliyyətlərindən geniş şəkildə yararlana biləcəyi yeni qurumlar yaratmağa çalışır; AUKUS (Avstraliya-Britaniya-ABŞ bloku) bunun ən konkret nümunəsidir. Bu cür "mini-NATO"lar həm xərcləri azaldır, həm də əməliyyat effektivliyini artırır, ABŞ-ni NATO daxilində avropalı müttəfiqlərindən daha müstəqil edir və mübahisələrdən uzaq saxlayır. Eyni zamanda, konkret böhranlara uyğun koalisiyalar yaradılır, bürokratik gecikmələr azalır və hərbi-siyasi koordinasiya daha çevik olur. Beləliklə, bu model NATO-nun institusional çəkisini qoruyaraq, sahədə daha dinamik və sürətli reaksiya verə bilən təhlükəsizlik memarlığı formalaşdırmağa imkan yarada bilər. Bundan əlavə, Avropa daxilində də NATO ilə müəyyən dərəcədə inteqrasiya olunmuş yeni "ox"ların formalaşması müşahidə olunur (Polşa oxu kimi). Nəticə etibarilə, ABŞ ilə Avropa arasında "necə bir NATO" və "kimin NATO-su" məsələsində fikir ayrılığı mövcuddur və bu, son iki müharibə fonunda daha da qabarıq şəkildə üzə çıxıb.

Söhrab İsmayıl

"Müharibə İranın bütün şərtləri yerinə yetirilənədək davam edəcək".

"Azad İran" "Telegram" kanalı xəbər verir ki, bu sözləri İranın Məsləhət Şurasının üzvü Möhsün Rzayi deyib.

Onun sözlərinə görə, Tehran müharibəyə görə dəyən zərərin tam ödənilməsini, sanksiyaların ləğvini və ABŞ-nin İranın daxili işlərinə qarışmayacağına və hücumu təkrarlamayacağına zəmanət verməsini tələb edir.

M.Rzayi, həmçinin bildirib ki, ölkənin infrastrukturuna yenidən hücumlar baş verərsə, cavab tədbirləri qeyri-mütənasib olacaq.