Donald Trampın xüsusi elçiləri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin öncə Moskvaya, ardınca isə Kiyevə reallaşan son səfərinin hələlik heç bir müsbət nəticəsi hiss olunmur. Onlar gedər-getməz Ukrayna və Rusiya bir-birini şiddətli hava hücumlarına məruz qoymaqda davam edib, mülki əhali arasında itkilkər artır, cəbhədə ağır döyüşlər səngimir, tərəflərin bir-birinə qarşılıqlı ittihamları və nifrət ritorikası da olduğu kimi qalır…

Trampın adamlarının sözügedən səfərindən məyusluq hissi Qərb mediasında da özünü əks etdirir. Məsələn, “CNN” yazır ki, Tramp administrasiyasının Ukraynadakı müharibəyə son qoymaq üçün diplomatik səylərini yeniləmək cəhdləri artıq sülh perspektivlərini şübhə altına alan hadisələrlə üzləşir.

Doğrudur, Donald Tramp jurnalistlərə bildirib ki, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin razılaşma əldə etmək istəyir və bir növ Volodimir Zelenskidən də müəyyən gözləntiləri var: "Əgər Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski razılaşma əldə etmək istəyirsə, bu, çox yaxşı bir şey olardı".

Lakin son günlərdə, xüsusilə də Uitkoff və Kuşnerin səfəri kontekstində baş verən hadisələr Trampın dediyindən daha fərqli mənzərəni ortaya çıxarır. Məsələn, Rusiya PUA-sı srağagün Moldovanın hava məkanını pozub. Nəticədə Volodimir Zelenskini Norveçə aparmalı olan təyyarənin uçuşu təxirə salınıb. Hadisə Ukrayna Prezidenti üçün birbaşa təhlükə yaratmasa da, hər halda təsadüfən baş verməyib. Moldovanın ABŞ-dəki səfiri Vladislav Kulminski də bildirib ki, Rusiya kəşfiyyat PUA-sının məhz Zelenskinin səfəri zamanı Moldova ərazisinə müdaxiləsi "təsadüf deyil".

“CNN” qeyd edir ki, bütün bunlara baxmayaraq, Tramp administrasiyasının müharibəni bitirmək üçün ciddi diplomatik səyləri vacib bir addım ola bilər. Lakin Ukrayna ilə Rusiya arasında müharibənin bitməsinə mane olan əsas fikir ayrılıqları olduğu kimi qalmaqdadır. Eyni zamanda, mütəxəssislərin də bildirdiyi kimi, Trampın adamlarının bəzi açıqlamaları onların müharibənin mahiyyətini və Rusiyanın motivlərini başa düşmələrinə şübhə yaradır. Ən azından ona görə ki, Rusiyanın tələbləri Ukrayna üçün qəbuledilməz olaraq qalır, lakin Uitkoff və Kuşner sanki bunu qəbullanmaq istəmirlər.

“CNN” qeyd edir ki, Rusiyanın bu savaşda qələbəsinə yol verilərsə, bu, faktiki olaraq Ukraynaya qarşı müharibə aparmaq qərarına haqq qazandırılması demək olacaq.

Rusiya münaqişənin "ilkin səbəblərini" aradan qaldırmaq israrında davam edir. Bu formul Rusiyanın Ukraynanın suverenliyinin aradan qalxması və silahsızlaşdırılması tələblərinə dayanır. Moskva həmçinin Ukraynanın şərqindəki və Rusiya qoşunlarının hələ ələ keçirə bilmədiyi əraziləri tələb edir. Lakin Volodimir Zelenski bu şərtləri qəbul etmir və edə bilməz…

Donald Tramp isə danışıqların uğursuzluğunu və sülhün gecikməsini Putin və Zelenski arasındakı şəxsi münasibətlərlə əlaqələndirir: "Problem ondadır ki, bu iki adam bir-birinə nifrət edir. Mən bu razılaşmalar və döyüşməkdən bezmiş bu iki adam barədə məlumatlıyam".

Nəşr qeyd edir ki, Trampın nikbinliyinə baxmayaraq, bu mövzuda ABŞ-nin yeni, effektiv diplomatiyası perspektivləri qeyri-müəyyən olaraq qalır. Eyni zamanda bildirilir ki, ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin direktoru Con Retkliffin Rusiyaya son səfəri ilə bağlı şəffaflığın olmaması şübhələr doğurur. Müxtəlif mənbələrə görə, Amerika kəşfiyyat rəisi Moskvanı Ukraynadakı müharibənin Rusiya üçün əlverişsiz olduğu barədə xəbərdar etmiş və həmçinin onu NATO ərazisinə müdaxilə etməməyə çağırmış ola bilər. Lakin bu səfər çərçivəsində Moskva ilə Vaşinqton arasındakı mümkün razılaşmanın dəqiq şərtləri hələ də qeyri-müəyyəndir.

Rusiya tərəfinin iki ölkə arasında gələcək iqtisadi perspektivlər barədə açıqlamaları isə Avropada narahatlıqlara səbəb olub. Bu, Donald Trampın Ukraynada ədalətli sülhdən daha çox Rusiyanın mineral və təbii sərvətləri ilə bağlı potensial razılaşmalarla maraqlana biləcəyinə dair mülahizələrə səbəb olub.

Bütün bunların fonunda ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio jurnalistlərə bildirib ki, növbəti bir neçə həftə ərzində "hər iki tərəf üçün məqbul olan bir nəticəyə gəlmək" şansı var. Belə açıqalmalar bir qədər ümid yaradır. Lakin eyni zamanda da o, hələ böyük həcmli işlərin görülməli olduğunu etiraf edib.

Mətndə qeyd olunur ki, Ukrayna nəinki müqavimət göstərməyə davam edir, həm də Rusiyadakı hədəflərə zərbə endirmək üçün artan qabiliyyət nümayiş etdirir. Bu arada, Rusiya da son zamanlar döyüş meydanında müəyyən irəliləyişlər edib, baxmayaraq ki, itkiləri olduqca yüksək olaraq qalır.

Məqalədə qeyd edilir ki, Trampın diplomatiyası müəyyən bir qanunauyğunluğa malikdir: Moskva ilə məsləhətləşdikdən sonra Vaşinqton əsasən Rusiyanın məqsədlərini əks etdirən bir təklif irəli sürür. Zelenski müqavimət göstərdikdə, ABŞ administrasiyası məyusluq ifadə edir və planın sonradan dəyişdirilmiş versiyalarını hazırlayır. Lakin bu versiyalar da Kreml üçün qəbuledilməz olur. Nəhayət, yazıda belə bir qənatə gəlinir ki, bu təcrübə dəyişməyənə qədər ABŞ-nin yeni bir təşəbbüsü ilə bağlı çox ümidlənməyə dəymir.

Əlavə edək ki, Trampın elçilərinin son səfərlərinə pessimist yanaşan təkcə “CNN” deyil. Daha əvvəl “Bloomberg” ABŞ nümayəndələrinin səfərinin heç bir müsbət nəticə vermədiyi barədə iddia ilə çıxış etmiş və buna görə Ukraynadakı müharibənin 2027-ci ildə də davam edəcəyini bildirmişdi.

C.Məmmədli

“AzPolitika.info”

Azərbaycan Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olması və yerlərdə gələcək sülhün möhkəmləndirilməsi üçün əlavə səylər göstərməyə davam edəcək.

Bunu Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev deyib.

Onun sözlərinə görə, üç il əvvəl Qarabağ münaqişəsinin sonuncu fəsli bağlanıb, bundan sonra Azərbaycan və Ermənistan yeni sülh dövrünə qədəm qoyub.

Hacıyev qeyd edib ki, bu ilin avqust ayında Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair sazişin paraflanmasının birinci ildönümü qeyd olunub.

"Azərbaycan üçün münaqişə başa çatıb. Biz sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik və bu istiqamətdə irəliləyirik", - prezidentin köməkçisi vurğulayıb.

Hacıyev həmçinin qeyd edib ki, sülh təkcə qarşıdurmanın olmaması deyil, həm də etimadın möhkəmləndirilməsi, bərpa və quruculuq demək olmalıdır.

O bildirib ki, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin son görüşü konstruktiv ab-havada keçib. Tərəflər sülh gündəliyinin irəli aparılması, etimadın möhkəmləndirilməsi, eləcə də iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin və nəqliyyat bağlantısının inkişafı üçün ikitərəfli qarşılıqlı fəaliyyəti davam etdirməklə bağlı razılığa gəliblər, - Hacıyev deyib./Report

Kənd təsərrüfatının inkişafına müxtəlif dövlət dəstəyi göstərilsə də, ölkənin bir sıra ərzaq məhsullarında idxaldan asılılığı hələ də müzakirə mövzusudur. Fermerlərin əsas problemləri arasında su çatışmazlığı, texnika, satış bazarı, logistika və məhsulun saxlanılması məsələləri önə çıxır. Kənd təsərrüfatına ayrılan subsidiyalar və digər dəstək mexanizmləri istehsalın artmasına nə qədər təsir edir? Azərbaycanda ərzaq idxalını azaltmaq üçün daha çox hansı sahələrə diqqət yetirilməlidir?

Mövzu ilə bağlı “AzPolitika”ya açıqlamasında iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli bildirib ki, kənd təsərrüfatında əsas problem yalnız su təminatı və ya subsidiyalaşdırma ilə bağlı deyil.

Onun sözlərinə görə, əsas məsələ kənd təsərrüfatının gəlirli sahəyə çevrilməsidir: “Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, bu sahə gəlirli olmalıdır. Hazırda kənd təsərrüfatı gəlirli sahə deyil. Elə etməliyik ki, insanların bu sahədən əldə etdiyi gəlir artsın və kənd təsərrüfatında çalışmaq istəyənlərin sayı çoxalsın”.

N.Cəfərli qeyd edib ki, hazırda əks proses müşahidə olunur: “Gəlirlərin azalması istehsala, istehsalın azalması isə kənd təsərrüfatına marağın zəifləməsinə səbəb olur. Bu isə öz növbəsində kəndlərdən şəhərlərə köçü sürətləndirir. Biz 10-15 ildən sonra ayıla bilərik ki, kəndlərdə yaşayan insan qalmayıb. Ona görə də fermerləri əl üstündə saxlamaq lazımdır. Onlara ciddi dəstək verilməli, faizsiz kreditlər təqdim olunmalı və fəaliyyətlərinə əsassız müdaxilələrə yol verilməməlidir. Xüsusilə rayonlarda yerli icra hakimiyyəti orqanlarının fermerlərin işinə müdaxiləsi yolverilməzdir”.

İqtisadçı hesab edir ki, subsidiyaların həm həcminin, həm də effektivliyinin artırılmasına ehtiyac var. Onun fikrincə, yalnız ayrılan vəsaitin məbləğinin artırılması kifayət deyil, subsidiyaların fermer üçün real nəticə yaratması təmin edilməlidir.

N.Cəfərli kənd təsərrüfatında çalışmağı seçən insanlar üçün əlavə güzəştlərin tətbiqini də vacib sayır: “Kənd təsərrüfatında çalışmaq istəyənlərin xüsusi imtiyazları olmalıdır. Məsələn, kənd yerlərində yaşayan insanların kommunal xidmətlərə çıxışı daha ucuz şərtlərlə təmin edilə bilər. Qaz, elektrik enerjisi və su tarifləri aşağı olmalıdır. Suvarma xərcləri də fermerlər üçün əlçatan səviyyədə saxlanılmalıdır. Hazırda isə bəzi hallarda bunun əksi müşahidə olunur. Əkin sahələrində su istifadəsi ilə bağlı kiçik və orta sahibkarlar üçün əlavə tariflər müəyyənləşdirilir. Söhbət quyu, çay və göl sularından istifadə üçün tətbiq olunan tariflərdən gedir. Biz kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan insanları qorumaq, onların fəaliyyətinə şərait yaratmaq əvəzinə əlavə yük formalaşdırmamalıyıq. Əksinə, onları kənddə saxlamaq, hətta insanları rayonlara və kəndlərə köçməyə təşviq etmək üçün əlverişli mühit yaratmalıyıq. Bu münasibət dəyişərsə, yerli istehsal da artacaq”.

Oğuz Ayvaz

“AzPolitika.info”

Azərbaycanda yaşayış minimumu və ehtiyac meyarı 2026-cı il üçün 300 manat müəyyən edilib.

Məlumat üçün bildirək ki, yaşayış minimumu - minimum istehlak səbətinin dəyəri və icbari ödənişlərin cəmindən ibarət sosial norma hesab olunur. Minimum istehlak səbəti isə insanın sağlamlığının və həyat fəaliyyətinin minimum səviyyəsi üçün zəruri olan ərzaq, qeyri-ərzaq malları və xidmətlərin elmi normalar əsasında müəyyən edilmiş toplusudur. Minimum istehlak səbəti əhalinin əsas sosial demoqrafik qrupları üzrə bir nəfərin və ya ailənin xərc maddələri üzrə formalaşdırılır.

Azərbaycanda hökumət yaşayış minimumunu demək olar ki, hər il müəyyən səviyyədə, mərhələli şəkildə artırır. Məsələn, 2017-ci ildə 155 manat olan bu göstərici 2018-ci ildə 173, 2019-cu ildə 180, 2020-ci ildə 190, 2021-ci ildə 196, 2022-ci ildə 210, 2023-cü ildə 246, 2024-cü ildə 270, 2025-ci ildə 285 manat olub.

Lakin ölkədə ərzaq və gündəlik istehlak məhsullarının qiymətlərindəki artım fonunda bu məbləğin vətəndaşların real minimum xərclərini nə dərəcədə qarşıladığı sual doğurur. Çünki ölkədəki inflyasiya fonunda artan ərzaq, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, geyim və digər zəruri ehtiyacların qiyməti nəzərə alındıqda, bu gün aztəminatlı ailələrin aylıq büdcəsinə düşən yük də artıb.

İqtisadçı Xalid Kərimli "AzPolitika"ya şərhində bildirib ki, yaşayış minimumunun məbləğinin kifayət edib-etmədiyini konkret hesablamalar aparmadan söyləmək çətindir.

Xalid Kərimli bildirib ki, yaşayış minimumunun hesablanması üçün Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarları və müəyyən edilmiş istehlak səbətinin tərkibi əsas götürülür. Bu səbətə ərzaq, qeyri-ərzaq məhsulları və xidmətlər daxildir.

İqtisadçının sözlərinə görə, həmin tərkib üzrə bir nəfər üçün illik istehlak normaları müəyyən edilir: "Məsələn, il ərzində nə qədər ət, yumurta və digər ərzaq məhsullarının istehlak edilməli olduğu nəzərə alınır. Daha sonra bu normalar məhsulların orta qiymətlərinə vurularaq yaşayış minimumunun məbləği hesablanır. Orada bir insanın illik normativləri var. Nə qədər yumurta yeməlidir, nə qədər ət yeməlidir və sair. Bu, minimumdur. Onu da orta qiymətə vururlar, qiymət dəyişikliklərini nəzərə alıb təqdim edirlər".

İqtisadçı qeyd edib ki, 2027-ci il üçün yaşayış minimumu da eyni metodologiya əsasında yenidən hesablanacaq və qiymət dəyişiklikləri nəzərə alınacaq.

Maraqlıdır ümumi qəbul edilən 300 manatlıq minimum yaşam norması real yaşayış xərclərini nə qədər əks etdirir və ya bir nəfərin aylıq minimum yaşam xərcinin dəyəri bu günkü qiymətlər neçə manat edir?

Nazirlər Kabinetinin 2014-cü ildə təsdiqlədiyi istehlak səbətindəki normalara əsasən hesablama apardıq:

Əlbəttə, məlumatları səliqəli şəkildə cədvələ saldım:

Qeyd edək ki, bir nəfər üçün müəyyən edilmiş illik istehlak normaları və məhsulların hazırkı vahid qiymətləri əsasında hesablandıqda, yalnız ərzaq xərcləri ayda 187,09 manat təşkil edir. Geyim və ayaqqabı xərcləri aylıq orta hesabla 24,84 manat, məişət və digər zəruri xərclər 36,10 manat, su, kanalizasiya, qaz və elektrik xərcləri isə 11,80 manat təşkil edir. Bununla yanaşı, nəqliyyata ayda 34 manat, rabitəyə 8,57 manat, internetə isə 13,70 manat minimum xərc tələb olunur.

Beləliklə, bir nəfərin sadalanan əsas ehtiyacları üzrə aylıq minimum xərci 316,10 manat təşkil edir.

Ancaq qanunvericiliyə görə, digər xidmətlər üçün (səhiyyə, təhsil, istirahət və s.) bütün xidmətlərə xərclənən aylıq vəsatin 15 %-i bu sahəyə yönəldilməlidir.

Yəni, 15 faiz ehtiyat payı da əlavə edildikdə aylıq minimum yaşam xərci əslində 363,52 manata yüksəlir.

Elvin Bəyməmmədli

"AzPolitika.info"

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) ilə bağlı açıqlamalarına münasibət bildirib.

Mediaxeberleri.Az APA-ya istinadla xəbər verir ki, Putin bu barədə Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) yubiley sammitindən sonra keçirilən mətbuat konfransında danışıb.

“Yaxın keçmişi qurdalamaq istəmirəm, amma hər şey Qarabağ problemindən başladı”, – deyə Rusiya Prezidenti bildirib.

Putinin sözlərinə görə, Ermənistan rəhbərliyi Praqada müvafiq sənədi imzalayaraq Qarabağın Azərbaycan ərazisi olduğunu tanıyıb.

“Bu andan etibarən bizim bu məsələ ilə bağlı mövqeyimiz ikili xarakter almağa başladı. Biz Azərbaycanın daxili siyasi işlərinə qarışmalı idik? Qərb, Avropa ölkələri – hamısı Qarabağın Azərbaycanın bir hissəsi olduğunu deyirdi”, – deyə Putin vurğulayıb.

Rusiya Prezidenti qeyd edib ki, hadisələrin bu cür inkişafının və Ermənistan rəhbərliyinin məlum qərarının müsbət tərəfləri də var.

“Səhifəni çevirib irəli getmək olar. Artıq bu münaqişələr olmadan insanları yeni yaşayış yerlərində yerləşdirmək, infrastrukturu blokadadan çıxarmaq, iqtisadiyyatda yeni həyata başlamaq, investisiyalar üçün sərhədləri açmaq və sair. Əslində, müsbət məqamlar az deyil”, – deyə Putin bildirib.

Putin, həmçinin Paşinyanı Moskvaya dəvət etdiyini və onunla Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqındakı gələcəyi ilə bağlı ətraflı müzakirələr aparacağını söyləyib.

Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasətin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də ölkəmizin yalnız mövcud beynəlxalq təşkilatlarda iştirak etməsi deyil, həm də həmin platformaların gündəliyinin formalaşdırılmasında fəal rol almasıdır. Bakı müxtəlif siyasi və iqtisadi güc mərkəzləri arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirir, özünü regional proseslərin iştirakçısından daha geniş geosiyasi platformaların fəal aktoruna çevirməyə çalışır. Bu siyasətin son nümunələrindən biri də Avropa Siyasi Birliyinin 12-ci zirvə toplantısının 2028-ci ildə Azərbaycanda keçiriləcəyi ilə bağlıdır. Bu faktın siyasi çəkisi yalnız sammitin Bakıda keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşması fonunda Avropa siyasi məkanının liderlərini Bakıda bir araya gətirəcək tədbir, həm regional sülh gündəliyi, həm də Cənubi Qafqazın Avropa ilə əlaqələrinin gələcək konturları baxımından mühüm platformadır. Azərbaycanın Avropa İttifaqı (Aİ) ilə münasibətləri bir neçə istiqamətdə inkişaf edir və birliyə üzv dövlətlərlə əməkdaşlıq strateji formatlar çərçivəsində genişləndirilir. Hazırda Azərbaycan Aİ-yə üzv bir neçə ölkə ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qurub, eləcə də 10-a yaxın üzv ölkələrə qaz nəqli həyata keçirir ki, bu da qarşılıqlı etimada əsaslanan siyasi dialoqun və iqtisadi əməkdaşlığın göstəricisidir.

Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyası təbii ki, Avropa ilə məhdudlaşmır. Əksinə, Bakı eyni vaxtda türk, islam coğrafiyası ilə də əlaqələrini dərinləşdirir.

Ölkəmiz Asiya və Qlobal Cənub platforması, COP29 və Ümumdünya Şəhərsalma Forumuna ev sahibliyi, D-8-ə üzvlük, bu il iyul ayında İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Xankəndidə təşkil edilmiş Zirvə toplantısı və təşkilatın tarixində ilk dəfə olaraq keçirilmiş İƏT Həftəsi, Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Toplantısı, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirədə 2024-2026-cı illər üzrə sədrlik və 2026-cı ildə Azərbaycanda təşkil ediləcək AQEM Zirvə toplantısı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Sammitləri kimi beynəlxalq platformalarda fəallıq göstərir.

Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına 2019-2023-cü illərdə sədrliyi bu baxımdan mühüm mərhələ oldu. 120 dövləti birləşdirən, digər 18 ölkənin və 10 beynəlxalq təşkilatın müşahidəçi statusunda çıxış etdiyi beynəlxalq təşkilatda sədrliyi dövründə Bakı beynəlxalq hüquq, ədalət, inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraqlarının müdafiəsi və qlobal idarəetmədə daha ədalətli yanaşmanın təşviqi məsələlərini ön plana çıxarıb. Sədrliyin müddətinin bir il uzadılması da Azərbaycanın Hərəkat çərçivəsində fəaliyyətinə verilən siyasi etimadın göstəricisidir. 2014-cü ildə COP29-un Bakıda keçirilməsi isə Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının başqa bir ölçüsünü nümayiş etdirdi. İqlim gündəliyinin qlobal siyasi gündəliklə getdikcə daha çox yer aldığı bir dövrdə belə miqyaslı tədbirə ev sahibliyi Azərbaycanın beynəlxalq dialoq platforması kimi imkanlarını daha da genişləndirdi. Məhz ilk dəfə COP29-da illərdir müzakirə olunan Paris sazişinin 6-cı maddəsinin tam şəkildə razılaşdırılması və beynəlxalq karbon bazarlarının fəaliyyətə başlaması Azərbaycan beynəlxalq arenada sadəcə iştirakçı kimi deyil, həm də proseslərə töhfə verən tərəf olduğunu nümayiş etdirdi.

Bunun ardınca - dekabrın 19-da Misirin paytaxtı Qahirə şəhərində İnkişaf etməkdə olan səkkiz ölkənin İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (D-8) XI Sammiti zamanı Azərbaycanın yekdilliklə quruma üzv qəbul edilməsi də diqqət çəkdi. Azərbaycan D-8-in yaradılmasından sonra təşkilata qəbul edilən ilk yeni üzv oldu. Bu, ölkənin yalnız regional deyil, eyni zamanda islam dünyasının iqtisadi əməkdaşlıq mexanizmlərində də rolunu genişləndirir. Beləliklə, Azərbaycanın diplomatik xəttində bir-birini tamamlayan müxtəlif istiqamətlər meydana çıxır: Avropa ilə siyasi dialoq, türk və islam dünyası ilə strateji həmrəylik, Qoşulmama Hərəkatı ilə institusional əməkdaşlıq.

Rəsmi Bakının xarici siyasətinin mühüm dayaqlarından biri isə türk dünyası ilə münasibətlərdir. Ölkəmiz Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar əlaqələrin inkişafında fəal iştirak edir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə son illərdə intensivləşən münasibətləri də bu prosesin mühüm hissəsidir. Prezident İlham Əliyevin 2024-cü ilin 14 fevralında keçirilən andiçmə mərasimindəki nitqində "Bizim başqa ailəmiz yoxdur. Bizim ailəmiz Türk dünyasıdır" fikri də sözügedən təşkilatın Azərbaycan üçün prioritet olduğunu nümayiş etdirir. Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz xarici siyasətini yalnız bir geosiyasi istiqamət üzərində qurmur. Bakı eyni zamanda Avropa, türk, islam və Asiya platformalarında iştirak etməklə müxtəlif siyasi-iqtisadi məkanlar arasında əlaqələri genişləndirir.

Bu strategiyanın mühüm istiqamətlərindən biri də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatıdır (ŞƏT). 2001-ci ildə yaradılan ŞƏT bu gün Avrasiyanın ən mühüm çoxtərəfli platformalarından biridir. Təşkilatın hazırkı tərkibində 10 üzv dövlət olmaqla iki müşahidəçi ölkə və Azərbaycan da daxil olmaqla dialoq tərəfdaşları mövcuddur. Belarus 2024-cü ildə təşkilata tamhüquqlu üzv kimi qoşulub. Azərbaycanın ŞƏT ilə münasibətlərində də son illərdə ardıcıl dinamika müşahidə olunur. Azərbaycana dialoq tərəfdaşı statusunun verilməsinə dair qərar təşkilatın 2015-ci ilin iyulunda Ufada keçirilən Zirvə görüşündə qəbul edilib. Ölkəmizlə təşkilat arasında mövcud əməkdaşlıq sahələri 2016-cı ildə tərəflər arasında imzalanmış memorandumda öz əksini tapıb. Prezident İlham Əliyevin ŞƏT sammitlərində yüksək səviyyədə iştirakı da Azərbaycanın təşkilata verdiyi əhəmiyyətin göstəricisidir.

Azərbaycan Prezidenti ŞƏT-in müvafiq olaraq 2022-ci ildə Özbəkistanda fəxri qonaq qismində, 2024-cü ildə Qazaxıstanda və 2025-ci ildə Çində keçirilən sammitlərində iştirak və çıxışlar edib. Hazırda Azərbaycan ilə ŞƏT arasında çoxşaxəli əməkdaşlıq regional təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsi, terrorçuluq, ekstremizm və separatçılıqla, narkotiklərlə, kibercinayətkarlıq və transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığın digər növlərinə qarşı mübarizəni, ticarət və sərmayələr, energetika, telekommunikasiya, kənd təsərrüfatı sahəsində tərəfdaşlığı hədəfləyir. Eləcə də kiçik və orta biznes subyektləri arasında birbaşa əlaqələrin təşviqi, hüquqi və gömrük məsələləri üzrə qarşılıqlı fəaliyyət, nəqliyyat və kommunikasiyalar sahəsində mövcud infrastrukturun səmərəli istifadəsi, transregional multimodal nəqliyyat dəhlizlərinin və tranzit potensialının inkişaf etdirilməsi, mədəniyyət, elm və texnika, təhsil, səhiyyə və turizm sahələrində qarşılıqlı fəaliyyətin inkişaf etdirilməsi, təbii və texnogen xarakterli fövqəladə halların qarşısının alınması istiqamətində qarşılıqlı yardım, sivilizasiyalararası dialoqun, multikulturalizmin və tolerantlığın gücləndirilməsi istiqamətindəki sahələri əhatə edir.

Nəticə etibarilə Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyasının əsas məqsədi beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində iştirak etməkdən daha genişdir. Bakı həmin təşkilatlarda öz maraqlarını müdafiə etməklə yanaşı, ölkəni regional və qlobal gündəliyin formalaşdığı məkanlardan birinə çevirməyə çalışır.

Qüdrət Həsənquliyev: "Ermənistanı İsrail kimi, bu regionda böyük bir gücə çevirmək istəyirlər..."

"Rusiya ilə münaqişə vəziyyətində olmağımızı istəyən qüvvələr və ölkələr var"

Dünya siyasətində gərginlik pik həddə çatdığı bir vaxtda, ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (MKİ) direktorunun Moskvaya gözlənilməz və qapalı səfəri böyük suallar doğurub. Vaşinqton və Kreml arasında gedən bu məxfi təmaslar Ukrayna cəbhəsindəki son eskalasiya, İran ətrafındakı böhran və Qərblə Çin arasındakı qlobal rəqabətlə birbaşa əlaqələndirilir.

Bəs, böyük güclərin pərdəarxası bazarlığında regionu nə gözləyir? Bakı-Moskva xəttindəki mövcud mənzərəni necə dəyərləndirmək olar? İrəvanın sülh prosesində vaxt qazanmaq gedişləri və regionda getdikcə dərinləşən güc mübarizəsi hansı nəticələrə gətirib çıxara bilər?

Bütün bu sualları Ədalət, Hüquq, Demokratiya Partiyasının sədri, millət vəkili Qüdrət Həsənquliyev "AzPolitika"ya müsahibəsində cavablandırır.

– Qüdrət bəy, bu gün yayılan məlumata görə, ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) direktoru Moskvaya gəlib və Rusiya rəhbərliyi ilə qapalı görüşlər keçirib. Müzakirə mövzularına dair müxtəlif versiyalar səsləndirilir. İddialara görə, İran müharibəsi ilə bağlı Rusiya və ABŞ arasında danışıqların aparılması və yaxud Ukrayna məsələsi üzrə müəyyən razılaşmanın təklif edilməsi gündəmdə ola bilər. Sizcə, əsas ehtimal hansı istiqamətlə bağlı ola bilər?

– Noyabrın 3-də keçiriləcək aralıq seçkilərdə Trampın qalib gəlməsi üçün onun xarici siyasətdə ciddi bir uğura ehtiyacı var. Bunun üçün ya İranda nəzərəçarpacaq bir qələbə əldə etməlidir, ya da Ukrayna ilə Rusiya arasında sülh sazişinin imzalanmasına nail olmalıdır. Hazırda bunların heç biri real görünmür. Belə olan halda, onun aralıq seçimində əhalidən ciddi dəstək alması çox çətin görünür. Müttəfiqlərlə münasibətlərdə də kifayət qədər dərin problemlər yaranıb. Həm Avropa ilə, həm də ABŞ-nin yaxın müttəfiqlərindən biri olan Kanada ilə münasibətlərdə. Tramp Venesuelada müəyyən uğur əldə edib. Amma Venesuelada əldə olunan nəticə digər problemlərin fonunda kifayət qədər kiçik görünür. Neftin qiyməti qalxıb, Amerikanın dövlət borcu da artıq 40 trilyon dolları keçib. Bu baxımdan, Trampı qarşıdakı dövrdə ciddi siyasi çətinliklər gözləyir.

– Yəni ABŞ-Rusiya danışıqlarının əsas mövzusu Ukraynadır…

– Yəqin ki, Rusiyaya deyilib ki, müharibənin davam etməsi Çini gücləndirir və bu, heç də Rusiyanın strateji maraqlarına cavab vermir. Çin hazırkı vəziyyətdə Rusiyaya özünün sənaye məhsullarını əlverişli qiymətlərlə satır, Rusiyadan əlverişli qiymətlərlə xammal alır. Mövcud vəziyyətin davam etməsi Qərbin, yəni ABŞ və Avropa İttifaqının, Cənubi Koreyanın, Yaponiyanın və s. Çinlə bağlı daha sərt siyasət yürütməsinə imkan vermir.

Bu baxımdan düşünürəm ki, ABŞ-nin Rusiyaya mesajı təxminən bundan ibarət ola bilər: Rusiya, Trampın seçkilərdə uğur qazanmasına imkan verəcək addımların atılmasına mane olmamalıdır. Siz ya İran məsələsində bizə dəstək verməlisiniz, ya da Ukrayna müharibəsinin uzanmasına imkan verməməlisiniz. Düşünürəm ki, əsas müzakirə mövzusu bundan ibarət ola bilər. Çünki Trampın məğlubiyyəti Rusiyaya yaxşı heç nə vəd etmir.

– Bəs müharibənin gedişatına necə baxırsınız? Biz daha uzaqmənzilli və daha dağıdıcı silahların istifadə olunduğunu görürük. Qarşıdakı ayda Rusiyada seçkilər keçiriləcək. Eyni zamanda, Ukraynada daxili siyasi proseslər aktivləşib. Sizcə, eskalasiyanın bu şəkildə dərinləşməsi həm Rusiya, həm də Ukrayna üçün nə vəd edir?

– Rusiyanın böyük xammal ehtiyatları var, həm də açıq söyləyək, Çin, Şimali Koreya və digər ölkələr onunla sıx əməkdaşlıq edirlər. Çin bir müddət əvvəl açıq bəyanat vermişdi ki, biz Rusiyanın məğlubiyyəti ilə barışmayacağıq. Onlar hesab edirlər ki, indiki cəbhə xətti üzrə atəşkəsin əldə olunması Rusiyanın məğlubiyyəti deməkdir. Halbuki Ukraynanın ərazilərinin təxminən 20 faizi hazırda Rusiyanın işğalı altındadır. Çinin razılığı olmadan Rusiyanın sülhə getməsi çətindir. Çin ABŞ-nin onunla anlaşmasını istəyir. Ona görə müharibənin necə bitəcəyi, hansı geosiyasi nəticələrə səbəb olacağı böyük güclərin öz aralarındakı anlaşmadan asılı olacaq.

– Niyə Amerika Çinlə anlaşa bilmir?

– Ona görə ki, Tayvan məsələsində tərəflərin mövqeləri fərqlidir. SSRİ dağılandan sonra birqütblü dünya yaranmışdı. İndi isə Çin iqtisadi və hərbi gücünü hiss edir, ikinci böyük qlobal güc kimi ABŞ ilə müəyyən məsələlərdə qarşı-qarşıya dayanır, onun maraqlarının nəzərə alınmasını tələb edir.

– Bəs Rusiyanın daxilində hansısa dəyişikliklər gözlənilirmi? Seçkiyə liberal qüvvələri buraxmadılar. Hökumət total izləmə kampaniyası həyata keçirir, qanunlarla çoxsaylı məhdudiyyətlər tətbiq edilib. Rusiya artıq dövlət və cəmiyyət olaraq təhlükəli qütbə çevrilib, hökumətin qidalandırdığı ideologiyalar həm özünə, həm də ətrafa ciddi təhlükə yaradır…

– Rusiya müharibədə məğlub olmayana qədər xalqın hansısa formada ciddi siyasi faktora çevrilməsi mümkünsüzdür. Kremldə anlayırlar ki, məğlubiyyət olacaqsa, ölkənin çöküşünün qarşısını almaq mümkün olmayacaq. O baxımdan, müharibəni davam etdirirlər və "Yabloko" namizədlərinin də seçkiyə buraxılmaması seçki kampaniyası dövründə sülh mövzusunun əsas məsələyə çevrilməsinin qarşısını almaq üçündür.

Qərb Ukraynaya müasir, daha böyük dağıdıcı gücə və daha yüksək dəqiqliyə malik silahlar, raketlər verərsə və yaxud həmin raketlərin hazırlanması texnologiyasını ötürərsə, bu halda, əlbəttə, vəziyyət köklü şəkildə dəyişəcək. Hal-hazırda Rusiyanın durumu o qədər kritik vəziyyətdə deyil ki, müharibəni dayandırsın. Rusiya belə hesab edir ki, Qərb geri çəkiləcək və artıq Ukraynanı məcbur edəcək ki, daha ciddi güzəştlərə getsin.

– Qüdrət bəy, belə versiyalar da var ki, MKİ direktorunun Rusiyaya gizli səfəri Rusiyanın Avropaya qarşı hansısa hərbi əməliyyatlar hazırladığı ilə bağlıdır. Bu günlərdə Qərb mediası yazır ki, Baltikyanı ölkələr artıq ciddi şəkildə müharibəyə hazırlaşırlar. Sədlər çəkilir, istehkamlar qurulur və minalar döşənir. Şərqi Avropada da narahatlıq artır. Belə bir ehtimal varmı ki, Rusiya Qərbə qarşı yeni cəbhə açmaq, daha sonra atəşkəsə və yaxud sülh danışıqlarına başlamaq istəyir?

– Az ehtimal olunur. Siyasətdə heç nəyi birmənalı şəkildə istisna etmək olmaz, amma bu ehtimal kifayət qədər azdır. Çünki Ukraynada müharibə aparmaq bir məsələdir, Polşaya və ya Baltikyanı ölkələrə qarşı hər hansı hərbi əməliyyata başlamaq başqa məsələdir. Belə olduğu təqdirdə NATO ölkələri Rusiyaya qarşı müharibəyə qoşulacaq. Bu halda isə Rusiyanın həmin müharibədə qalib gəlmək ehtimalı yoxdur. Rusiya nə üçün belə bir müharibəyə başlasın? Bu, artıq "özümü məhv edəcəyəm, sizi də özümlə birlikdə" məntiqinə çevrilə bilər. Nüvə silahından istifadə olunarsa, belə bir vəziyyətdə NATO-ya qarşı müharibəyə başlayan və onu davam etdirən şəxslərin özləri, onların ailələri, övladları və yaxınları sağ qalacaqlarmı?

Ona görə də düşünmürəm ki, Rusiya hazırda belə bir müharibəyə getsin. Amma çox vaxt Rusiya məntiqlə qərar qəbul etmir. Mən Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlayacağını da düşünmürdüm. Çünki bunun Rusiya üçün hansı nəticələrə səbəb ola biləcəyini proqnozlaşdıra bilirdim.

Düşünürəm ki, Rusiya indi Avropa ölkələrinə sadəcə olaraq təzyiq göstərir, qorxutmağa çalışır və istəyir ki, Ukraynı müəyyən güzəştlərə məcbur etsinlər, ona kömək etməsinlər. Rusiya müasir texnologiyaların Ukraynaya verilməsindən narahatdır.

Böyük Britaniya artıq uzaqmənzilli SCALP raketlərinin texnologiyası ilə bağlı məlumatların Ukraynaya veriləcəyini bəyan edib. Sabah isə "Tomahawk" raketləri ilə bağlı vəziyyət də dəyişə bilər. Əgər aralıq seçimində Tramp Konqresdəki çoxluğu itirsə, onun Rusiyanı müdafiə etmək imkanları xeyli zəifləyəcək. Mənə elə gəlir ki, danışıqların əsas mövzusu elə bununla bağlıdır. İranla müharibənin nəticəsi olaraq ABŞ müəyyən bir nəticə əldə etməlidir. Tramp ən azından Hörmüz boğazının hüquqi rejimini əvvəlki vəziyyətə qaytarmağa çalışır.

– O halda da başqa bir sual ortaya çıxır: İran buna gedəcəkmi? Yəni Rusiyanın təzyiqi ilə bu addımı atacaqmı?

– Bu başqa bir məsələdir. İran özünün xarici siyasətində rus faktorunu həmişə nəzərə alır. Çünki Rusiyanın İranın daxili siyasətinə təsir imkanları böyükdür. Bu, həm də gen yaddaşından qaynaqlanır. Çin İrana ciddi dəstək vəd etsə, İran riskə gedib Rusiyanın fikrini nəzərə almaya bilər. Ona görə ABŞ İranla müharibəni yekunlaşdıra bilmir və bütün variantlara əl atır. Döyüş meydanında qalib gəlmədən diplomatik yollarla böyük uğurlar əldə etmək çətin olur. Biz bunu öz təcrübəmizdən bilirik. SEPAH və İranın dini rəhbərliyi Pezeşkianın siyasi xəttini müdafiə etsə, İran müharibədən ləyaqətlə çıxa və uğurlu inkişaf yolu seçə bilər.

– Qüdrət bəy, Rusiyanın Azərbaycan və Ermənistanla bağlı siyasəti də gündəmdədir. Bakı-Moskva münasibətlərini necə xarakterizə edərdiniz: pis, yaxşı, yoxsa əla?

– Münasibətlər arzu olunan səviyyədə yaxşı olmasa da, mən pis də deməzdim. Münasibətləri o zaman pis adlandırmaq olar ki, dövlətlər artıq bir-birinə qarşı konkret qərarlar qəbul etsinlər və real addımlar atsınlar. Hər zaman deyirəm ki, biz dövlətin nüfuzunu və suverenliyini qorumaq şərtilə Rusiya ilə qarşıdurmadan yayınmalıyıq. Rusiyanı inandırmalıyıq ki, Ermənistanın sülhə getməsinə icazə versin. Bizim Rusiya ilə münaqişə vəziyyətində olmağımızı istəyən yaxın və uzaq xaricdə çoxlu qüvvələr və ölkələr var. Azərbaycanın vəziyyəti belədir: bir qrup insan bizdən narazıdır ki, siz Rusiya ilə niyə belə davranırsınız; bir qrup insan narazıdır ki, siz niyə İsraillə yaxınlaşırsınız; digər bir qrup insan da çox narazıdır ki, siz niyə İranla yaxınlaşırsınız. Azərbaycan öz xarici siyasətində dövlət maraqlarını hər zaman ön planda tutmalıdır. Mən hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyev bu siyasəti kifayət qədər uğurla davam etdirir və bir çox qüvvələrə artıq bunu qəbul etdirib ki, Azərbaycan öz maraqlarından çıxış edəcək.

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanması üçün Rusiyanın dəstəyinə ehtiyacımız var. Moskvanın xeyir-duası olmadan Ermənistanın Azərbaycanla sülh sazişi imzalaması o qədər də inandırıcı görünmür. Ermənistanda keçirilən son seçkilərdə seçkinin nəticələrinin dərhal elan olunmaması Paşinyanın nəticələrə "əl gəzdirdiyini" ortaya qoydu, o, Konstitusion çoxluq əldə edə bilərdi, amma etmədi. Çünki Rusiyanın sülh sazişinin imzalanmasında, Zəngəzur dəhlizinin açılmasında maraqlı olmadığını bilir. Rusiya Paşinyandan xarici siyasət kursu ilə əlaqədar referendum keçirməyi tələb etməklə onun Konstitusiya dəyişikliyi ilə əlaqədar referendum keçirməsini çətinləşdirir. Bu, bir tərəfdən də Qərbə mesajdır ki, "görürsünüz, mən artıq referendum keçirə bilmirəm". Ermənistanda referenduma getmək üçün parlamentdə qərar qəbul olunmalıdır. Moskva da referendum tələb etməklə nəsə planlaşdırır.

– Amma dünən eks-prezident Koçaryanı həbs etdirdi…

– Paşinyan bununla Rusiyaya mesaj verir: "Məndən öz maraqlarınız üçün yararlanırsınız, eyni zamanda Köçəryanı mənə qarşı təzyiq vasitəsi kimi saxlayırsınız, buna ehtiyac yoxdur". Köçəryan, Sarkisyan həqiqətən də korrupsiyaya bulaşmış şəxslərdir, hərbi və bəşəri cinayətlərə görə məhkum olunmalıdırlar. Azərbaycan Ermənistandan bu cinayətkarları tələb etməlidir. Allah cəzalarını verir, amma biz özümüz onları cəzalandırsaydıq, daha yaxşı olardı.

Paşinyan hazırda məharətlə oyun oynayır. Amma bir gün bu oyunların sonu olacaq. Paşinyan həm də indiki həbslərlə bağlı Qərbə deyə bilər ki, "Mənə parlamentdə referenduma getməklə bağlı qərar qəbul etdirmək üçün əlavə 6-7 səs lazımdır, qarşı tərəfdə olanları qorxuduram və təzyiq nəticəsində oradan 6-7 səs ala biləcəyəm". Paşinyan ilin sonuna qədər Konstitusiya layihəsini ictimaiyyətə açıqlamalıdır. Amma sonra məsələ parlamentə gəlməlidir.

Onu da qeyd edim ki, Amerika Ermənistanda Aİ texnologiyalı mərkəzlər qurur. Orada bir çox startaplar maliyyələşdiriləcək, bir çox işlər görüləcək. Uzun müddətdir müəyyən dairələr bu istiqamətdə fəaliyyət göstərirlər. Ermənistanı İsrail kimi, bu regionda böyük bir gücə çevirmək istəyirlər. Onlar fikirləşirlər ki, gələcəkdə Azərbaycana qarşı müəyyən addımlar ata bilərlər. Zamanla Azərbaycanın nefti tükənəcək, Türkiyə İsraillə, yaxud başqa bir dövlətlə münaqişəyə cəlb olunub zəiflədilə bilər və s.

– Türkiyə ilə İsrail arasında müharibə gözləyirsiniz?

– Bəzən ölkələr istəmədiyi münaqişələrə də cəlb olunur. Türkiyəni Rusiya ilə, Yunanıstanla, Səudiyyə Ərəbistanı ilə müharibəyə cəlb etmək istəyirdilər, indi də İsraillə müharibəyə cəlb etmək istəyirlər. Türkiyənin güclənməsini istəməyən qüvvələr var. İsrail kiçik dövlət olsa da, bəzi böyük dövlətlərin malik olmadığı imkanlara sahibdir. Öz müdafiə sistemi və nüvə silahı var. Türkiyəni həqiqətən də böyük təhlükə qarşısında qoya bilərlər. Bunu çoxları ciddi qəbul etmir, amma məncə, Pakistanla Türkiyə arasında Səudiyyə Ərəbistanı ilə birlikdə hərbi əməkdaşlıq və qarşılıqlı müdafiə haqqında sazişin imzalanması məhz bu narahatlıqdan qaynaqlanır.

Yəni Pakistanın nüvə silahı çəkindirici faktor kimi çıxış edir və İsrailin nüvə silahından istifadə etməsinin qarşısını ala bilər. Amma Pakistan Türkiyədə, Səudiyyə Ərəbistanında nüvə başlığı saxlaya biləcəkmi? Türkiyənin Pakistanla birgə həmin silahdan istifadə etmək imkanı olacaqmı? Yalnız bu halda, Pakistanın nüvə silahı real çəkindirici faktor ola bilər.

Türkiyə öz nüvə silahını əldə edənə qədər daha təmkinli siyasət yürütməli, həm Yunanıstanla, həm də İsraillə hər hansı qarşıdurmadan maksimum dərəcədə yayınmalıdır. 2015-ci ildə Türkiyə ilə Rusiya arasında təyyarə insidenti baş verdi. Bundan sonra münasibətlərdə ciddi gərginlik yarandı. Həmin gərginliyin aradan qaldırılmasında Azərbaycan da böyük rol oynadı. Belə qarşıdurmalar Türkiyə üçün də, region üçün də ağır nəticələr yarada bilər. Bunu nəzərə alan Azərbaycan qardaş Türkiyə ilə dost İsrail arasındakı münasibətlərin yaxşılaşdırılmasında müəyyən rol oynamağa çalışır.

– Sülh sazişi məsələsinə qayıdaq. Belə çıxır ki, regional qüvvələr bunu istəmir, o zaman perspektivi necə görürsünüz?

– Hesab edirəm ki, Azərbaycan və tərəfdaşları Ermənistana maksimum dərəcədə təzyiq etməlidirlər, eyni zamanda Rusiya ilə danışıqlar aparmalıyıq. Mən həmişə deyirəm: biz nə qədər ki, güclüyük, sülh sazişinin imzalanmasına çalışmalıyıq. Çalışmalıyıq ki, iqtisadi göstəricilərə görə Ermənistandan həmişə üstün olaq. İqtisadi azadlıqlar genişləndirilməli, sərhədlər açılmalıdır ki, iqtisadiyatımız daha da güclənsin.

Keçmiş sovet respublikalarının, Türkiyə və İranın iştirakı ilə Çinlə Avropa İttifaqı arasında yeni bir Avrasiya Birliyinin yaranması mümkündür. Vahid valyuta, ümumi bazar, vahid gömrük və viza sistemi və s. Hazırda sərhədlərimiz bağlıdır. Azərbaycanlılar Gürcüstandakı və İrandakı soydaşları ilə əlaqə saxlamaqda çətinlik çəkirlər. Mənəvi və milli birliyimizin qorunması baxımından sərbəst hərəkət imkanlarının olması vacibdir. Bu, həm də bizim təhlükəsizliyimiz üçün zəruridir.

Əlbəttə, sərhədlərin açılması qonşu ölkələrdə bəzi gündəlik tələbat mallarının və səhiyyə xidmətlərinin ucuz olması səbəbindən ilkin mərhələdə Azərbaycan üçün müəyyən maliyyə itkilərinə səbəb ola bilər, amma bunun çıxış yolu iqtisadi islahatlar həyata keçirməkdir. Ölkəmiz xarici investisiyalar üçün cəlbedici olmalıdır.

Mülkiyyətin toxunulmazlığını təmin etmək üçün məhkəmə islahatları genişləndirilməlidir. Biznes fəaliyyəti ilə bağlı bütün mübahisələrə, o cümlədən sahibkarla dövlət qurumu arasında yaranan mübahisələrə də inzibati məhkəmədə yox, kommersiya məhkəməsində baxılması daha məqsədəuyğun olar. Pilot layihə kimi, kommersiya məhkəmələrində işlərə andlı iclasçılar institutunun tətbiqi ilə baxılmalıdır. Məsələn, azərbaycanlı sahibkarların öz aralarında mübahisələri həll etmələri üçün xarici arbitraja müraciət etmək imkanları olmalıdır. Niyə buna imkan verilməsin? Şirkətlər hesab edirlərsə ki, mübahisəni Azərbaycanda deyil, xarici arbitrajda həll etmək istəyirlər, bunun üçün hüquqi imkan yaradılmalıdır.

E.Rüstəmli

E.Bəyməmmədli

"AzPolitika.info"

2026/2027-ci tədris ili üzrə Azərbaycanın ali təhsil müəssisələrində bakalavriat səviyyəsində ixtisas seçiminin nəticələri məlum olub. Bu il 58 947 nəfər ali məktəblərə qəbul olub. Artıq abituriyent adını qazanmış və ödənişli ixtisaslarda təhsil alacaq gəncləri və onların valideynlərini düşündürən əsas məsələ illik təhsil haqqı məbləğidir.

Məlumat üçün bildirək ki, Dövlət İmtahan Mərkəzinin “Abituriyent” jurnalında dərc olunan qəbul planlarına görə, bu il də bir sıra universitetlər təhsil haqlarını artırıb.

Universitetlər üzrə təhsil haqqındakı artım belə olub:

- Azərbaycan Texniki Universiteti - 100-300 manat;

- Bakı Mühəndislik Universiteti - 100-500 manat;

- Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti - 200-300 manat;

- Azərbaycan Turizm və Menecment Universiteti - 100 manat;

- Azərbaycan İdman Akademiyası - 500 manat;

- Sumqayıt Dövlət Universiteti - 100 manat;

- Lənkəran Dövlət Universiteti - 200-300 manat;

- Azərbaycan Kooperasiya Universiteti - 100-300 manat;

- “Azərbaycan” Universiteti - 300-500 manat;

- Bakı Avrasiya Universiteti - 200-300 manat;

- Odlar Yurdu Universiteti - 200-500 manat;

- Bakı Biznes Universiteti - 300 manat artım;

- Azərbaycan Əmək və Sosial Münasibətlər Akademiyası - 100 manat.

Qeyd edək ki, universitetlərdə illik ödənişlər bəzi proqramlarda 2 min manatdan başlasa da, ayrı-ayrı universitetlərdə 5 500 manata qədər yüksəlir.

Təqdim olunan qəbul planında ən yüksək məbləğlərdən biri Xəzər Universitetində qeydə alınıb. Burada bəzi ixtisaslar üzrə illik təhsil haqqı 5 500 manatadəkdir. Universitetin bəzi proqramlarında isə ödəniş 4 500, 5 000 və 5 500” manat aralığında göstərilib. Bu, qəbul balı və güzəşt mexanizmlərindən asılı olaraq tələbənin ödəyəcəyi məbləğin dəyişə biləcəyini göstərir.

I ixtisas qrupu – texniki və İT ixtisasları

I qrup üzrə universitetlərdə əsas diqqət kompüter elmləri, informasiya texnologiyaları, informasiya təhlükəsizliyi, kompüter mühəndisliyi, ekologiya və digər texniki istiqamətlərə yönəlib.

Azərbaycan Kooperasiya Universitetində Ekologiya mühəndisliyi və Kompüter mühəndisliyi üzrə illik təhsil haqqı 2 700 manatdır. Qida mühəndisliyi 2 600 manat, Şərabçılıq, Torpaqşünaslıq və aqrokimya, Yerquruluşu və daşınmaz əmlakın kadastrı ixtisaslarında isə ödəniş 2 800 manat təşkil edir.

“Azərbaycan” Universitetində İnformasiya texnologiyaları və Kompüter mühəndisliyi üzrə illik təhsil haqqı 2 500 manat müəyyənləşdirilib. İnformasiya təhlükəsizliyi üzrə Azərbaycan dilində təhsil 2 700 manat, ingilis dilində proqram isə 3 000 manatdır.

Qərbi Kaspi Universitetində I qrup üzrə ödənişlər daha yüksəkdir. Kompüter elmləri 3800 manat, İnformasiya texnologiyaları, İnformasiya təhlükəsizliyi və Kompüter mühəndisliyi isə 4 000 manatdır. İngilis dilində tədris olunan proqramlarda da əsasən eyni qiymətlər tətbiq olunur.

Xəzər Universitetində isə I qrup üzrə bir sıra ixtisaslarda daha yüksək ödənişlər nəzərdə tutulub. Kompüter elmləri üzrə 80, İnformasiya təhlükəsizliyi üzrə 50, Kompüter mühəndisliyi üzrə isə 100 plan yeri ayrılıb. Bu proqramlarda təhsil haqqı 4 500-5 500 manatadək yüksələ bilir.

II ixtisas qrupu – biznes və iqtisadiyyat

II qrup üzrə əsas istiqamətlər biznesin idarə edilməsi, iqtisadiyyat, maliyyə, marketinq, menecment, mühasibat və turizmdir.

Azərbaycan Kooperasiya Universitetində bu ixtisaslar üzrə illik təhsil haqları əsasən 2200-2 800 manat arasında dəyişir. Universitetdə Biznesin idarə edilməsi üzrə 110, Marketinq üzrə 130, İqtisadiyyat üzrə 70, Maliyyə üzrə 80, Mühasibat üzrə isə 50 plan yeri ayrılıb.

“Azərbaycan” Universitetində biznes və iqtisadiyyat istiqamətində həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində proqramlar təklif olunur. Təhsil haqları 2 000-3 000 manat arasındadır. Biznesin idarə edilməsi üzrə 70, Marketinq üzrə 70, Turizm işinin təşkili üzrə 80 plan yeri nəzərdə tutulub.

Qərbi Kaspi Universitetində II qrup üzrə əyani proqramların böyük hissəsində illik təhsil haqqı 3 800-3 900 manatdır. Qiyabi təhsil alanlar üçün isə bu məbləğ 2 600 manat səviyyəsindədir.

Xəzər Universitetində biznes və iqtisadiyyat istiqamətində xüsusilə ingilis dilli proqramlar önə çıxır. Biznesin idarə edilməsi, İqtisadiyyat, Maliyyə, Marketinq, Menecment, Mühasibat və Turizm işinin təşkili üzrə proqramlara qəbul aparılır. Burada illik təhsil haqqının yuxarı həddi ixtisasdan asılı olaraq 4 500-5 500 manat arasında dəyişir.

III ixtisas qrupu – sosial elmlər və humanitar ixtisaslar

III qrup üzrə universitetlərdə beynəlxalq münasibətlər, regionşünaslıq, filologiya, tərcümə, tarix, politologiya, sosial iş və pedaqoji istiqamətlərə üstünlük verilir.

Qərbi Kaspi Universitetində III qrup üzrə təhsil haqqı əsasən 3 000-3 500 manat təşkil edir.

Xəzər Universitetində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimliyi, Xarici dil müəllimliyi, İbtidai sinif müəllimliyi, Tarix müəllimliyi, Beynəlxalq münasibətlər, Filologiya, Politologiya, Regionşünaslıq və Tərcümə kimi ixtisaslar üzrə qəbul nəzərdə tutulub. Burada bəzi proqramların qiyməti 4 500-5 000 manatadək yüksəlir.

“Odlar Yurdu” Universitetində III qrup üzrə illik təhsil haqqı əsasən 3 000-3 500 manatdır.

IV ixtisas qrupu – tibbə yaxın və biologiya istiqamətləri

IV qrupda universitetlərdə ixtisas seçimi digər qruplarla müqayisədə daha məhduddur.

Qərbi Kaspi Universitetində Psixologiya, Biologiya, Biotexnologiya, Ekologiya, Su bioehtiyatları və akvakultura kimi proqramlar təqdim olunur. Təhsil haqları 3 000-3 500 manat arasında dəyişir.

Xəzər Universitetində Biologiya müəllimliyi, Kimya və biologiya müəllimliyi, Psixologiya, Biotexnologiya və Baytarlıq təbabəti üzrə qəbul aparılır. Bu proqramlarda təhsil haqqı bəzi hallarda 4 500 manatadək yüksəlir.

V ixtisas qrupu – dizayn və incəsənət

V qrupda özəl universitetlərdə əsasən dizayn və incəsənət istiqamətli proqramlar təqdim olunur.

Qərbi Kaspi Universitetində Dizayn üzrə Azərbaycan dilində 60, ingilis dilində isə 20 plan yeri ayrılıb. Hər iki proqram üzrə illik təhsil haqqı 3 500 manatdır.

Xəzər Universitetində Təsviri incəsənət müəllimliyi və Dizayn üzrə qəbul aparılır. Dizayn ixtisasında həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində proqramlar mövcuddur. Təhsil haqqı 0-4 500 manat aralığında göstərilib.

Difər tərəfdən, ADA Universiteti ən yüksək təhsil haqqı tələb edən ali məktəblərdən biridir. Bakalavriat proqramlarında illik ödəniş ixtisasdan asılı olaraq təxminən 6 000-8 000 manat arasında dəyişir. Hüquq, beynəlxalq münasibətlər, iqtisadiyyat və biznesin idarə edilməsi kimi istiqamətlər yüksək ödənişli proqramlar sırasındadır.

Azərbaycan Tibb Universitetində də bəzi ixtisaslar üzrə təhsil haqqı kifayət qədər yüksəkdir. “Müalicə işi”, “Stomatologiya” və digər proqramlarda illik ödəniş 5 000-6 500 manat səviyyəsinə çatır.

Xəzər Universiteti isə özəl ali məktəblər arasında yüksək təhsil haqqı ilə seçilən universitetlərdəndir. 2026/2027-ci tədris ili üzrə bəzi bakalavriat proqramlarında illik ödəniş 5 500 manata qədər yüksəlir.

Buradan da aydın olur ki, xüsusilə illik ödənişi 5 000-8 000 manat olan proqramlarda dördillik təhsilin ümumi xərci tələbəyə 20-30 min manata başa gəlir ki, bu da kifayət qədər yüksək hesab olunan bir məbləğdir.

Bəs maraqlıdır, bu gün Azərbaycan universitetlərində verilən təhsil tələbələrin ödədiyi bu məbləğləri qarşılaya bilirmi?

Bu barədə təhsil eksperti Əmrah Həsənli "AzPolitika"ya şərhində bildirib ki, Universitetlərdə təhsil haqlarının artırılması məsələsinə yalnız rəqəmlər üzərindən yanaşmaq düzgün deyil: "Təhsil haqqının 5-6 min, hətta 8 min manata çatması öz-özlüyündə həmin məbləğin yüksək və ya aşağı olduğunu göstərmir. Əsas məsələ tələbənin ödədiyi vəsaitin qarşılığında hansı imkanları əldə etməsidir. Yüksək təhsil haqqı avtomatik olaraq təhsilin keyfiyyətinin də yüksək olması anlamına da gəlmir. Universitetin akademik heyəti, tədris proqramlarının müasirliyi, maddi-texniki bazası, tələbələr üçün yaradılan təcrübə və mübadilə imkanları, laboratoriyalar, infrastruktur, xarici dil mühiti, məzunların əmək bazarındakı nəticələri və tələbələrin əldə etdiyi kompetensiyalar əsas qiymətləndirmə meyarları olmalıdır".

"Azərbaycanda 5-8 min manat aralığında təhsil haqqının özünü doğrultmadığını deməzdim. Çünki bəzi universitetlərdə daha yüksək ödənişin arxasında əlavə imkanlar, beynəlxalq proqramlar, güclü akademik mühit və əmək bazarına daha sıx çıxış imkanları dayanır. Buna ən böyük nümunələrdən biri kimi ADA Universitetini göstərmək olar”, - deyə Əmrah Həsənli qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, universitetlər təhsil haqlarını müəyyənləşdirərkən tələbəyə və cəmiyyətə həmin məbləğin qarşılığını əsaslandırmağı bacarmalıdır.

Ekspert xaricdə təhsil məsələsində də yalnız universitetlərin illik təhsil haqlarının müqayisə edilməsinin doğru olmadığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, 5-8 min manat səviyyəsində xaricdə universitet tapmaq mümkündür. Lakin bu zaman yaşayış, kirayə, sığorta, viza, nəqliyyat və digər xərclər də nəzərə alınmalıdır.

Əmrah Həsənli bildirib ki, bəzi ölkələrdə münasib təhsil haqqı ilə yanaşı tələbələrə daha geniş beynəlxalq akademik və karyera imkanları təqdim olunur: “Seçim Azərbaycan, yaxud xarici ölkə prinsipi ilə aparılmamalıdır. Əsas prinsip ödədiyim vəsaitin qarşılığında hansı universitetin mənə daha yaxşı akademik və karyera imkanları yaratması olmalıdır. Hazırda universitetlər arasında rəqabət yalnız diplom üzərindən deyil, tələbəyə verilən real dəyər üzərindən qurulur".

Ekspert hesab edir ki, 8 min manat təhsil haqqı ödəyən tələbə bunun qarşılığında sadəcə auditoriyada dərs saatı almamalıdır: "Tələbə müasir tədris, güclü müəllim heyəti, praktiki hazırlıq, beynəlxalq imkanlar və məzun olduqdan sonra əmək bazarında rəqabət üstünlüyü əldə etməlidir".

Ə. Həsənli gələcəkdə universitetlərin təhsil haqlarının əsaslandırılması və həmin ödənişlərin tələbələrə yaratdığı real imkanların daha şəffaf şəkildə göstərilməsinin vacib olacağını da vurğulayıb.

E. Bəyməmmədli

"AzPoltika.info"

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri başlayır.

Mediaxeberleri.Az Baku TV-yə istinadən xəbər verir ki, Daşkənddə yüksəksəviyyəli danışıqların, həmçinin Özbəkistan və Azərbaycan liderlərinin sədrliyi ilə Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi planlaşdırılır.

Zirvə görüşünün gündəliyinə Özbəkistan-Azərbaycan strateji tərəfdaşlığının və müttəfiqlik münasibətlərinin daha da inkişaf etdirilməsi və genişləndirilməsi məsələləri daxildir.

Danışıqların sonunda bir sıra mühüm sənədlərin imzalanması, həmçinin iqtisadi və humanitar layihələrin həyata keçirilməsinə başlanılması planlaşdırılır.

Son illərdə Naxçıvanla bağlı bir sıra mühüm dövlət proqramları və tədbirlər planları qəbul edilib. Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 5 iyun tarixli Sərəncamı ilə "Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafına dair 2023-2027-ci illər üçün Dövlət Proqramı" təsdiq edilib. Davamlı iqtisadi artımın təmin edilməsini, vətəndaşların həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasını və muxtar respublikanın ölkə iqtisadiyyatına tam inteqrasiyasını hədəfləyən dövlət proqramında 11 prioritet istiqamət müəyyən edilib. Bununla yanaşı, Naxçıvanda yeni istilik elektrik stansiyasının tikintisi, Naxçıvan Sənaye Parkının yaradılması, Naxçıvan şəhərində ictimai nəqliyyat sisteminin yenilənməsi, su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi, əhalinin içməli su ilə təminatının yaxşılaşdırılması, eləcə də muxtar respublikanın paylayıcı elektrik şəbəkəsinin yenidən qurulması və bərpası ilə bağlı qəbul edilmiş qərarlar inkişaf prosesinin kompleks və uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir.

Qəbul edilmiş qərarların ardıcıl və sistemli icrası bu inkişaf siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir. Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2 Fərman və 5 Sərəncam verilib, Nazirlər Kabineti tərəfindən isə 10 Sərəncam və 15 Qərar qəbul edilib.

Bütün bunlar dövlət başçısının Naxçıvana diqqətinin təzahürüdür.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri ilə bağlı Oxu.Az-a danışan Milli Məclisin deputatı Kamran Bayramov qeyd edib ki, uzun illər çətin geostrateji şəraitdə və blokada mühitində yaşayan Naxçıvan bu gün öz tarixinin ən şərəfli, sürətli dirçəliş mərhələsini yaşayır.

O vurğulayıb ki, ümummilli lider Heydər Əliyevin banisi olduğu və Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilən dövlət siyasətinin mərkəzində hər zaman Naxçıvanın təhlükəsizliyi, sosial-iqtisadi inkişafı və strateji dayanıqlılığı dayanıb:

"Ölkə rəhbərliyinin xüsusi diqqət və qayğısı nəticəsində Naxçıvan təkcə özünütəminat səviyyəsini yüksəltməyib, həm də Cənubi Qafqazın ən mühüm geosiyasi məkanlarından birinə çevrilməkdədir. Dövlət başçısının muxtar respublikaya hər səfəri rayonların sosial-iqtisadi simasını dəyişməklə yanaşı, regionun gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən yeni strategiyaların əsasını qoyur. Son illərdə Naxçıvanda həyata keçirilən genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işləri sözügedən regionun potensialını köklü şəkildə dəyişib. Müasir nəqliyyat infrastrukturunun qurulması, kommunal xidmətlərin beynəlxalq standartlara çatdırılması və sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi regionda həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bununla yanaşı, Naxçıvanın malik olduğu zəngin tarixi-mədəni irs, əsrarəngiz təbiət və müalicəvi tətbiqi ilə məşhur olan "Ağbulaq" Xizək Mərkəzi, "Duzdağ" Fizioterapiya Mərkəzi kimi unikal obyektlər turizm sektorunun sürətli inkişafına zəmin yaradır. Regionda aparılan ardıcıl quruculuq işləri Naxçıvanı həm yerli, həm də xarici turistlər üçün cəlbedici məkana çevirir. Naxçıvanın coğrafi mövqeyi - Azərbaycan, Türkiyə və İran sərhədlərinin kəsişmə nöqtəsində yerləşməsi ona bənzərsiz bir tranzit imkanı qazandırır".

Deputatın sözlərinə görə, tarixən Böyük İpək Yolu üzərində ticarət mərkəzi kimi məşhurlaşan bu qədim diyar modern dövrdə öz tarixi missiyasını bərpa edir:

"Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi səmərəli xarici siyasət və iqtisadi strategiya Naxçıvanın nəinki blokadadan tam çıxmasını, həm də regionun ən iri ticarət və logistika mərkəzinə çevrilməsini təmin edir. Şəffaf iqtisadi mühit, azad iqtisadi zonaların yaradılması və böyük ticarət dəhlizlərinin kəsişməsi Naxçıvanı geoiqtisadi baxımdan "Regionun Dubayı"na çevirmək potensialına malikdir. Regionda nəqliyyat-kommunikasiyalarının bərpası və yeni nəqliyyat dəhlizlərinin reallaşması Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarına yeni nəfəs verir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında fasiləsiz, təhlükəsiz və maneəsiz nəqliyyat bağlantısının qurulması yalnız ikitərəfli əlaqələri möhkəmləndirməyəcək, bütövlükdə Cənubi Qafqazın iqtisadi sistemini yeniləyəcək. Bu marşrutlar Avrasiya məkanında ticarət dövriyyəsinin sürətlənməsinə, yükdaşımaların maya dəyərinin düşməsinə və region ölkələri arasında iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsinə xidmət edəcək. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfərləri və qəbul etdiyi strateji qərarlar göstərir ki, muxtar respublikanın qarşısında duran hədəflər lokal çərçivəni çoxdan aşıb. Naxçıvanın tarixində başlayan bu yeni dirçəliş mərhələsi Azərbaycanın regional liderlik mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Şərqlə Qərb arasında körpü rolunu oynayan Naxçıvan iqtisadi qüdrəti, tranzit imkanları və müasir infrastrukturu ilə yaxın gələcəkdə yalnız Azərbaycanın deyil, bütün Avrasiya regionunun nəqliyyat və ticarət xəritəsində əvəzedilməz mərkəzə çevriləcək".