t s

» » Ortaq türkcə müzakirəsi: Hansı sözlərdən imtina edək? - Rakurs

Ortaq türkcə müzakirəsi: Hansı sözlərdən imtina edək? - Rakurs

17-05-2019, 14:59 Yazar:  Elman Baxılıb: 85 Çap et
Ortaq türkcə müzakirəsi: Hansı sözlərdən imtina edək? - Rakurs
Bir neçə il bundan öncə Azərbaycanda türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət vasitəsinin-ortaq türkçənin yaradılması məsələsi müzakirə olunurdu.

Müzakirələrə Azərbaycan, Türkiyə, hətta Mərkəzi Asiya türkoloqları, dilçiləri də qoşulmuşdu. Müzakirələrdən bir neçə nəticə çıxdı. Bir qrup hesab etdi ki, süni dil yaratmaq doğru deyil, daha yayğın olan türkcələrdən biri ortaq ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Türk dilləri içərisində daha yayğın olanı, daha inkişaf etmişi və dünyada daha çox tanınanı Türkiyə türkcəsidir. Vahid qərar olmasa da, əksəriyyətin fikri bu oldu ki, türk dili ortaq ünsiyyət vasitəsi ola bilər. Həqiqətən də türk dilinin imkanları Azərbaycan, özbək, tatar, qazax və digər türk dillərindən daha çoxdur. Bu imkanı Türkiyənin inkişaf etmiş serial biznesi, kino sənayesi daha da artırır. Son illər tarixi, məişət, tarix və digər mövzularda çəkilmiş türk serialları türk dövlət və toplumlarında, hətta Rusiyada, ərəb ölkələrində çox baxılır. Türkiyə türk dövlətləri və toplumlarında yayınlanan TRT- AVAZ adlı televiziya açıb. Bu televiziyanın da Türkiyə türkcəsinin təsir dairəsinin genişlənməsində böyük rolu var. Həqiqətən də yaxşı olar ki, türk xalqları arasında ortaq ünsiyyət vasitəsi rus dili yox, türk dili olsun. Ancaq bunun üçün Türkiyə türkçəsi digər türk dillərindən xeyli sözlər almalı, bununla da hamının anlaya biləcəyi dil yaranmalıdı. Sirr deyil ki, ötən əsrin 20-30-cu illərində Türkiyədə erməni mənşəli dilçi Akop Dilaçar islahatları nəticəsində türk dilinə xeyli əcnəbi sözlər daxil olub. Məsələn, pardon, mersi və s. Türk dilində əcnəbi sözlər orijinalda olduğu kimi yazılır. Türk əlifbasında w olmasa da tərkibində w olan sözlər işlənir. Son illər Azərbaycan türkcəsindən türk dilinə yeni sözlər daxil olub. Eləcə də türk dilində bizim türkcəyə yeni söz və ifadələr keçib. Bir sıra tərcüməçilər bildirir ki, Azərbaycan dilinin imkanlarını daha da artırmaq üçün türk dilindən 300-ə dək söz alınmalıdır. Son zamanlar Azərbaycan dilinə Türkiyə türkcəsindən olduqca uğurlu sözlər alınıb. Məsələn, günaydın (salam), qutsal (müqəddəs), sayğı (hörmət), dəstək vermək (yardım etmək), aday (namizəd), toplum (cəmiyyət), seçimlər (seçkilər), qutlamaq (təbrik etmək), aşağılamaq (gözdən salmaq, təhqir etmək), aşırı (həddindən artıq), keşkə (kaş ki), doğum günü (ad günü), idarə et (yola ver), takım (komanda, başqan (sədr), millət vəkili (deputat), qurum (idarə, müəssisə, təşkilat), hoca (müəllim), imam (molla), bilim adamı (alim), uzman (mütəxəssis), canlı yayım (birbaşa translyasiya), yazar (yazıçı), cizgi filmi (multiplikasiya filmi), bilgisayar (kompüter), telefon etmək (zəng etmək) və s. Ancaq təəssüf ki, bəzi yazarlar Azərbaycan türkcəsində anlaşılmayan söz və ifadələri də dilimizə gətirməyə, mediada, sosial şəbəkələrdə istifadə etməyə çalışır. Dövlətin bəkası, tərcih etmək, sil başdan, hadi ordan, sakin (sakit mənasında) və digər sözlərin işlənməsi fikimcə, uğursuzdur və özünə yaşam hüququ qazanmayacaq. Bu yaxınlarda bir tanınmış şəxs vəfat etmiş yaxını haqqında “çok sakin birisi idi” yazmışdı. Müəllif “sakit”, “təmkinli” bir şəxs idi yazmaq istəyib. Lakin bu ifadə uğursuzdur. Çünki sakin bizim dilimizdə o mənanı vermir. Biz bu sözü məsələn, “Bakı sakini”, “kənd sakini” kimi işlədirik.



“Filankəs filankəsə səsləndi: Hodri-meydan”. Bu da uğursuzdur. Fikrin təsir gücünü artırmır, əksinə azərbaycanlı oxucu bu sözü anlamaqda çətinlik çəkir. Halbuki bu cür yazmaq olardı: “Filankəs filan şəxsi debata çağırdı”. Bundansa dilimizdə arxaikləşmiş, hazırda işlənməyən söz və ifadələri yenidən şifahi və yazı dilimizə gətirə bilərik. Məsələn, bu yaxınlarda Qarabağ bölgəsində yaşlı bir insan “Niyə ünvanlı sosial yardım almırsız” sualıma belə cavab verdi: “Sənədləri uşaqlar topladı, lakin sonra ardınca düşmədilər. Məni də alı qoydular, özləri də etmədi”. Demək hazırda türk dilində işlənən “alı koymak” (yəni kənarlaşdırmaq, uzaqlaşdırmaq) ifadəsini işlətmək olar. Bundan başqa son zamanlar “qahmar çıxmaq” ifadəsi işlədilmir. Halbuki bu ifadəni yazı və şifahi dilimizdə yayğınlaşdıra bilərik. Bir neçə kəlmə də adlar barədə. Son 30 ildə Azərbaycanda çoxlu türk mənşəli adlar qoyulub. “Dədə Qorqud” eposundan gəlmə Tural, Aruz, Beyrək, Salur kimi ada və təxəllüslərə rast gələ bilərik. Altay, Elana, Günel, Günay, Sevil, Yaşar, Sevda, Ayan, Ayxan, Ərhun, Ərtürk, Sabutay və digər adların qoyulması çox yaxşıdı. Ancaq Türkiyə türklərində yayğın olan və bəzi hallarda mənası bilinməyən Arda, Cem, Aylin, Teoman, Vaqqas, Vedat və digər adların qoyulması fikrimcə, doğru deyil.

Elman Cəfərli
Cebhe.info




www.mediaxeberleri.az
Dostlarınla paylaş: 

Oxşar xəbərlər

13:08 Novruz Məmmədov yeni Orfoqrafiya Normalarını təsdiqlədi Baş nazir Novruz Məmmədovun imzası ilə təsdiqlənmiş Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları açıqlanıb. Mediaxeberleri.az Orfoqrafiya Normalarını təqdim edir: Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya Normaları 1. Azərbaycan mənşəli sözlərin yazılışı 1.1. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibindəki Azərbaycan
21:10 Ən əski türk soylarından biri – KOLANILAR Kolanılar ən əski türk boylarından biridir. Çox geniş ərazidə yayılmışlar. Bu gün təkcə quzey Azərbaycanda deyil, eləcə də güney Azərbaycanda, İraqda, Misirdə, Suriyada, Əfqanıstanda, Özbəkistanda, Türkiyədə, hətta Almaniyada və digər ölkələrdə ümumilikdə 100 minlərlə kolanı türkü yaşamaqdadır.
09:40 Qutsal “Xəlqilik” Bayramında deyilmiş fikirlər Asif Atanın – İnam Atanın Mütləqə İnam Ocağı Ocaq Günsırası ilə 13 Şölə Ayı, 37-ci ildə (miladla iyun, 2015) Mütləqə İnam Ocağı təbiət qoynunda “Xəlqilik” Bayramını həyata keçirdi. Öncə Bayram tonqalı qalandı. Tonqal yörəsində Ocaq Yükümlüsü Soylu Atalı söz dedi: Bu ocaq Asif Atanın yaratdığı
21:22 Qutsal “Yeni İl Törəni” ndə deyilmiş fikirlər Asif Atanın (İnam Atanın) Mütləqə İnam Ocağı Ata Ocaq ilsırasının 37- ili Qutsal “Yeni İl Törəni” ndə deyilmiş fikirlər Törən öncəsi həyətdə tonqal qalandı. Tonqal başında qutsal söz söylənildi. Nurtəkin Atalı: Bu Ocağın qalanması, məni “Xalqlaşma İli”mizdə yeni uğurlara çağırır. Soylu Atalı: Sən
19:55 M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan Cümhuriyyəti” bitiyini “Tanıtma törəni” keçirildi Türkel Araşdırma Qurumu sunur (Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Azərbaycan Cümhuriyyəti” bitiyini “Tanıtma törəni” keçirildi) Soylu Atalı: Ürəyinizdə Günəş olsun, sayğılı yurddaşlarımız! Bu gün fevral ayının (bizdə Köçəri Ayının) 10-u Azərbaycanın tarixi faciələrindən birinin “Türkmənçay Bağlaşması”nın

Öz şərhini bildir:

Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
Əlaqə: +994 55 629 38 32 | aladdin.media@mediaxeberleri.az
© 2014 www.mediaxeberleri.az